Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Varias acceptiones totius tradidimus libro 2. Summul. cap. de Divisione.¹ In praesenti solum agimus de toto physico omisso metaphysico et potentiali et universali. Ipsum autem totum physicum aliud est substantiale, aliud quantitativum, seu aliis verbis totum essentiale et totum integrale. Dicitur enim totum relative ad partes, et sic respectu partium substantialium, quae sunt materia et forma, dicitur totum physicum substantiale seu essentiale. Respectu autem partium quantitativarum dicitur totum quantitativum seu integrale. Dicuntur autem partes quantitativae illae, quae ita sunt partes, quod possunt esse totum, si separentur. Et ideo Aristoteles in 5. Metaph. cap. de Quanto² definit quantum: «Quod est divisibile in ea, quorum unumquodque hoc aliquid natum est esse». Partes autem substantiales seu essentiales physicae ita sunt partes, quod non possunt esse totum, sed semper sunt entia incompleta, sicut materia et forma. In praesenti solum agimus de toto physico substantiali, in sequenti quaestione de quantitativo.

Illud ergo breviter EXPLICANDUM EST, an utrumque, scilicet materia et forma, sit pars essentialis et per se compositi substantialis. Nam aliqui de materia dubitaverunt, an esset pars essentialis compositi totam rationem quidditatis soli formae tribuentes. Alii vero dubitaverunt de forma, non propter imperfectionem eius, sed quia tantum habet perfectionis, quod adaequat vel superat perfectionem totius, eo quod forma est ens actu et praebet esse toti composito tamquam causa illius; causa autem est perfectior effectu, et propter quod unumquodque tale et illud magis. Propter formam autem totum est in actu; ergo forma magis est in actu.

NIHILMINUS DICENDUM EST totum physicum constare ex materia et forma tamquam ex partibus substantialibus et per se.

Est communis philosophorum deduciturque ex Aristotele 7. Metaph. textu 33.³ et 8. Metaph. textu 11. sq.⁴, ubi videri potest D. Thomas,⁵ et 1. p. q. 75. art. 4.

ET RATIO est manifesta, quia ens naturale, de quo agimus in praesenti, est corporeum et materiale. Ergo non potest esse simplex, sed compositum.

Consequentia patet tam in rebus corruptibilibus quam incorruptibilibus. Corruptibile enim debet esse compositum, quia corrumpitur, et non annihilatur. Ergo non tota substantia desinit, sed aliquid illius manet, alioquin si totaliter desineret, non desineret ex vi alicuius generationis, et sic tolleretur omnis generatio et corruptio. Si autem aliquid illius manet et aliquid amittitur, ergo iam habet partes, ex quibus componitur, et istas vocamus materiam et formam; forma enim est, quae desinit, et materia sub alia forma permanet. In corporibus autem incorruptibilibus non potest sola forma constituere totam essentiam sine materia, quia si sine materia constitueret, esset tota essentia caeli sola forma, ergo esset immaterialis, quia sine materia esset tota constituta in sola actualitate formae. Essentia autem immaterialis hoc ipso est spiritualis et intellectiva; spiritualitas enim idem est quod immaterialitas. Et sic secundum totam essentiam caelum non esset corporeum, cuius oppositum videmus, cum sit quantitativum. Et quia istae partes, scilicet materia et forma, non sunt in se quaedam tota substantia, sic enim non componerent ens per se, sed quoddam aggregatum per accidens, nec sunt tales partes, quod per separationem possunt fieri quaedam tota, sic enim essent partes integrales, sequitur manifeste, quod per se et essentialiter sint partes tamquam entia incompleta.

Ad fundamentum supra insinuatum, quod causa potior est suo effectu, respondetur id non esse verum de omnibus causis entitative consideratis, ut infra q. 10.⁶ dicemus. Causa enim materialis non est perfectior forma absolute et entitative, cum actuetur et perficiatur simpliciter ab ipsa, ut ibi dicemus. Et quando dicitur, quod totum habet esse et actualitatem propter formam, respondetur, quod habet actualitatem propter formam tamquam propter principium quo, non quod. Et ideo non sequitur, quod forma sit magis perfecta in actu denominative et ut quod, quia illud principium «propter quod unumquodque tale etc.» intelligitur in his, in quibus est denominatio similis, et ut quod est tale, ut expendimus in Logica q. 25.⁷ in libris Posteriorum.

DICES: Materia non potest essentialiter pertinere ad ipsum compositum in rebus generalibus, quae sunt in perpetuo fluxu et motu partium, sicut in homine non invenitur eadem materia, quae fuit in illo ante triginta annos, cum per actionem caloris sit consumpta et alia subrogata. Ergo materia determinata non potest esse de essentia intrinsice determinati compositi, v. g. huius individui, vel si semel pertinet materia determinata ad essentiam determinati compositi, quoties contingit variari illam materiam, quomodocumque fiat variatio, variabitur ipsum totum, cuius determinatio dependet ex determinatione partium.

Confirmatur, quia potest materia pertinere ad constituendas diversas species, ut quando materia transit in speciem cadaveris, vel cadaver in speciem terrae vel ignis. Est autem inconveniens, quod eadem pars essentialis unius speciei pertineat ad aliam. Imo materia unius individui potest ad aliud pertinere, ut si unus homo comedat de carnibus alterius. Si ergo materia pertinet ad constitutionem hominis, quomodo in utroque homine resurget illa materia?

Respondetur, quod unitas determinata materiae pertinet ad constitutionem et unitatem totius, sed aliter in rebus corruptibilibus, aliter in incorruptibilibus. In rebus enim incorruptibilibus requiritur, quod sit eadem materia formaliter et materialiter; in rebus autem corruptibilibus sufficit, quod sit eadem formaliter tantum, de qua distinctione videri potest D. Thomas 4. Contra Gent. cap. 81. ad 4. Dicitur materia formaliter eadem, quando manet sub eadem habitudine et ordine partis, puta sub eadem figura et dispositione et continuatione ad formam; materialiter autem est eadem materia, quando entitative non mutatur, et non solum continuatione est eadem, id est succedendo sub eadem dispositione et habitudine, sed⁸ etiam identice. Sufficit ergo ad unitatem determinatae materiae constituentis totum, quod maneat determinate eadem formaliter et sub eadem continuatione et successione ad praeexistentem materiam, licet materialiter non maneat eadem. Si autem non continuetur, sed simul tollantur omnes partes materiae et alia in integrum subrogetur, non dicetur manere idem compositum.

