Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUMMA TEXTUS LIBRI QUARTI PHYSICORUM ARISTOTELIS¹

Intentum Philosophi in hoc libro postquam supra determinavit de proprietate entis mobilis, quae est motus, est determinare de duplici mensura, altera ipsius mobilis, altera ipsius motus. Mensura mobilis extrinseca est locus, et quia oppositum loci est vacuum, agit primo de loco, deinde de vacuo. Mensura vero ipsius motus est tempus, et ita tertio loco agit de tempore.

Dividitur autem totus liber in quatuordecem capita. In primis quinque agit de natura loci, in quatuor sequentibus de vacuo, in quinque reliquis de tempore.

SUMMA CAP. 1.

Igitur naturam loci inquisiturus Philosophus tria in hoc capite facit: Primo praemittit pertinere ad philosophum naturalem agere de loco. Secundo incipit disputationem de loco in utramque partem, primo quidem probando, quid locus sit, deinde in tertia parte capitis, ostendendo, quid locus non sit.

CIRCA PRIMUM ostendit ad physicum pertinere agere de loco, tum quia esse in loco est commune omnibus entibus naturalibus, tum quia ad physicum pertinet agere de omni motu, quorum unus est motus localis, qui sine loco cognosci non potest.

CIRCA SECUNDUM ostendit dari locum tum secundum rei veritatem, tum ex opinionibus antiquorum. Ex rei veritate: Primo quia stante eodem loco videmus mutari corpora, sicut exeunte aqua ex vase subintrat aer, ergo locus aliquid aliud est a corporibus contentis. Secundo, quia locus gravium et levium non solum ostendit locum esse aliquid, sed etiam habere virtutem conservandi locata, et propter hoc illa corpora tendunt ad talia loca, ut ibi conserventur. Ex opinionibus autem antiquorum id probat: Primo ex opinione eorum, qui ponebant vacuum; hi enim debebant admittere locum, quia vacuum est locus privatus corpore. Secundo ex opinione Hesiodi, qui posuit primo factum fuisse quoddam chaos et confusionem rerum, deinde terram latam et spatiosam quasi locum et receptaculum rerum, quia omnia credebant esse in loco, et sic locus aliquid est etiam secundum opinionem antiquorum.

CIRCA TERTIUM ponit rationes ad probandum, quid locus non sit. Primo: Nam si locus est aliquid, maxime debet esse corpus, siquidem habet longitudinem, latitudinem et profunditatem. Non potest autem esse corpus, quia est simul cum locato, corpus autem non potest esse simul cum alio corpore. Deinde, quia quidquid est, habet rationem causae respectu alicuius. Locus autem respectu locati non est materia, cum locata non constent ex illo; neque forma, quia alias omnia locata essent eiusdem formae et speciei; neque finis, cum magis locus sit propter locata; neque efficiens, cum potius sit terminus motus, ergo nihil. Item, quia omne, quod est, est in loco; ergo si locus est aliquid, erit in loco, et ille locus in alio, et sic in infinitum. Denique, quia si omne corpus est in loco et in omni loco corpus, ergo cum locatum crescit, crescit etiam locus, alias non adaequaretur locus locato. Sed locus non potest crescere, quia est immobilis; ergo non datur locus.

SUMMA CAP. 2.

Antequam Aristoteles determinet, quid sit locus, disputat duo in praesenti capite: Primum, an locus sit materia vel forma, secundo probat, quod nec sit materia nec forma.

CIRCA PRIMUM proponit duplicem rationem: Primam ad probandum, quod locus sit forma, secundam ad probandum, quod sit materia. Prima est quia locus est duplex, alter communis, alter proprius; communis, in quo omnia corpora sunt, sicut caelum est locus communis omnium, quae sub illo sunt. Proprius est, qui adaequatur unicuique rei; huiusmodi autem est terminus rei. Sed forma est terminus uniuscuiusque, quia per formam terminatur materia. Ergo locus est forma. Quae tamen ratio non concludit, cum assumat utramque affirmativam in secunda figura.

