Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

DUO SUPPONENDA SUNT: Primum est finem debere habere rationem boni et appetibilis, ut sit finis, nec sub ratione mali posse aliquid finalizare. Quod licet aliqui auctores negent, nunc tamen id supponimus, ut tradi solet 1. 2. q. 8. art. 1. et 1. p. q. 5. art. 4. Cuius ratio manifeste sumitur ex ipsa essentia finis. Est enim id, cuius gratia aliquid fit. Si autem sit malum sub ratione mali, hoc ipso habet rationem disconvenientis et inappetibilis. Ergo illius gratia seu amore nihil potest appeti. Quod enim est disconveniens, quomodo potest esse gratum aut illius gratia cetera appeti? Constat autem, quodsi aliquid appetitur sub ratione mali, appeti debet ut disconveniens sibi; nam si est conveniens sibi, licet alteri disconveniens et malum, hoc ipso appetitur sub ratione boni, non sub ratione mali. Unde quaecumque mala, etiam ipsum non esse, rationem boni induere debent, ut appetantur vel comparative ad aliquid peius vel ex deceptione existimante bonum, sicut non esse sub ratione carendi praesenti miseria appetitur. Et inimicus odio habetur in seipso vel per actum fugae, quia oritur illud odium ex abominatione et fuga disconvenientiae, quae est in inimico, vel actu prosecutionis, quo fertur voluntas in inimicum ut nocivum mihi, et sic odio dignum in se, quia mihi bonum est reputare dignum odio, quod mihi est disconveniens.

Secundo suppono varias esse divisiones finis, quas in praesenti non possumus exacte discurrere; pertinet enim potius ad philosophum moralem vel theologum. Breviter dicimus, quod cum finis et terminus videantur esse idem, sicut contingit dividi rationem termini, ita et finis. Sunt autem quatuor, quae termini vel finis rationem habere possunt. Primo id, quod est terminus cuiuscumque agentis. Secundo dicitur terminus seu finis id, quod appetitur quasi terminus inclinationis et appetitus. Tertio id, cui appetitur; terminat enim appetitum tamquam subiectum, cui aliquid attribuitur. Quarto id, quo consequimur finem; illo enim terminatur actio. Et sic datur finis cuius gratia, qui est id, quod appetitur ut ratio ceterorum. Secundo datur finis cui, tertio finis quo. Id vero, quod est terminus agentis quomodocumque, dicitur finis effectus, et non finis causa, qui etiam aliquando vocatur finis propter quem, sicut providentia regis est propter securitatem rustici, quia scilicet est effectus eius. Et finis causa semper est nobilior suo finalizato, finis autem effectus non est nobilior, sed inferior causa sua.

Finis causa sive finis cuius gratia dividitur in finem ultimum et non ultimum. Finis ultimus est, ad quem omnia ordinantur sine subordinatione ad alterum. Non ultimus, ad quem ordinantur aliqua cum subordinatione et dependentia ad alterum. Et habet veram rationem finis etiam non ultimus, sed participatam, in quo rationem medii aliquo modo induit. Simpliciter tamen habet rationem finis, quia simpliciter est appetibile, licet participative, sicut substantia creata est ens per se, participative tamen ab increata. Ex quo intelligitur alia divisio finis ultimi, quod alius est finis ultimus simpliciter, id est in omni genere, cui omnia in quocumque genere subordinantur, vel ultimus in aliquo genere et respectu huius appetentis.

Solet etiam distingui finis in finem operis et finem operantis. Primus est ipsi operi debitus secundum se, secundus ex intentione operantis praefixus. Et denique alius est finis primarius, qui primo et directe intenditur, alius secundarius, qui ex consequenti et alio praesupposito.

IN PRAESENTI DISPUTATIONE solum agimus de fine cuius gratia, quia solum iste est finis causa et distinguitur a reliquis causis. Et in hoc art. intendimus discernere rationem formalem causae finalis a conditione requisita. Constat enim concurrere ad appetitum finis et propriam eius bonitatem ex parte rei appetibilis et apprehensionem seu propositionem eius, ut manifestetur appetitui. Et inquirimus, an utraque ista ratio concurrat ut ratio formalis, vel altera ut conditio et altera ut ratio formalis.