Ratio sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 119. art. 1. ad ult., quia quando materia consumitur per fluxum et continuationem cum alia, id quod additur transit in praeexistens. Unde ratione continuationis cum praeexistente taliter deperditur praeexistens, quod semper remanet aliquid illius, scilicet id, quod superadditur, quatenus ipsa continuatione factum est aliquid illius, id est pars illi continuata, hoc enim est transire in praeexistens. Quando autem totaliter una materia tollitur et alia totaliter subrogatur, ista, quae de novo ponitur, nec continuatione nec identitate est aliquid praecedentis, et sic nihil remanet alterius materiae praecedentis, sed tota destruitur, et sic fit aliud compositum numero.

Ad confirmationem respondetur non esse inconveniens, quod eadem materia possit successive pertinere ad diversas species tamquam pars, quia in potentia est ad omnes illas, ut diximus q. 3. art. 4., licet retineat eandem entitatem potentialem, quatenus est in potentia ad omnes formas, cum quibus diversas species naturales potest componere. Quod vero additur de duobus individuis habentibus eandem materiam, respondetur non posse eandem totalem materiam pertinere ad duo individua nec transire totaliter de uno individuo ad aliud, v. g. quod ex uno homine tota materia transeat ad generandum alium hominem et ei totam materiam praebeat, bene tamen potest partialiter pertinere, quatenus ex carne unius hominis potest alter nutriri sicut⁹ et generari. Et in hoc casu dicit Divus Thomas in Suppl. q. 81. art. 4. ad 3., quod supposito, quod alimenta transeunt in veritatem humanae naturae, «unumquodque in illo resurget, in quo magis accessit ad perfectam participationem et constitutionem speciei. Et si aequaliter in utroque accesserit, resurget in illo, in quo primo fuit. Et ideo si in carnibus comestis fuit aliqua superfluitas, quae non pertineret ad veritatem humanae naturae in primo, resurgere poterit in secundo, alias illud, quod pertinuit et habuit ordinem ad resurrectionem in primo, resurget in eo, et non in secundo. Sed in secundo loco eius sumetur vel aliquid de eo, quod ex aliis cibis in carnem conversum est, vel si nullo alio cibo umquam pastus fuisset nisi carnibus humanis, divina virtute aliunde supplebitur, quantum indigebit ad perfectionem quantitatis, sicut etiam suppletur in illis, qui ante perfectam aetatem decedunt. Nec per hoc praeiudicatur identitati in numero, sicut nec praeiudicatur per hoc, quod partes secundum materiam fluant et refluant». Ita D. Thomas.

DENIQUE OBICIES: Quia forma est totum distinctivum rei, cuius est forma, ergo totum constitutivum; similiter est tota ratio essendi et operandi, ergo est tota ratio constituendi. Unde Aristoteles 2. Phys. textu 72. et 74.¹⁰ appellat formam «Quod quid erat rei», id est quidditas illius, ut omittam artificialia, quorum totum esse consistit in forma, et tota substantia in materia, ut saepe docet Aristoteles et D. Thomas.

Respondetur, quod forma est totum distinctivum et ratio essendi et operandi ut quo, non ut quod; unde non est totale et adaequatum constitutivum ipsius compositi. Nam hoc ipso, quod compositum est, non sufficit sola forma, licet sola sit principium quo ipsius quidditatis, sed requiritur etiam aliud extremum, cum quo componat. Aristoteles autem appellat formam «quod quid erat esse», seu quidditatem rei ut quo, non ut quod. Artificialia autem sunt quaedam composita accidentalia, in quibus quidditas accidentalis non est quidditas per se, et ideo non habet subiectum tamquam partem essentialem sui, sed ut praesuppositum, cui forma accidentaliter advenit, non cum quo per se componit.

SENSUS QUAESTIONIS EST, an partes non solum divisae et separatae, nec solum una ut connotat alteram, sed omnes ut simul unitae distinguantur ab ipso toto, quod componunt. Itaque nomine partium simul sumptarum intelligimus non solum partes quoad entitatem earum, sed etiam quoad unionem. Nomine autem totius non intelligimus suppositum, quod ratione subsistentiae constat distingui ab ipsa natura composita ex partibus, sed intelligimus compositum, id est naturam ipsam totalem, quae constat ex partium unione, et inquirimus, an istud totum sit aliqua tertia realitas resultans ex partibus simul unitis, an vero non sit alia entitas quam ipsae partes simul sumptae.

DUPLEX EST SENTENTIA, altera affirmativa, cuius totum fundamentum ad duo fere capita reducitur:

Primo ad causalitatem realem, quia partes tam secundum se quam unitae realiter causant ipsum totum, ergo totum est aliqua entitas ab illis realiter distincta.

Consequentia patet, quia ubi est realis causalitas, est realis distinctio; nihil enim causat seipsum. Antecedens vero constat, quia totum essentialiter componitur ex partibus et ab illis dependet in sui compositione et esse, ergo causatur ab illis tamquam a causis intrinsice componentibus, et non causatur a partibus, nisi prout simul unitis et applicatis, ergo ab illis ut unitis distinguitur.

Confirmatur, quia unitas totius per se causatur ex unione, et ita partes ut causantes non habent unitatem, sed unionem, totum autem habet unitatem. Ergo sic distinguitur totum a partibus sicut unitas ab unione. Unitas autem opponitur multiplicitati, unio autem pluralitatem supponit. Ergo unitas distinguitur ab unione seu partibus unitis.

Secundum fundamentum est, quia multa conveniunt toti, quae non partibus simul sumptis, ut patet manifeste in homine, in quo subiectantur accidentia corporea, et non in sola materia, quia ipsa non est subiectum accidentium in sententia S. Thomae, ut in libris de Generat. dicetur,¹ ergo subiectantur in toto. Si ergo totum distinguitur a partibus simul sumptis, necesse est, quod illa accidentia etiam subiectentur in anima, quia non in sola materia, et sic in aliquo spirituali subiectantur.

Deinde, quia propriae passiones non a partibus dimanant, sed a toto, nec partes dicuntur operari, sed totum, nec fieri aut generari, sed totum, quia ipsum totum est terminus generationis, non partes, praesertim in homine, in quo utraque entitas, scilicet tam anima quam materia, sunt per creationem. Nec dici potest, quod unio est terminus generationis, quia terminus specificans generationem non est aliquis modus, sed entitas ipsa substantialis. Ergo si tota entitas partium in homine est per creationem, non potest dari terminus generationis nisi entitas aliqua distincta a partibus.