Secundam rationem deducit ex Platone ad probandum, quod locus sit materia, quia locus est spatium inter terminos rei continentes, quod non est aliquid sensibile, quia manet idem recedentibus corporibus sensibilibus, et ita illud spatium est per modum dimensionis interminatae. Hoc autem habet rationem materiae, quia est aliquid terminabile per lineam et superficiem, quae terminant magnitudinem. Ergo locus habet rationem materiae et receptivi.

CIRCA SECUNDUM obicit ad probandum, quod locus non sit materia neque forma. Primo, quia materia et forma non separantur ab eo, cuius sunt, locus autem separatur a locato seu locatum a loco. Secundo, quia locus est aliquid extra locatum, siquidem locatum dicitur esse in loco, materia autem et forma non sunt extra compositum. Denique, si locus est materia et forma, erit intrinsecus locato, et sic movebitur, quando movetur locatum. Sed quod movetur, est in loco; ergo, si locus est materia et forma, locus erit in loco.

SUMMA CAP. 3.

Ab hoc capite incipit Philosophus determinare sententiam suam de loco, et in ipso capite praemittit quaedam notabilia, in sequenti tradit resolutionem. Praemittit ergo tria: Primum, quotmodis aliquid possit esse in alio; secundum, an aliquo modo possit esse in seipso; tertium: Respondet duabus dubitationibus, quae obiectae sunt.

CIRCA PRIMUM dicit octo modis aliquid esse in alio: Primo, sicut una pars in toto, ut digitus in manu. Secundo e converso, sicut totum in partibus. Tertio, sicut species in genere, ut homo continetur in animali. Quarto e contra, sicut genus in specie, ut animal in homine. Quinto, sicut forma in materia, sive accidentalis sive substantialis. Sexto, sicut res sunt in suo efficiente, imperante aut movente, ut regnum in rege. Septimo, sicut amans in amato seu in suo fine. Octavo, sicut in vase aut continente et ut locatum in loco, ad quem modum reducitur esse in aliquo, ut in tempore mensurante.

CIRCA SECUNDUM inquirit, an aliquid possit esse in seipso. Et respondet, quod dupliciter potest aliquid esse in seipso: Uno modo primo et per se, id est ratione sui immediate; alio modo secundum alterum, id est secundum partem, quatenus in aliquo toto sunt partes, quarum una est in alia.

Hoc secundo modo dicit bene posse dici, quod aliquid est in seipso, sicut si accipiatur hoc totum, scilicet amphora vini dicitur esse in seipsa, et non in alio vase. Sed hoc est ratione partis, quatenus vinum est in amphora, amphora autem non in alio. At vero primo modo nihil dicitur esse in seipso, neque per se neque per accidens. Non per se, quia si aliquid immediate sit in seipso, immediate et per se primo erit continens et contentum. Non est aliquid in seipso per accidens, quia esse per accidens est esse ratione illius, quod est per se, sicut anima dicitur esse per accidens in loco ratione corporis, quod est per se. Unde si hoc modo aliquid est in seipso per accidens, sequitur duo corpora esse in eodem loco, scilicet illud, ratione cuius est in seipso, et ipsummet.

CIRCA TERTIUM solvit primo rationem Zenonis inductam, scilicet quod si locus esset aliquid, etiam locus esset in alio loco, et sic in infinitum. Respondet non sequi, quia locus non est in alio per modum loci, sed per modum formae accidentalis informantis; est enim superficies, quae inhaeret in corpore, sed continet locatum. Secundo solvit dubitationem positam de loco, an sit materia vel forma, et dicit, quod locus non potest esse materia vel forma locati, quia locus est quasi vas continens et ambiens locatum, materia vero et forma sunt partes eius intrinsecae, in quo sunt.

SUMMA CAP. 4.

In hoc capite resolutive tradit Philosophus suam sententiam circa quidditatem loci. Consistit autem essentia in cognoscendo genus et differentiam et inde eliciendo integram definitionem. Et quia inde sequuntur passiones, quae notiores sunt quoad nos ex illisque ascendimus ad cognitionem essentiae, primo praemittit affectiones seu passiones quasdam loci, secundo genus eius tradit, tertio differentiam, quarto integram elicit definitionem.