Sunt autem DUAE PRINCIPALES SENTENTIAE in hac parte: Prima et communior sententia est, quod cognitio solum est conditio finalizandi, ratio vero formalis est ipsa bonitas, quae convenit rei secundum se, et non ratione apprehensionis, sive secundum esse possibile sive secundum esse existens. Ita communiter discipuli D. Thomae, Caietanus 1. 2. q. 1. art. 1.,¹ Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 44. § Sciendum secundo,² Soto 2. Phys. q. 3. § Causa finalis, Suarez disp. 23. Metaph. sect. 8., Fonseca, Pereira et alii, quos citat Aegidius libro 1. de Fine q. 6. art. 6.

Secunda sententia principalis tenet apprehensionem finis non esse conditionem sed rationem formalem causandi. Ita Medina 1. 2. q. 1. art. 1., idemque attribuitur Soncinati et Capreolo et aliis. Qui auctores non sentiunt realem bonitatem non pertinere ad rationem formalem finis, sed affirmant pertinere etiam apprehensionem, et habere se bonitatem ut apprehensam sicut color lucidus. Lux enim non est conditio constituendi colorem in esse visibilis, sed formalis ratio. Sic bonitas finis non solum ut subest suo esse, sive possibili sive existenti, sed etiam ut subest esse apprehenso formaliter redditur finalizans.

Inter has duas sententias principales DUAE MEDIAE interiacent, quae illas quodammodo modificant: Prima est P. Vazquez 1. 2. disp. 2. cap. 2. et 3., qui distinguit de cognitione seu conceptu formali et obiectivo et dicit, quod finis, ut dicit conceptum obiectivum et esse intentionale in intellectu, sic induit rationem formalem finalizandi. Ceterum ipse conceptus formalis, a quo denominatur res cognita et in quo res ipsa repraesentatur, dicit, quod solum est conditio requisita ad finalizandum. Altera sententia est Mag. Banez 1. p. q. 80. art. 2. dub. 1. ad argumenta primae sententiae, qui affirmat cognitionem non esse formalem rationem finis, sed radicalem, quatenus cognitio est radix appetitus tendentis in finem; et hac ratione potest pertinere apprehensio ad rationem obiectivam specificantem.

NIHILMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: Apprehensio non est ratio formalis finalizandi, sed conditio requisita ad finem pro ea parte, qua finis etiam est obiectum, neque est conditio solum per modum applicationis, sed etiam per modum existentiae.

Itaque sicut in efficiente datur duplex conditio, altera existentiae in se, altera applicationis ad passum, ita in appetibili, quod habet rationem finis et obiecti, apprehensio utramque praestat conditionem, et applicationis ad appetitum et existentiae in esse obiectivo, ut intentionaliter et metaphorice moveat.

FUNDAMENTUM EST, quia esse apprehensum est conditio omnis obiecti propositi voluntati, sive sit finis sive medium; nihil enim est volitum, quin praecognitum. Quod ergo est commune fini et non fini, non potest esse ratio formalis finalizandi, sed pertinet ad communem rationem finis et medii seu cuiuscumque appetibilis, et haec ratio communis est esse obiectum voluntatis. Unde in fine distinguitur ratio obiecti a ratione finalizandi, ut sumitur ex D. Thoma 1. 2. q. 18. art. 4. et 5., et advertit etiam Caietanus ibidem q. 1. art. 3.,³ ut statim explicabimus. Quod non solum convincit cognitionem et conceptum formalem esse conditionem, et non rationem formalem, sed neque ipsam rationem conceptus obiectivi ut apprehensi et ut habentis esse intentionale, quia hoc ipsum est commune omni appetibili et obiecto volito, sive sit finis sive non. Ergo non est propria ratio finis, neque ut ratio quae, neque ut ratio sub qua. Ratio enim sub qua est formaliter et magis determinata quam ratio quae, ut patet in ipsa luce et colore; lux enim formalizat et perficit colores in ratione visibilis. Si ergo esse cognitum est communius quam finis, cum etiam requiratur, ut sit volitum id, quod non est finis, non potest esse ratio formalis sub qua ipsius finis.