Denique confirmatur, quia totum per aggregationem ideo est ens per accidens, quia non habet aliam unitatem quam suarum partium unionem, ex qua non resultat tertia unitas seu entitas. Ergo totum, quod est per se, oportet, quod distinguatur a partibus ut unitis. Favet etiam Aristoteles 1. Metaph. textu 15.,² ubi inquit, «quod totum non est aliquid praeter partes», et 5. Metaph. textu 19.,³ «quod sex non sunt bis tria», et 12. Metaph. textu 14.,⁴ «quod materia, forma et compositum sunt tres substantiae».

NIHILMINUS: Opposita sententia communis est inter recentiores et sine dubio videtur esse D. Thomae in Suppl. q. 79. art. 2. ad 2., ubi inquit, quod «verior opinio videtur, quod forma totius non est forma partis tantum, nec est forma aliqua alia praeter formam partis, sed est totum resultans ex compositione formae et materiae comprehendens in se utrumque». Et idem docet 4. Contra Gent. cap. 81., ubi inquit: «De humanitate non est intelligendum, quod sit quaedam forma consurgens ex coniunctione formae ad materiam, quasi realiter sit alia ab utraque, quia cum per formam materia fiat hoc aliquid actu, ut dicitur 2. de Anima textu 8. et 9.,⁵ illa tertia forma consequens non esset substantialis, sed accidentalis». Ubi S. Thomas supponit, quod verissimum est, quod illa tertia forma resultans ex partibus, quae dicitur totum, actuat et perficit ipsas partes; nec enim disparate se habet ad illas nec per accidens, sed cum connexione et perseitate, alioquin non diceretur unum per se illud totum sic resultans ex illis partibus, si connexionem cum illis non habet. Si autem cum illis connectitur, non comparatur ad illas, ut aliquid minus perfectum et perfectibile per partes, sed ut perficiens et actuans illas, cum sit illis perfectius. Cum autem non actuet dando primam actualitatem, hanc enim dat ipsa forma partialis, quae informat materiam, consequenter nec primo et per se constituit nec dat primum et substantiale esse, quia supponit primum esse datum per formam, ergo dat esse accidentale.

Quodsi dicas: Nam in partibus integrantibus quaelibet illarum est ens actu, et tamen non adveniunt accidentaliter, sed componunt unum esse substantiale. Et similiter subsistentia advenit naturae in actu, et tamen non efficit ens per accidens, sed unum per se. Ergo doctrina D. Thomae non subsistit. Respondetur partes integrantes esse ens actu per unam formam totius, quae est omnium partium, nec enim quaelibet pars habet suam formam, et ita trahuntur ad idem esse totius, non formam distinctam addunt. Et similiter dicimus de subsistentia, quod illa non constituit naturam, sed terminat, ideoque non mirum, quod naturam supponat constitutam in actu, et sic illi adveniens aliquid accidentale non constituat, quia non affert novum esse super naturam constitutam, sed terminat et modificat ipsam naturam sub eodem esse, quod utique substantiale est. Itaque quaecumque ita se habent, quod licet adveniant enti in actu, tamen sunt sub eodem esse, quia vel modificant vel integrant illud, cui adveniunt, non constituunt ens per accidens, quia ita supponunt ens actu, quod non superaddunt illi principium novi esse, sed modificationem vel integritatem eiusdem, et sic communicant in eodem esse per se. Si vero aliquid se habeat per modum formae constituentis, vel partialis vel totalis, quia forma est principium novi esse, si supponit aliam formam priorem, non advenit substantialiter, sed accidentaliter.

Ultimo confirmatur ista sententia, quia si daretur illa tertia entitas resultans ex partibus unitis, vel illa identificatur realiter cum partibus vel illis unitur, licet non identificetur, vel nec unitur nec identificatur, sed seorsum se habet ad illas. Si primum, ergo non distinguitur a partibus, siquidem identificatur cum illis. Si secundum, ergo vel ex illa unione entitatis tertiae cum partibus resultat aliud tertium compositum vel non. Si non resultat, cur ergo resultabit ex partibus prius unitis? Nec enim est ratio, cur ex ista unione resultet aliquod tertium, et non ex alia, cum utraque unio ordinetur ad componendum totum. Si vero resultat aliquod tertium, dabitur processus in infinitum. Nam etiam illud tertium debet iterum uniri cum ipsis, a quibus resultat, et sic resultabit aliud, de quo idem dicemus, et sic in infinitum. Si dicatur tertium, ergo illae partes unitae et illa tertia entitas resultans non pertinent ad idem compositum et ad idem totum, siquidem ea, quae nec uniuntur nec identificantur, non pertinent ad idem compositum, quia non communicant inter se nec constituunt unum; nam etiam accidens unionem requirit, ut componat cum subiecto.

An vero totum et partes sic unitae distinguantur saltem ratione? Respondetur totum distingui respectu cuiuslibet partis seorsum tamquam includens et inclusum, respectu vero partium simul unitarum distinguitur ratione sicut implicitum et explicitum, ad eum modum, quo se habent definitio et definitum, quia definitio explicat partes, quas definitum implicat. Sic etiam totum significat modo implicito, partes autem simul iunctae significant modo explicito id, quod est totum. Et propter istum diversum modum significandi aliqua dicuntur attribui toti, quae non partibus vel e contra.

AD PRIMUM FUNDAMENTUM IN OPPOSITUM respondetur, quod partes dicuntur causare totum causalitate intrinsica et constituente ipsum totum, non extrinsece se habente, sicut etiam praedicata essentialia dicuntur constituere quidditatem. Causae autem intrinsicae non distinguuntur a causato entitative, quia non causant per emissionem alterius entitatis a se, sed per communicationem sui in entitate, quam constituunt, sicut forma materiam informat communicando se illi. Et iste est effectus formalis formae, communicatio sui passiva, quae entitative non distinguitur a forma se communicante, et sic est effectus realis, quatenus est realis communicatio sui. Vel etiam dicitur, quod in ista causatione totius etiam intercedit realis et propria causatio ipsarum partium inter se. Materia enim et forma ad invicem sunt causae, ut q. 10.⁶ dicitur, et distinguuntur inter se, et ex ista causatione reali resultat totum indistinctum realiter ab ipsis partibus, non tamquam immediate causatum, sed ut ex illa priori causatione partium inter se resultans; et hoc sufficit ad salvandam causationem realem, scilicet mediatam.