CIRCA PRIMUM explicat imprimis quatuor affectiones loci: Prima, quod locus continet locatum, et non sit aliquid locati; secunda, quod locus proprius sit aequalis locato; tertia, quod locato numquam deficiat aliquis locus, unus enim alteri succedit; quarta, quod in loco invenitur aliqua differentia sursum et deorsum, vel quia in diversis locis unus est superior, alius inferior, vel quia in eodem loco una pars est superior, alia inferior. Denique colligit ad locum requiri rationem extremitatis non continuae, sed contiguae locato, sicut patet in loco proprio, qui est adaequatus locato, solum autem ei adaequatur ultima extremitate, quae tangit ipsum. Requiritur vero, quod sit contigua; nam si sit continua, erit sicut pars in toto, non ut continens respectu contenti et localis respectu locati.

CIRCA SECUNDUM investigat genus loci proponendo, quod locus debet esse unum ex quatuor: Vel enim locus est materia vel forma vel spatium inter extremitates continentis vel tandem aliqua superficies ipsius corporis continentis. Ex his quatuor locus non potest esse materia neque forma neque spatium, ergo superficies ut continens, et haec est genus loci.

Quod non sit forma nec materia probat, quia sunt partes existentes in re, quam componunt, nec ab ea separantur; locus autem non componit locatum, sed est in corpore continente.

Quod non sit spatium illud inter extremitates continentis probat, quia alias sequeretur locum posse mutari, et cum non mutetur nisi ad locum, locus erit in loco. Sequela vero patet, quia si aqua sit in vase, locus aquae erit illud intervallum, quod est inter extremitates vasis et aquam, illud autem intervallum non est nisi ubi est vas. Ergo mutato vase mutabitur illud intervallum, atque adeo mutabitur locus.

CIRCA TERTIUM statuitur differentia loci, in eo quod sit immobilis. In hoc enim differt vas a loco, quod vas continens aquam mutatur, cum movetur aqua, locus autem non mutatur; deberet enim mutari ad locum, quare locus est sicut vas immobile, sicut totus fluvius respectu navis, non sicut aqua proxime circumdans navem.

CIRCA QUARTUM infert integram definitionem loci, quod locus est «superficies corporis continentis immobilis prima». Dicitur superficies corporis continentis, quia adaequatur locus locato, et sunt simul contiguae, non continuae. Dicitur immobilis propter rationem iam dictam. Dicitur prima ad differentiam loci communis; respectu enim locati prima superficies, quae occurrit extra, locus proprius est.

SUMMA CAP. 5.

Explicata natura loci duo facit Philosophus in hoc capite: Primo declarat, quomodo diversa corpora sint in loco et quot modis id contingat. Secundo solvit dubitationes supra positas cap. 1.

CIRCA PRIMUM constat omnia corpora esse in loco tamquam locata et contenta in illo, solum autem ultimum corpus seu sphaera est continens alia, non contenta. Et de hac est tota difficultas, quomodo sit in loco. Nam ex una parte movetur localiter, ex alia non est in loco, quia non continetur ab aliquo.

Ad quam difficultatem solvendam praemittit, quod quaedam sunt in loco in actu, quaedam in potentia. In actu, ut quando corpus continens est divisum a contento et illi est contiguum. In potentia, ut quando non est actu divisum nec contiguum, sed continuum; quia tamen potest dividi et contiguari, dicitur in potentia continere.

Dicit ergo, quod ultima sphaera est in loco per accidens et in potentia, non per se et in actu. Cum enim omnes partes circumvolvantur, non datur ultima, quae sit continens aliam, sed quaelibet continuatur alteri et continetur in potentia ab illa.

CIRCA SECUNDUM respondet Philosophus ad rationes supra positas, deinde reddit rationem, cur corpora tendant ad loca naturalia et in illis quiescant.

Et primo respondet ad sextam, si locus esset aliquid, quod augeretur aucto corpore, et dicit hanc rationem procedere perinde, ac si locus esset spatium inter extremitates corporis continentis. Cum autem sit superficies continens, non crescit augmentato corpore, sed cedit ipsi, ut occupet maiorem locum. Ad primam respondet locum non esse corpus, sed terminum seu superficiem corporis continentis aliud. Denique ad tertiam, quodsi locus esset aliquid, etiam esset in loco, respondet, quod locus est in illo sicut superficies in corpore, cui inhaeret, non tamquam locatum in loco.