Et urgetur hoc amplius, quia apprehensio non potest esse formalis ratio determinativa boni et appetibilis in ipsa linea appetibilitatis, quia apprehensio pertinet ad rationem manifestativi et cognoscibilis, appetibile vero ad rationem boni realis et convenientis appetenti. Unde illa apprehensio non addit aliquid in genere et linea appetibilis, sed supponit illa, et solum manifestat, unde nullus intendit apprehensionem tamquam aliquid consequendum vel fruendum. Si autem apprehensio se haberet ut ratio formalis simul cum ipsa bonitate reali, utramque deberet esse in eadem linea et genere appetibili, sicut lux et color sunt in genere visibili. Ergo si apprehensio et appetibile sunt in diverso genere, quia unum est in genere cognoscibili et manifestabili, alterum in genere volibili, non potest utraque ratio formaliter se habere, sed una ut ratio formalis, altera ut conditio, sicut ignis non existens vel non applicatus non comburit. Et ideo est conditio insupplebilis a Deo apprehensio, quia non solum est conditio per modum applicationis, sed etiam per modum existentiae ad finalizandum requisitae.

SED INQUIRES DUO: Primum, quomodo distinguatur formalis ratio obiecti et finis in ipso bono. Secundum, an bonitas ipsa realis sit formalis ratio finis, quatenus bonum transcendentale est et passio entis, an quatenus est bonum relate et secundum convenientiam; hoc enim est, quod dividitur in honestum, utile et delectabile.

Ad primum respondetur distingui sine dubio rationem obiecti et finis, ut supra diximus, et differunt penes diversa officia et respectus. Est enim munus obiecti specificare actum tamquam principium extrinsecum, a quo pendet actus in sua specificatione, unde obiectum invenitur tam in eo, quod est finis, quam quod non est finis, tam respectu potentiae appetentis quam cognoscentis; in omnibus enim actibus specificatio est ab obiectis. At vero munus finis non est specificare seu determinare id, quod ad speciem seu constitutionem rei pertinet, sed terminare et ultimare ea, quod pertinent ad exercitium et executionem rei fiendae; nullus enim movetur ad aliquid faciendum vel exsequendum, nisi sibi ponatur finis operationis et motus, alias maneret infinitus et impertransibilis, si non poneretur sibi aliquid, ubi sisteret et quiesceret. Et ideo finis importat bonitatem et perfectionem sistentem et⁴ terminantem motum, et sic moventem, ut in se sistatur, et sic diffundit suam bonitatem non propagando illam efficienter, sed praebendo id, ad quod efficientiae motus terminetur.

Ad secundum respondetur, quod bonum, ut sit finis, sine dubio non debet habere solam bonitatem transcendentalem sub conceptu absoluto, sed sub conceptu convenientis et ordinate ad alterum, cui est bonum, quia finis est id, cuius gratia aliquid fit. Ergo debet esse conveniens respectu eius, quod fit propter illud, alioquin gratia illius non erit, si non habet ordinem convenientis ad ipsum.⁵

Urgent vero aliqui in amore amicitiae, in quo amicus appetitur, et non ut conveniens mihi, sic enim esset amor concupiscentiae. Item quia ipsa convenientia non est ratio formalis appetendi, est enim relatio, quae non appetitur neque intenditur ratione sui. Sed haec parum urgent. Ad primum enim dicitur, quod amor amicitiae non respicit amicum propter bonitatem transcendentalem, qualis invenitur etiam in rebus inanimatis, sed propter bonitatem, quam in se habet, non ut convenientem mihi convenientia solius utilitatis, aut quatenus mihi servit, bene tamen convenientia communicationis et familiaritatis, quae est convenientia honesti; amicitia enim fundatur super aliquam communicationem bonorum, ut dicit D. Thomas 2. 2. q. 23. art. 1. Et⁶ ratione huius communicationis amicus reputatur ut alter ego, et sic etiam conveniens est mihi. Ad secundum dicitur, quod qui appetit bonum ut conveniens, non appetit ipsam relationem convenientiae, sed id, quod fundat talem relationem.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Quia diversa ratio apprehensi facit diversitatem in appetitu, non vero diversum appetibile, sicut appetitus innatus et elicitus differunt penes apprehensum vel non apprehensum, et appetitus sensitivus et intellectivus penes diversum modum apprehensi. Quod etiam testatur S. Thomas 1. p. q. 80. art. 2. ad 1., ubi inquit, quod «differentiae apprehensi sunt differentiae appetibilis, unde potentiae appetitivae differunt secundum differentiam apprehensionum sicut secundum propria obiecta». Ergo ratio apprehensi ad formalitatem pertinet appetibilis. Et apertius 1. 2. q. 31. art. 3. ad 1., ubi inquit, quod «cum appetitus animalis sit bonum apprehensum, diversitas apprehensionis pertinet quodammodo ad diversitatem obiecti». Et idem fere habet ibi q. 30. art. 3. ad 2.