Ad confirmationem respondetur, quod unitas resultat ex unione partium tamquam unitas composita et consequenter includens ipsas partes unitas, et sic idem dicendum est de unitate, quod diximus de entitate totius. Quod vero dicitur unitatem opponi distinctioni, respondetur non opponi entitative, cum ex earum entitate constet unitas composita et ex entitate rerum ipsa multitudo, sed opponitur quantum ad divisionem et indivisionem, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 11. art. 2. ad 2.

Quodsi instes: Nam D. Thomas saepe negat partes praedicari de toto, et ita totum non esse suas partes, sed ex partibus, ut in 3. dist. 2. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3. ad 3.⁷ et in 4. dist. 16. q. 1. art. 1. quaestiunc. 3. ad 2.⁸ Ergo sentit, quod totum distinguitur realiter a suis partibus, alias posset praedicari de illis, et e converso. Respondetur non praedicari partes etiam simul iunctas de ipso toto vel e contra, quia ad praedicationem non sufficit identitas unius cum alio, sed etiam requiritur modus significandi, ut ex D. Thoma 1. p. q. 39. probavimus in Logica q. 5.⁹ Et quia partes physice consideratae non significantur per modum totius sicut gradus metaphysice concepti, ideo praedicari non possunt de ipso toto nisi forte materialiter et identice, dicendo, quod totum est res, quae est suae partes simul iunctae, et homo est res, quae est corpus et anima. Et sic solum probatur, quod totum distinguitur a partibus formaliter per rationem propter diversum modum significandi, non vero realiter et entitative.

AD SECUNDUM FUNDAMENTUM respondetur multa attribui toti, et non partibus propter diversum modum significandi, non propter diversas res significatas. Et in particulari dicitur, quod in homine subiectantur accidentia in toto ut in subiecto quod ratione materiae tamquam subiecti quo, sicut visio convenit toti homini mediante oculo, quo visionem elicit et recipit.

Similiter passiones sicut resultant a toto, ita dicuntur resultare a partibus simul iunctis identice et entitative, quatenus idem sunt cum toto. Et similiter partes unitae entitative sunt terminus generationis, non quia tota illa entitas mediantibus suis partibus generetur, cum nec materia generetur, nec forma in homine, sed quia ut unitae et ad invicem communicatae generantur. Ideo dicitur, quod generatur totum, non vero partes. Et non est inconveniens, quod aliquid, quod entitative identificatur cum alio, quantum ad unum generetur vel resultet, non quoad aliud, sicut albedo entitative non distinguitur a similitudine, quae est relatio, et tamen potest generari vel corrumpi similitudo, non generata vel corrupta albedine.

Ad confirmationem respondetur, quod totum per aggregationem ita dicit plura, quod excludit unionem facientem illa unum per se, eo quod non constat actu et potentia. Totum autem per se non dicitur tale ratione tertiae entitatis distinctae a partibus unitis, sed quia ipsae partes ita inter se uniuntur ut actus et potentia, quod simpliciter fit unum per se. Ad loca Philosophi dicitur, quod loquendo de toto substantiali dicit aliquid praeter partes seu quod est tertium subiectum distinctum a partibus non simul unitis, sed seorsum sumptis. Quando autem dicit, quod bis tria non sunt sex, loquitur¹⁰ formaliter, non identice, et sensus est, quod numerus senarius ita differt specie a ternario, quod non solum est duo individua ternarii formaliter, sed species distincta ab omnibus ternariis, licet materialiter duo ternaria includat.

Nihil certius quam dari unionem, cum tam multa uniri videamus, quae inter se dividi et separari solent. Et Verbum divinum univisse sibi naturam humanam partesque humanitatis fuisse in morte separatas et in resurrectione iterum unitas absoluta fides est. Quid sit autem ista unio, valde difficile explicatur. Et cum constet de unione, quatenus est relatio unitorum, de fundamento talis unionis inquirimus. Constat enim non fundari in ipsa entitate partium secundum se, cum constet ipsam entitatem partium sine unione salvari, ut cum anima Christi et eius corpus et quaelibet anima hominis post mortem entitative maneat sine unione.

QUAERIMUS ERGO, quid sit illud, quod in partibus accrescit per modum nexus et coniunctionis, quo mediante partes ita se habent ad invicem, quod resultet talis relatio unionis? Quodsi materia et forma seipsis etiam immediate uniuntur, seipsis etiam immediate causabunt, cum non videatur causalitas formae et materiae aliquid ab unione illarum distinctum, ut sequenti libro q. 11.¹ dicetur. Et loquimur de unione, qua extrema adunantur in unum per se, non de unione per aggregationem seu per accidens. Plerumque enim talis unio fit per aliquam propinquitatem in loco et per hoc, quod res fiant contiguae, non continuae et unitae.

EST ERGO SENTENTIA SATIS CELEBRIS unionem esse aliquid superadditum formae et materiae tamquam modum quemdam seu formalitatem, qua mediante fit nexus materiae et formae. In quo tamen Scotus in 3. dist. 1. q. 1. § De primo dico et aliis locis, sequens sententiam suam de relationibus extrinsecus advenientibus, sentit unionem esse quid relativum de genere istarum relationum extrinsecus advenientium. Et videri potest de hac sententia P. Fuente 1. Phys. q. 5. diffic. 2. art. 1. Alii vero, ut Suarez 1. tom. 3. p. disp. 8. sect. 2. et Vazquez 3. p. 1. tom. disp. 18. cap. 1. et plures ex recentioribus etiam thomistis existimant unionem in substantiis esse modum quemdam substantialem et absolutum, medio quo forma unitur materiae, licet aliqui dicant ita esse modum absolutum, quod dicit ordinem transcendentalem ad extremum unibile. Et idem sequitur Durandus in 3. dist. 5. q. 2. n. 7., 10., 11. dicens, quod terminus incarnationis est modus quidam realis sicut inhaerentia in accidente.

Et hinc sumitur primum fundamentum pro hac parte, quia inhaerentia in accidente est modus quidam, quo redditur accidens unitum et inhaerens ipsi subiecto; ergo accidens non unitur seipso immediate. Et idem erit de aliis formis, quae licet non sint dependentes sicut accidentia, tamen uniuntur subiecto seu materiae et pendent ab illa, et sic mediante aliquo modo superaddito unientur non minus quam accidentia.