Deinde assignat ex dictis, quare corpora moveantur naturaliter ad sua loca et quiescant in illis. Quia enim locus se habet ut continens, et res in universo naturali ordine situantur, ita ut una immediate sit supra aliam iuxta suam naturam et proportionem, consequenter appetere locum proprium est appetere illud, quod suae naturae est magis proportionatum, scilicet suum immediatum et connaturale continens. Similiter ex eodem sumitur ratio, cur res naturales quiescant in loco proprio, scilicet quia perveniunt ad terminum sibi magis connaturalem et proportionatum.

SUMMA CAP. 6.

Ab hoc capite incipit SECUNDA PARS HUIUS LIBRI, quae est de vacuo, in cuius tractatu tali ordine procedit Philosophus, quod primo disputat in utramque partem, an sit vel non sit vacuum iuxta diversas veterum opiniones, et hoc in cap. 6. Deinde cap. 7. explicato, quid significet vacuum iuxta opiniones antiquorum, solvit eorum rationes, qui ponebant vacuum. Et tandem cap. 8. et 9. ostendit vacuum non esse in natura.

Igitur in hoc capite 6. duo facit Philosophus: Primo ostendit pertinere ad naturalem tractare de vacuo. Secundo disputat in utramque partem, an detur vacuum.

CIRCA PRIMUM constat pertinere ad naturalem tractare de vacuo, quia pertinet tractare de loco; locus autem carens omni locato vacuum est.

CIRCA SECUNDUM refert imprimis opinionem Anaxagorae, qui contendebat non dari vacuum, sed tamen eius rationes solum probabant aerem non esse vacuum, sed verum corpus exemplo utrium inflatorum, qui compressioni resistunt, nisi aer emittatur. Antiqui autem qui vacuum ponebant, non dicebant illud esse aerem, sed spatium omni corpore carens, quale est extra universum aut quale ponebant Leucippus et Democritus, ut corpora discontinuarentur, quia si omnia essent plenum, putabant omnia corpora continuari et esse unum.

Sic ergo reiecta sententia Anaxagorae ponit rationes eorum, qui dicebant dari vacuum. Prima, quia si non daretur vacuum, non daretur motus in loco; nam corpus, quod movetur, vel excipitur in aliquo spatio pleno vel vacuo. Si hoc secundum, habetur intentum. Si primum, ergo penetrantur duo corpora, quod est impossibile. Secunda ratio est, quia in condensatione partes comprimuntur et non penetrantur; ergo dabantur aliquae vacuitates non repletae partibus, quas partes compressae subintrant. Tertia: Viventia augentur sumpto alimento, et alimentum est corpus, quod non potest penetrari cum corpore viventis, ergo in aliquibus vacuitatibus seu poris intrat, datur ergo vacuum. Quarta: Si in vas plenum cinere infundatur aqua, tantum aquae capit, quantum sine cinere. Ergo aliqua vacuitas est inter partes cineris, quibus aqua excipitur; penetrari enim cum cinere non potest.

SUMMA CAP. 7.

In hoc capite duo intendit Philosophus: Primum, declarare, quid nomine vacui intelligatur; secundum, instare rationes praecedentis capitis ostendendo efficaces non esse.

CIRCA PRIMUM assignat, quomodo vacuum accipiatur secundum communem hominum acceptionem, deinde quomodo secundum Platonicos, tandem quomodo secundum sententiam, quam sequitur. Communiter ergo dicebatur vacuum locus, in quo est nihil; accipiebant enim veteres pro eodem corpus tangibile et ens, quia nihil praeter corpora dari putabant. Removet autem hanc acceptionem, quia cum apud veteres solum corpus tangibile diceretur esse corpus, si in aliquo spatio poneretur color vel sonus, id est corpus cum colore vel sono, sed non cum qualitatibus tangibilibus, illud esset vacuum, quia careret corpore tangibili, et tamen in illo non esset nihil, quia esset aliquod corpus. At vero Platonici dicebant vacuum esse id, in quo non est hoc aliquid nec substantia ulla corporea. Et cum hoc aliquid sit per formam, dicebant aliqui vacuum esse materiam corporum. Quod reprobat, quia materia non separatur a corpore, quod componit, locus autem et vacuum separantur a corpore locato neque componunt illud. Ex propria vero sententia dicit, quod vacuum est locus privatus corpore, et consequenter aptus repleri, unde nec est spatium separatum a corpore neque illi intrinsecum.

CIRCA SECUNDUM instat rationes supra factas, quae non concludunt. Non prima, quia motus localis neque est in vacuo neque in pleno penetrando illud, sed quia plenum cedit corpori intrante aere ipso vel aqua impellente alias partes, aut etiam addensante se. Non secunda, quia condensatio fit per compressionem partium, quae recipiunt se, non in aliquas vacuitates, sed in poros plenos aere vel alio tenui corpore, quod per compressionem excluditur. Non tertia, quia augmentum in viventibus non requirit vacuitates, in quibus intret alimentum, sed sufficit, quod intret in poros, qui sunt pleni aere vel alio corpore tenui, quod excluditur per alimentum. Non quarta, quia in cinere non oportet ponere vacuitates, sed partes plenas aere, qui excluditur per aquam.

SUMMA CAP. 8.

In hoc capite et in sequenti probat Philosophus non dari vacuum. In isto quidem capite rationibus a motu petitis ostendit non dari vacuum separatum a corporibus, tamquam in quo fiat motus. In sequenti vero etiam abstrahendo a motu, et similiter non dari aliquod vacuum intra ipsa corpora propter condensationem.

Igitur in hoc capite procedit duplici via ad negandum vacuum. Prima est ex ipsa ratione motus naturalis, secunda ex ratione velocitatis et tarditatis.

CIRCA PRIMUM ostendit non debere poni vacuum propter motum, ut dicebant antiqui, imo vacuum obstare motui, quia motus naturalis fit in aliquid determinatum, ut ibi melius res conservetur, vacuum autem non conducit ad conservationem. Nec est ratio, cur moveatur magis corpus in hanc partem quam in illam, cum nulla tunc esset differentia partium. Si autem non est motus naturalis posito vacuo, quia non est differentia locorum, in quam fiat inclinatio, nec etiam erit motus violentus, quia hic est declinatio quaedam a motu naturali, nec etiam dabitur motus projectionis, quia proiecta feruntur extra proicientem propter repercussionem aeris, qui ipso impulsu impedit, ne lapis v. g. descendat deorsum ferendo illum, quod totum tollitur posito vacuo.

CIRCA SECUNDUM probat non dari motum ex ipsa ratione velocitatis in vacuo; velocitas enim vel tarditas provenit, aut quia medium est rarius aut quia mobile est ponderosius. Et ex utraque parte sequitur, quod in vacuo motus ita erit velox, quod fiat in instanti.

Ex parte quidem medii, quia eadem est proportio motus facti per medium crassius ad eum, qui fit per medium rarius, quae est inter ipsam crassitudinem et tenuitatem medii, ut si v. g. medium sit duplo rarius, mobile duplo celerius feretur. Ergo ubi nulla est proportio raritatis medii ad crassitudinem, nulla erit proportio celeritatis. Vacui autem ad plenum nulla est proportio in tenuitate, ergo nulla erit proportio in celeritate motus, et consequenter, si in medio pleno consumitur tempus, in vacuo nullum consumetur.

Ex parte autem ipsius mobilis idem ostenditur, quia ideo mobile quanto ponderosius est et figura magis accommodata, celerius movetur, quia vehementius scindit aerem seu corpus medium. Ergo ubi nullum est medium, quod scindatur, ut in vacuo, nihil obstabit, ut summa velocitate feratur, imo tantum descendet minus grave, quantum magis grave, quod est absurdum.

SUMMA CAP. 9.

In hoc capite duo probat Philosophus: Primum est non dari vacuum etiam praescindendo a motu; secundum non dari vacuum intra ipsa corpora ratione condensationis vel raritatis.