Et confirmatur, quia materia et forma causant media aliqua causalitate, siquidem per suam entitatem solum sunt in actu primo, causare autem in actu secundo accidentaliter illis convenit. Ergo causalitas in actu secundo est aliquid superadditum entitati earum, et consequenter ad minus debet esse aliquis modus. Sed causalitas ista fit media unione, per quam recipitur forma et recipit materia. Ergo unio aliquid superadditum est materiae et formae.

Secundum fundamentum est, quia unio sumpta pro relatione est accidens materiae et formae; nec enim semper in actu ista materia et ista forma sunt unitae. Oportet ergo, quod istud accidens seu relatio superveniat materiae et formae et distinguatur ab illis. Similiter fundamentum talis relationis non potest esse nuda entitas materiae et formae, alias posita utriusque entitate in rerum natura statim resultaret relatio unionis, quod patet esse falsum existente anima et corpore separatis. Ergo oportet, quod fundamentum proximum huius relationis sit aliquid superadditum ipsi entitati materiae et formae, quod² ante in ipsis non erat nec soluta anima a corpore; et hoc vocamus modum unionis. Et huius signum etiam est, quod sub eadem forma, v. g. anima rationali, diversae partes materiae fluunt et consequenter mutant unionem ad hanc formam, ipsa autem unio non potest separari a rebus unitis, quod est signum distinctionis modalis in re.

Nec sufficit pro fundamento unionis extrinseca denominatio vel connotatio aliqua formae erga materiam, tum quia materia et forma non causant per extrinsecas denominationes et connotationes, causant autem per unionem; tum denique, quia in mysterio Incarnationis non potest verificari, quod sola extrinseca denominatione natura humana uniatur Verbo, cum realiter et intrinsice illi uniatur, ut dicitur in Concilio Ephesino in tertio anathematismo Cyrilli,³ siquidem realiter humanitas pendet a Verbo.

Tertium fundamentum est, quia omnis actio et mutatio de novo facta petit aliquem terminum de novo productum. Sed aliquando ipsa entitas extremorum non producitur de novo, et tamen de novo uniuntur. Ergo illa unio est aliquid de novo productum, et non solum relatio, quia ad istam non datur immediate motus, ergo ad aliquid praeter relationem.

Exempla sunt in resurrectione, in qua fit nova unio animae ad materiam non producta entitate animae nec materiae. Secundo in Incarnatione, quae est vera et realis actio non factiva humanitatis, sed unitiva, et tamen mutat intrinsice ipsam humanitatem, siquidem excludit et consumit in illa propriam subsistentiam; ergo importat modum aliquem positivum destruentem proprium modum subsistentiae et terminantem naturam in Verbo, quae mutatio non consistit in sola negatione seu ablatione propriae personalitatis, quia sola ista negatio non inducit connexionem cum persona divina, nec magis cum persona Verbi quam cum persona Patris vel Spiritus Sancti. Unio autem Incarnationis est nexus ad personam divinam, et ad personam Verbi determinate, cui facta est; ergo non est sola mutatio negativa, sed positiva connexio.

NIHILMINUS: Sententia D. Thomae non agnoscit modum aliquem unionis, qui sit medium seu forma constituens extrema unita, praeter actionem unientem et passionem immutantem seu reddentem extremum dependens ab alio (qui⁴ quidem potest esse modus relictus ex actione unitiva, non medium et ratio formalis uniendi) et relationem inde resultantem, quae tamen non est medium causans unionem, sed consequens ipsam coniunctionem extremorum.

De hac sententia vide Caietanum 3. p. q. 2. art. 7. § In hoc articulo cautissime⁵ et art. 10. § In responsione ad primum,⁶ et ibi thomistas interpretes D. Thomae.

Nobis sufficit duo loca S. Thomae ponderare. Primus est in 3. ad Annibaldum dist. 5. quaest. unica art. 3.,⁷ ubi inquit, «quod unio tripliciter accipi potest. Uno modo prout unio est idem quod unitio. Alio modo prout unio est passio, et sic est quaedam naturae assumptae dependentia ad assumentem. Tertio modo et proprie unio est relatio consequens huiusmodi actionem et passionem, et sic est quaedam comparatio vel habitudo unitorum». Ubi nihil istorum est modus aliquis absolutus, quo formaliter fiat coniunctio tamquam medio uniente et causante ipsam coniunctionem.

Secundus locus est in 3. dist. 2. q. 2. art. 2. q. 3.,⁸ ubi inquit, «quod inter humanam naturam et divinam est necesse cadere unionem mediam non sicut causam, sed sicut effectum consequentem». Et subdit: «Unde unio est medium non sicut assumptionem causans, sed sicut eam consequens». Ubi D. Thomas non solum excludit medium, quod sit realitas et habeat vim extremi, sed etiam qui sit modus et formalis ratio uniens, tum quia absolute omne medium excludit, tum quia dicit unionem non esse ut causam, sed ut effectum consequentem. Ergo cui concedit esse effectum, negat esse causam seu⁹ medium et formalem rationem. Sed esse effectum consequentem non conceditur realitati alicui consecutae, talis enim realitas consecuta, quae sit unio, non datur. Ergo quando negat esse causam, non solum id negat realitati, sed modo. Et denique videri potest S. Doctor 1. p. q. 76. art. 4. et quaest. de Spirit. Creat. art. 3.¹⁰ et quaest. de Anima art. 9. in corpore,¹¹ et 8. Metaph. lect. ultima in fine,¹² ut infra¹³ citabitur.

Nec obstat, quod D. Thomas 1. p. q. 76. art. 1. ad 6. dicit animam separatam inclinari ad unionem cum materia, sicut leve inclinatur ad locum sursum; locus autem sursum habetur per modum, qui est ubi, ergo et unio per aliquem modum superadditum habetur. Non, inquam, obstat, quia in ipsomet argumento supponit D. Thomas et admittit formam secundum se, et non per aliquod accidens uniri materiae. Unde non comparat unionem et locum in eo, quod sint modi superadditi vel non, sed in eo, quod sunt terminus et status, qui a corpore levi appetitur et ab anima.

FUNDAMENTUM autem huius sententiae est, quia iste modus unionis vel est ipsa ratio formalis, qua extrema sunt unibilia seu¹⁴ habilita, ut uniantur, vel qua redduntur formaliter unum in actu ex vi suae communicationis, vel est ipsa applicatio extremorum coordinans unum extremum alteri, vel denique est aliquid resultans ex tali applicatione et coordinatione.

Hoc ultimum incidit in nostram sententiam, quia sic ille modus est consequens ipsam coniunctionem seu applicationem extremorum non causans illam ut medium.

Primum autem dici non potest, quia unio supponit extremum esse unibile, non unibile constituit. Et constat, quod forma per seipsam intrinsice et essentialiter est actus respiciens materiam, et materia respiciens formam. Ergo seipsis, et non per modum superadditum habent totum fundamentum et capacitatem communicabilitatis, quae est actus et potentia. Nec enim per modum superadditum forma constituitur magis actus vel materia magis potentia. Ergo seipsis habent rationem unibilis seu coaptationis ad uniendum, non per modum superadditum.

Si dicatur secundum, constat manifeste, quod extrema non redduntur unum mediante modo superaddito tamquam ratione formali huius unitatis, quia materia et forma non constituunt unum unitate modali, sed unitate realitatis substantialis,¹⁵ ita quod unitas ipsa, in qua conveniunt, est illud, in quo communicant et unum fiunt. Communicant autem in esse formali substantiali et in unitate realitatis substantiae, quae ex illius partibus resultat. Ergo ratio formalis huius unitatis extremorum non est modus superadditus, sed substantialis ratio seu¹⁶ realitas. Et magis hoc constat, quia unitas sequitur ens, non modum entis. Ergo ratio formalis unitatis, in qua conveniunt extrema, non est modus superadditus substantiae, sed substantia ipsa, quae ab entitate partium non distinguitur. Et sicut partes seipsis sunt partes, ita seipsis unum in substantia entitative fiunt.

Restat ergo tertium, scilicet quod ille modus sit applicatio extremorum ad unum, in quo communicant vel conveniunt unibilia. Haec autem applicatio necessario dicit ordinem ad causam applicantem, et sic vel sumitur active ex parte causae applicantis vel passive ex parte extremorum, quae passive applicantur et immutantur ad communicandum se. Et sic fatemur, quod datur unio non tamquam medium formaliter interiectum inter extrema formaliter causans rationem uniti, sed tamquam actio vel passio ex agente proveniens, quae in ipso fieri est motus tendens ad istam mutationem unionis, et in facto esse est terminus resultans ex extremis unitis, in quo communicant et fiunt unum ipsa extrema.

Quodsi dicas, quod in ipso extremo vel extremis, quae uniuntur, debet aliquid permanenter manere praeter ipsum fieri actionis et passionis, in quo fundetur relatio illa unionis, quae permanet; et hoc erit aliquis modus superadditus; respondetur id, quo relinquitur ex tali actione applicante unibilia, non esse modum unionis, qui formaliter reddat unum. Id enim dicitur formaliter unio, quod formaliter extrema constituit unum seu trahit ad unum ex multis. Sed est modus passionis, quo ab agente aliquid in facto esse immutatur et patitur a forma et distinguitur a modo unionis, quia unio tantum respicit extrema, ut formalis¹⁷ ratio, quae illa ad unitatem et communicationem redigit. Passio vero respicit agens, a quo immutatur quasi¹⁸ per applicationem et conditionem acquisitam ad uniendum, sicut etiam agens et passum indigent applicatione seu approximatione, ut sequatur operatio, quae distincta immutatio est ab operatione ipsa. Ipsa ergo communicatio constituens unitatem extremorum, sive hoc fiat per mutuam dependentiam eorum sive per alterius tantum, non fit per modum superadditum, sed forma communicat per seipsam et materia recipit per seipsam immediate, et in tali unitate vel communicatione formaliter fundatur relatio unionis. Quia tamen est facta de novo ista communicatio, requirit actionem, ex qua sequatur passio seu immutatio applicativa¹⁹ ad unionem, quae²⁰ est formalis communicatio extremorum in uno esse.²¹

Quare D. Thomas 8. Metaph. lect. ult. in fine²² docet ex Philosopho, quod aliqui antiqui errabant inquirendo, «quid faciat unum potentiam et actum, quasi oporteret eas colligari per aliquod unum medium sicut ea, quae sunt diversa secundum actum». Et subdit, quod «non oportet ea uniri per aliquod vinculum sicut ea, quae sunt penitus diversa. Unde nulla est causa faciens unum ea, quae sunt composita ex materia et forma, nisi quod movet potentiam in actum». Sic D. Thomas. Nec potest dici, quod solum negat vinculum, quod sit medium uniens ut quod et ut res, non uniens ut quo et ut modus. Nam contra hoc est, quia vel hoc medium uniens ut quo et ut modum agnovit Divus Thomas et Philosophus vel non. Si non agnovit, neque affirmavit aut admisit. Si agnovit, ergo fuit diminutus solum negando vinculum uniens ut quod et ut res, et non explicando vinculum, quod est modus, cum etiam immutationem ad uniendum requisitam explicasset et causam efficientem, quae movet ad uniendum. Et praeterea, quia vinculum uniens ut res et ut quod est extremum proxime unibile, non solum forma seu ratio uniens, sicut patet in his, quae sunt diversa secundum actum, quae D. Thomas concedit uniri per medium, id est per aliquam realitatem, quae etiam unitur, ut filum, quo unum assuitur alteri, quod²³ filum etiam uniri debet et unibile extremum est. Si ergo Divus Thomas inquirens, quid faciat unum tamquam medium, solum negat illud vinculum, quod est extremum seu immediate unibile, restabat explicare praecipuum punctum, scilicet quid sit uniens tamquam medium formale; quodsi non fecit, fuit diminutus.

AD PRIMUM FUNDAMENTUM IN CONTRARIUM respondetur inhaerentiam accidentis non esse solam eius unionem, sed unionem cum tali modo, scilicet reddens eius esse sustentatum et dependens a substantia, quod opponitur non²⁴ unioni, sed ipsi modo subsistendi, qui convenit substantiae totali ut habenti illum, partibus autem ut principiis subsistendi. Itaque unio ex suo conceptu solum importat communicationem in unitate, subsistentia autem et inhaerentia ultra hoc important modos habendi hanc unitatem et esse, scilicet ut adiacens et sustentatum in altero vel ut subsistens et substans in se.