QUANTUM AD PRIMUM ostendit, quod in vacuo non est corpus, quod cedat corpori, si in eo ponatur. Ergo si vacuum constituitur per dimensiones quasdam interminatas, ut dicebant antiqui, corpus, quod ponitur in illo vacuo, penetrabitur cum illis dimensionibus, cum tamen non minus illae dimensiones repugnant penetrationi ratione quantitatis, quam si esset corpus sensibile.

QUOAD SECUNDUM dicebant antiqui non addensari corpora, nisi quia partes se comprimunt et aliquas vacuitates replent, ne penetrentur, et sic datur vacuum. Quem modum ponendi vacuum ratione densitatis et raritatis ex eo improbat, quia vel intelligitur illas vacuitates seu poros carere omni corpore, vel non esse aliquid distinctum ab ipso corpore, sed subintrare ipsas corporis partes et causare raritatem.

Si primum ponitur, idem vacuum, quod hucusque impugnatum est, siquidem ut dicitur caret omni corpore.

Si secundum, imprimis hoc vacuum non se haberet tamquam spatium, in quo res moveretur, sed annexum esset ipsi corpori et moveretur cum illo, vacuum autem non potest moveri. Deinde tale vacuum cum sit vacuum raritatis, non esset causa omnis motus, sed solum motus sursum, motus vero deorsum non assignaretur causa ratione vacui.

Rationi autem antiquorum respondet ostendendo, quod rarum et densum nulla additione et subtractione materiae fiunt, sed per hoc, quod eadem materia recipiat nunc maiores, nunc minores dimensiones. Sicut enim eadem materia subest modo uni formae, modo alteri, et eadem est in potentia ad diversa contraria, ita sub dimensione magna et parva est eadem materia, quia magnum et parvum quaedam contraria sunt. Et sicut calidum fit magis calidum non per hoc, quod aliqua pars, quae non erat calida, reddatur calida, sed quia tota materia magis reducitur in actum calidi, ita est in raro et denso. Non enim adduntur vel subtrahuntur partes, sed eadem materia suscipit maiores vel minores dimensiones et transmutatur de imperfecto ad perfectum vel e contra in dimensionibus habendis.

SUMMA CAP. 10.

In hoc capite incipit TERTIA PARS HUIUS LIBRI, in qua agitur de tempore. Et procedit Aristoteles tali ordine, quod primo disputat in utramque partem, an sit tempus, et refert opiniones antiquorum circa illud. Secundo tradit resolutionem suam. Tertio affectiones temporis et dubia quaedam circa eius existentiam et unitatem resolvit.

In hoc ergo capite tria facit: Primo proponit duas rationes ad probandum non dari tempus; secundo ad inquirendum, an detur unum nunc in toto tempore; tertio refert et impugnat tres opiniones circa quidditatem temporis.

CIRCA PRIMUM probat non dari tempus duplici ratione: Primo quia tempus componitur ex his, quae non sunt, scilicet praeterito et futuro; ergo ipsum nihil reale est. Secundo: Cuiuslibet rei divisibilis existentis oportet aliquam partem existere. Sed temporis nulla pars existit; nam quaedam pars est praeterita, alia futura, instans vero non est pars, sed unio partium. Ergo tempus nihil est.

CIRCA SECUNDUM obicit in utramque partem, an sit idem nunc in toto tempore, an diversum. Nam quod non sit aliud et aliud, probat, quia vel essent simul illa duo nunc vel successive. Non simul, quia duae partes temporis non sunt simul, nisi una contineat aliam et sit maior alia, ut annus continet mensem, mensis diem; unum autem nunc non est maius altero, cum utrumque sit indivisibile. Nec successive, quia sic corrumpetur unum nunc in alio succedente, et hoc non datur, cum immediate post non sit aliud nunc. Quod vero non sit idem nunc, ostendit, quia nullius rei divisibilis finitae est dare tantum unum terminum, sed ad minus duos. Tempus autem est quid finitum, ergo debet habere plura nunc, saltem ut extremitates.

CIRCA TERTIUM refert tres opiniones: Prima, quod tempus est circulatio caeli; secunda, quod tempus est ipsum caelum; tertia, quod tempus est motus.

Primam refutat, quia pars temporis etiam est tempus, pars autem circulationis non est circulatio. Secundam impugnat, quia auctores eius dicunt tempus esse caelum, quia omnia sunt sub caelo, et omnia subsunt tempori, ergo tempus est caelum. Ubi est duplex defectus, quia et arguitur ex puris affirmativis in secunda figura, et cum aequivocatione existendi in caelo ut in loco vel in tempore ut in duratione. Tertiam ex eo arguit, quia motus est in re mota, tempus autem ubique dicitur esse et apud omnia.

SUMMA CAP. 11.

In hoc capite accedit Philosophus ad explicandam naturam temporis. Et tria facit: Primo praemittit quandam suppositionem, secundo tradit et explicat definitionem temporis, tertio ostendit, quid sit instans seu nunc, quod etiam spectat ad notitiam temporis.

CIRCA PRIMUM supponit, quod licet tempus non sit quicumque motus, non tamen invenitur sine motu, cuius signum est, quia qui motum non percipiunt, ut qui diu dormiunt, non percipiunt tempus, quia coniungunt ultimum tempus, quo dormire coeperunt cum eo, in quo excitantur.

CIRCA SECUNDUM, colligit definitionem temporis, quod sit «numerus motus secundum prius et posterius». Constat enim, quod quia tempus sine aliquo motu non percipimus, et cum percipimus tempus, motum aliquem intelligimus, quod tempus est aliquid motus. Tempus autem non consequitur nec est aliquid motus nisi ratione prioris et posterioris, quia tunc cognoscimus tempus, cum cognoscimus in motu rationem prioris et posterioris. Si enim accipiamus idem nunc sine aliquo, quod sit prius et posterius, non facimus tempus. Distinguere autem prius et posterius in motu non est nisi per numerationem. Igitur tempus erit numeratio seu numerus motus secundum prius et posterius; et hoc eius definitio.

CIRCA TERTIUM, declarat, quid sit instans seu nunc. Est enim illud, quod est idem in tempore. Partes enim transeunt, sed illud, quod simul existit de toto tempore est nunc. Hoc autem est partim idem, partim diversum in tempore. Est idem, quatenus res mota, cum qua identificatur mutatum esse et tempus, manet eadem. Est diversum, quatenus subicitur alii et alii successioni. Ex quo infert verificari tria, quae attribuuntur instanti: Primum, quod non datur tempus nisi instans, et e contra; secundum, quod instans distinguit et continuat partes temporis; tertium, quod nunc non sit pars temporis.

Ratio primi est, quia instans est sicut unitas, tempus autem est numerus. Non invenitur autem numerus sine unitate. Ratio secundi est, quia instans comparatur ad tempus sicut mobile ad motum, et sicut punctum ad lineam. Ab unitate autem et continuitate mobilis dependet unitas motus, a puncto autem continuantur partes lineae, ergo et ab instanti partes temporis. Ratio tertii est, quia sicut punctum non est pars lineae, ita instans, cum sit indivisibile, non est pars motus, sed continuans vel terminans illum.

SUMMA CAP. 12.

Explicata natura temporis explicat in hoc capite quaedam eius attributa seu proprietates. Et primo numerat quinque proprietates temporis. Secundo comparat tempus ad ea, quae tempore mensurantur.

CIRCA PRIMUM, prima proprietas temporis est, quod detur in eo minimum pro ea parte, quae est numerus, non quatenus continuum, sicut numero convenit minimum, scilicet binarius, qui in alium numerum non est partibilis. Secunda proprietas est, quod tempus dicitur longum et breve, multum vel paucum propter continuitatem motus, sed non velox vel tardum; hoc enim dicitur per ordinem ad mensuram temporis, tempus autem non mensuratur tempore. Tertia, quod tempus sit quodammodo idem, quodammodo diversum: Idem, quia est unus motus mensurans alios, diversum propter diversas partes priores et posteriores. Quarta, quod idem tempus redit, non numero, sed specie, sicut idem ver et eadem aestas. Quinta, quod sicut motum designamus tempore, ita tempus motu, sicut rem numeratam designamus numero et iterum numerum re numerata.