Ad confirmationem dicetur amplius infra q. 11.²⁵ agendo de causalitatibus materiae et formae. Interim sufficit advertere, quod sola unio secundum conceptum unionis non potest esse causalitas materiae et formae, quia unio dicit relationem aequiparantiae in utroque extremo; utrumque enim denominatur unitum et praecise importat communicationem in unitate. Causalitas autem materiae et formae non est aequiparantiae; aliter enim causat materia, aliter forma, aliquid ergo addunt supra rationem unionis et uniti. Unde unio fundatur in aliqua immutatione et dependentia saltem unius extremi ab altero, in cuius unitatem asciscitur. Causalitas autem formae vel materiae, ut causalitas, non est dependentia, sed potius ratio, ut causatum dependeat a tali causa, non ergo est sola unio, licet illam requirat ad causandum; causatur enim compositum, quod est unum, et requirit partium unionem. Quid sint autem illae causalitates materiae et formae, dicemus loco cit.

Quodsi dicas: Nam bene stat formam uniri et non recipi seu dependere, ut patet in anima rationali, quae unitur corpori, et non pendet ab illo, et Verbum divinum unitur humanitati, a qua non pendet. Ergo unio non fundatur in dependentia nec illam ex suo formali conceptu includit. Alioquin cum immutatio illa seu passio et dependentia aliquid accidentale sit, unio fundata super illam accidentalis erit, non substantialis. De hoc argumento dicemus latius infra q. 11.²⁶ Sed interim dicimus, quod unio non petit dependentiam et immutationem in utroque extremo, sed sufficit in altero tantum, quod est subiectum unionis realiter et immutatur ad unionem. Et sic Verbum unitur humanitati, non ut subiectum unionis, sed ut terminus, humanitas autem ut subiectum immutatum ad unionem cum Verbo. Anima etiam rationalis non unitur ut dependens in esse et per immutationem sui ad esse, sed ut dependens in informare et in habendo statum proprium, qui est status formae, et quoad hoc perficitur per unionem; et potest dici, quod immutatur et dependet a materia non in esse, sed in statu essendi. Omnis autem unio, quae realiter in aliquo est et tendit ad unitatem per dependentiam seu immutationem extremi vel extremorum, dicit receptionem ex parte materiae et dependentiam aliquam. Quod vero fundetur in passione seu mutatione nova, non tollit, quod unio substantialis sit, eo quod licet actio ipsa in se accidens sit et de praedicamento actionis sicut unio de praedicamento relationis, sed substantiales dicuntur ratione termini, ad quem tendunt, scilicet ad unitatem substantialem faciendam et communicationem substantialem in extremis.

AD SECUNDUM FUNDAMENTUM respondetur ex dictis, quod unio in materia et forma est aliquid accidentale quasi praedicabiliter, non quasi praedicamentaliter. Est enim contingens et extra conceptum materiae et formae, quod de facto uniantur, licet seipsis, et non medio accidente praedicamentali superaddito uniantur. Sed tamen dicitur unio haec accidere materiae et formae et contingenter se habere, tum ratione praesuppositi, quod est actio et passio applicans et immutans ad communicationem unitatis ipsa extrema, quae applicatio intelligitur ipsis extremis supervenire seu accidere; tum ratione consecuti, scilicet relationis, quae etiam accidit ipsis extremis, cum non sit praedicatum essentiale, sed accidentale, ipsa tamen ratio formalis, qua uniuntur extrema, est ipsa eorum entitas ut ad communicationem unitatis applicata. Et ipsa unio dicitur educi ex subiecto eo modo, quo relatio vel immutatio ipsa passiva dicitur educi, non quia ipsa ratio formalis, in qua fit unitas tamquam quid distinctum a forma vel materia, educatur.

Ad alteram partem argumenti, quod unio non sit extrinseca denominatio, respondetur verissimum esse, quod unio realis et intrinsica denominatio est saltem in illo extremo, quod redditur immutatum. Nam si alterum extremum non dependet, in illo non erit relatio realis, ut in Verbo divino, quod dicitur unitum humanitati non per relationem realem, sed rationis. Unde ex parte Verbi non est fundamentum ad realem relationem, quia licet Verbum seipso immediate terminet et reddat subsistentem humanitatem, tamen quia tota immutatio est ex parte humanitatis, et ratio formalis uniendi et communicandi non est fundamentum relationis nisi adiuncta immutatione, ut dictum est; ideo ex parte Verbi non datur fundamentum realis unionis.

AD TERTIUM FUNDAMENTUM respondetur omnem actionem habere terminum de novo, sed non simpliciter productum. Sufficit enim, quod sit de novo immutatum vel unitum vel communicatum; sic enim etiam verificatur, quod per actionem unitivam ponitur aliquid in esse, quod ante non erat. Ponitur enim ipsa nova communicatio extremorum, quae antea non erat, licet ipsa extrema essent. Et similiter ponitur nova relatio et nova immutatio extremi vel extremorum ad se communicandum, non tamen requiritur, quod producatur novus modus, qui sit medium inter ipsa extrema ut formaliter uniens.

Nec exempla allata in argumento aliquid amplius probant, quia in resurrectione nec anima nec corpus producuntur, nec modus aliquis medians inter animam et corpus et causans unionem, sed fit de novo ipsa communicatio animae et corporis, quae quantum ad rationem formalem constat ipsa entitate extremorum unitatem faciente, et quantum ad conditionem constat applicatione et immutatione passiva extremi vel extremorum, et quantum ad consecutionem constat relatione unionis, quae de novo fit, non quia ad relationem detur per se actio, sed datur ad fundamentum relationis, quod est ipsum extremum non ut productum, sed ut tractum et immutatum ad communicationem cum altero. In Incarnatione similiter fit aliquid de novo, scilicet ista unio extremorum non per productionem novi modi, qui sit forma uniens, sed per immutationem humanitatis ad personam Verbi, quae immutatio cum fiat ad determinatam personam divinam, importat ordinem ad ipsam potius quam ad aliam personam. Quid sit autem ista immutatio ante solutionem argumentorum explicatum est. Nec subsistentia creata expellitur vel consumitur²⁷ per ipsam unionem formaliter, sed per id, quod subrogatur loco subsistentiae creatae et reddit subsistentem humanitatem in aliena persona, et haec est subsistentia divina unita, non ipsa unio.

COROLLARIA EX DICTIS.

Ex dictis solutum manet argumentum, quod proponi solet, quia materia et forma sine unione non constituunt compositum. Ergo unio est aliquid praeter materiam et formam; hoc enim est, quod de novo fit et producitur per generationem.

RESPONDETUR enim concedendo antecedens et distinguendo consequens. Est aliquid unio praeter materiam et formam tamquam ratio formalis communicans extrema et reducens illa ad unitatem, nego; tamquam applicatio et mutatio extremorum, ut fiat ista communicatio et consequatur relatio, concedo. Id autem, quod fit per generationem tamquam terminus totalis, est ipsum compositum, tamquam formalis terminus, est ipsa forma vel ut educta vel ut communicata materiae, et tamquam conditio ad istam communicationem requisita est ipsa applicatio et immutatio extremi ex actione unitiva relicta, quae in facto esse et permanenter non est inconveniens, quod sit modus passionis, ut supra²⁸ diximus, non formaliter uniens, sed formaliter applicatum relinquens extremum, ut recipiat vel actuet alterum, cum dependenter informat.

Secundo colligitur, quod absolute sufficit unica unio, ut dicantur duo extrema unita, unum tamquam subiectum, alterum tamquam terminus, eo quod sufficit unica immutatio in altero extremo facta, imo unica relatio inde consecuta, ut dicantur duo extrema unita, ut in unione hypostatica, quae in relatione consistit consecuta ad immutationem humanitatis, quae trahitur ad personam divinam, et subiectata in ipsa humanitate.²⁹ In hoc enim ponitur unio a D. Thoma 3. p. q. 2. art. 7. et 8. et in 3. dist. 5. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1.³⁰ et ibidem ad Annibaldum quaest. unica art. 3.³¹ Ceterum quia contingit communicationem seu unionem extremorum fieri per immutationem utriusque extremi et relationem mutuam (relatio enim unionis in creaturis mutua est et aequiparantiae, ut S. Thomas docet cit. locis ex 3. Sent.), ideo ut talia extrema uniantur non absolute, sed unione mutuae relationis, requiritur duplex relatio unionis fundata in duplici illa immutatione. Similiter ex parte formalis rationis unionis, quae est communicatio extremorum facta non per modum superadditum, sed seipsis immediate, manifestum est sufficere communicationem realem ex parte unius extremi immutantem ipsum extremum et de novo illi convenientem ad hoc, ut absolute detur unio, ut patet in unione hypostatica. Ut autem unio sit mutua et per communicationem mutuam facta, duplex requiritur communicatio, quia utrumque extremum realiter se communicat immutatione reali subiectata in se, ut patet, cum materia et forma uniantur diversa communicatione, quae in materia est receptio, in forma actuatio.

ET SI INSTES, quod Verbum per illam unionem redditur realiter unitum, respondetur, quod ibi non est relatio mutua realis neque immutatio vel communicatio de novo immutans nisi tantum ex parte humanitatis, et tamen dicitur Verbum realiter unitum humanitati, non realiter subiective, sed realiter terminative, quia relatio humanitatis ad illud terminatur, sicut eadem ratione dicitur Christus realiter filius Virginis, quia terminat relationem realem matris ad se, ut D. Thomas docet 3. p. q. 35. art. 5.

SI VERO ADHUC INSTETUR de puncto uniente partes in continuo realiter, et tamen unicum sufficit ad duas partes uniendas, respondetur, quod indivisibile illud non est ipsa unio formaliter, sed constituens partem unibilem secundum extremitatem tantum, et non se tota. Unde magis pertinet ad modum unibilitatis utriusque extremi modo quantitativo, quam ad actualem unionem, et sic tale indivisibile est unicum inter duo extrema, non quia utrique inhaereat, sed quia inhaerendo uni parti, altera pars, quae sibi copulatur, solum in illa extremitate copulatur, et non totam partem intrat, et sic consurgit continuum. Si vero in utraque parte sit indivisibile terminans, non copulatur pars extremitati, sed extremitas unius extremitati alterius, quod est esse contiguum. De quo plura q. 20.³²

ET SI QUAERATUR de subiecto istius unionis, sive sit mutua sive non, quodnam sit assignandum absolute et simpliciter, respondetur istam relationem et immutationem esse subiective in ipsis partibus seu extremis, quae uniuntur, sicut immutatio ipsa convenit extremis unibilibus. Relatio autem, quae in tali mutatione fundatur, fundamentum ipsum modificat et mediante fundamento subiectum. Et quidem in opinione, quae ponit accidentia subiectari in sola materia vel forma, nulla est difficultas, quod in ipsis subiective sit unio. In opinione autem, quae ponit accidentia subiectari solum in composito tamquam in subiecto quod, a quo habent esse et sustentationem, esse autem solum convenit toti, dicendum est, quod illae relationes et immutationes sunt in illis partibus ut in subiecto quo, dependenter autem ab esse totius ut a subiecto quod, sicut visio est in oculo et mediante ipso in toto, nec tamen ipsum totum denominatur unitum etiam ut quod, sed sustentans et habens unionem partium, quia ista denominatio uniti non est denominatio subiecti sustentantis, sed extremi unibilis et ipsa unione se communicantis. Totum autem, quod resultat, dicitur constitutum ex unione, non autem unitum. Sed de hoc latius agemus in libris de Generat.³³ In accidentibus autem unio et inhaerentia est modus ipsam eorum realitatem modificans. Sed sicut realitas eorum habet esse a subiecto, ita et relatio unionis eorum.

QUODSI QUAERAS, quomodo anima rationalis immutetur per unionem in se receptam, cum ipsa spiritualis sit et independens a materia, respondetur animam esse independentem in suo esse a materia, et sic non unitur propter existentiam. Sed tamen unitur propter connaturalem modum essendi et operandi, quem habet in materia, cum naturaliter sit forma corporis. Et sic acquirit modum seu statum peculiarem ex eo, quod est in materia, quatenus informat illam et actuat, et in se perficitur ad operandum, non separatim a corpore, sed cum ipso et in ipso. Iste autem modus seu immutatio ipsius animae ad corpus est aliquid spirituale in anima subiective in ipsa produciturque effective a Deo infundente animam corpori vel reuniente per resurrectionem; nec enim sine habitudine ad corpus et infusione in illo ipsam creat, quae habitudo in ea subiectatur, a generante vero est dispositive tantum, quatenus disponit materiam, ut Deus infundat formam, et in resurrectione disponentur corpora a Deo per ministerium angelorum, ut docet S. Thomas in Suppl. q. 76. art. 3.