CIRCA SECUNDUM, comparat tempus ad tria, scilicet ad motum seu moveri, ad res, quae motui subiciuntur, ad quietem, quae est opposita motui. Ad motum comparatur, quatenus motus est id, quod primo et per se mensuratur tempore, ad res, quae sunt in tempore, quatenus in sua duratione subiciuntur motui. Et sicut in numero quaedam continentur ut partes numeri, quaedam ut numerata per ipsum, ita in tempore, quod est numerus, quaedam continentur ut partes, sicut dies est pars mensis et mensis anni, quaedam ut mensurata per tempus, sicut res, quae subducuntur tempori. Denique quietem docet mensurari tempore sicut motum, eo quod quies non est pura negatio motus, sed privatio in subiecto apto moveri, et sic pertinet ad eandem mensuram.

SUMMA CAP. 13.

In hoc capite explicat Philosophus duo: Primum quaedam adverbia significantia vel connotantia tempus, secundum, quomodo tempus magis dicitur causa corruptionis quam generationis.

CIRCA PRIMUM explicat, quid significet nunc seu instans, iam, modo, subito, et similia. Nunc sumitur dupliciter: Uno modo pro indivisibili copulante partes temporis, sicut punctum lineae, alio modo pro eo, quod est vicinum tempori praesenti et instat, ut fiat. Et idem significat iam. Modo significat praeteritum vicinum tempori praesenti. Olim praeteritum remotum. Subito, cum tempus, in quo fit, est fere insensibile.

CIRCA SECUNDUM, tempus dicitur causa corruptionis, quia est numerus motus. Mutatio autem seu motus directe removet aliquid a sui dispositione, et ideo magis innotescit per corruptionem, qua aliquid a suo statu removeatur, quam per generationem, qua in esse inducitur.

SUMMA CAP. 14.

Duo facit Aristoteles in hoc ultimo capite: Primo explicat ulterius, quod dixerat cap. 12, omnem motum esse in tempore. Secundo solvit tres dubitationes, quae ad perfectiorem explicationem temporis conducunt.

CIRCA PRIMUM, ostendit omnem motum esse in tempore duplici signo: Tum quia in omni motu invenitur velox vel tardum, quod utique sumitur per ordinem ad multum vel paucum tempus in motu; tum quia in omni motu invenitur prius et posterius, quod designatur secundum distantiam ad aliquod nunc respectu praeteriti et futuri, et hoc pertinet ad tempus.

CIRCA SECUNDUM movet tres dubitationes: Prima, quomodo tempus se habeat ad animam, id est utrum dependeat a cognitione; secunda, quomodo tempus dicatur esse ubique, in terra, mari etc.; tertia de unitate temporis, videlicet an sit unum, et in quo motu sit.

Respondet Philosophus primo ad secundam quaestionem, quae facilior est, quod tempus dicitur esse ubique, quia ubique aliquis motus est, sive actu sive in potentia; nam etiam cum aliquid quiescit, tempori subditur.

Ad primam ponit rationem dubitandi, quod videtur tempus pendere ab anima, eo quod est numerus. Numerus autem dependet a numerante, numerans autem est anima, ergo dependet tempus ab eius cognitione. Solvit autem dicendo, quod tempus utcumque est ens extra animam, quatenus in motu invenitur prius et posterius, quod ab anima numerabile est. Sed quia non habet esse fixum in re, sed transiens, ideo totalitas seu perfecta ratio temporis non invenitur nisi in anima, in re autem solum est imperfecte.

Ad tertiam dubitationem respondet, quod cum tempus sit mensura, debet esse in motu magis regulari et perfecto. Primus autem motus inter ceteros est motus localis, et inter locales circularis, et inter circulares motus diurnus, qui est primi mobilis; in illo ergo est tempus. Et huic concordant, quae dicuntur de tempore, scilicet quod omnia sunt in tempore et subsunt illi et consumuntur a tempore, et quod tempus revolvitur, et similia, quae motui caeli conveniunt, et tale tempus unum est.