RESPONDETUR, quod apprehensio, quae facit differre specificative potentias appetitivas, non est apprehensio formalis et ex parte subiecti se tenens, sed radicalis seu obiectiva, ut deducitur ex D. Thoma 1. 2. p. q. 30. art. 3. ad 2., id est res ipsa appetibilis sic considerata, quod fundat diversum modum appetibilitatis, quae requirit diversum modum movendi et inclinandi potentias. Ubi apprehensio ipsa non est ratio formalis, sed conditio, sicut eadem res ut futura vel ut praesens fundat in appetitu diversos actus, scilicet spei vel gaudii, timoris vel tristitiae, cum tamen variatio praesentis vel futuri non variet ipsam intrinsecam naturam appetibilis, sed quamdam conditionem eius, scilicet existentiam, quae intrinsece requiritur. Et ideo res ipsa ut fundat istum diversum modum existendi, redditur diverso modo appetibilis; sic ut fundat diversum modum existentiae obiectivae, quae requiritur ad movendum metaphorice et intentionaliter, constituit diversum appetibile et specificat diversos appetitus. Unde dicit D. Thomas q. 22. de Veritate art. 4. ad 1.,⁷ «quod voluntas ab appetitu sensibili non distinguitur directe per hoc, quod est sequi apprehensionem hanc vel illam, sed ex hoc, quod est determinare sibi inclinationem vel habere determinatam ab alio, qua duo exeunt potentiam non unius modi, sed talis diversitas requirit diversitatem apprehensionum. Unde quasi ex consequenti accipitur distinctio appetitivarum virium penes distinctionem apprehensivarum, et non principaliter». Ita D. Thomas. Ubi satis clare traditur doctrina posita per apprehensionem radicalem vel formalem, quatenus in aliquo appetibili radicatur diversus modus movendi, quod utique per diversam apprehensionem fit, non tamen apprehensio ipsa formalis est ratio distinguendi. Et similiter q. 23. de Veritate art. 1. ad 6.⁸ dicit «sumi distinctionem virium appetentium ex diversitate apprehensionis per accidens, per se autem ex diversitate apprehensorum».

Secundo arguitur: Quia multa sunt, quae movent non per bonitatem realem, sed per apprehensam, ut patet in omnibus, qui ex deceptione moventur circa impossibile vel quodcumque bonum apparens, ergo est maior connexio inter apprehensionem et appetitum, quam inter bonitatem realem et appetitum ipsum. Nam sine apprehensione finis movere non potest, sine bonitate autem reali potest, dummodo sit apprehensa. Ergo formalis et intimius concurrit apprehensio quam bonitas realis. Unde videmus, quod variata apprehensione vel dictamine variatur species actus, v. g. de bono in malum et e contra, de timore in tristitiam, et aliis similibus.

RESPONDETUR bonitatem apprehensam movere ratione bonitatis realis, ut suppletae per ipsam repraesentationem et ut dantis eminentiam obiectivam et intentionalem ipsi appetibili, ut intentionaliter et metaphorice moveat. Unde non sequitur, quod apprehensio sit ratio formalis, sed quod suppleat et deferat secum id, quod est ratio formalis, scilicet ipsam bonitatem realem appetibilis. Quod vero non possit suppleri ipsa apprehensio, sicut suppletur bonitas realis, ideo est, quia apprehensio non est conditio extrinseca importans solam applicationem ipsi passo vel alicui extrinseco; talis enim conditio suppleri potest a Deo, quia extrinseca est. Sed apprehensio dicitur conditio intrinseca, quia non est conditio coniungens alicui extrinseco, sed ut praebens ipsi appetibili esse intentionale et obiectivum, ut metaphorice moveat. Unde sic requiritur apprehensio in fine, quae dat existentiam intentionalem, sicut existentia realis in efficiente, quae est conditio insupplebilis a Deo; neque enim potest operari res non existens sicut nec finalizare res non apprehensa. Quod vero bonitas realis possit suppleri, non est quia sola apprehensio sit ratio formalis, sed quia est medium seu conditio repraesentans id, quod est appetibile. Applicatio autem repraesentativa non est necesse, quod supponat existentiam rei applicatae, siquidem gerit vices illius et in se habet eam. Applicatio autem physica supponit semper existentiam rei applicatae; inexistens enim applicari nequit, quia non gerit vices eius. Quod vero dicitur sola apprehensione variata variari in specie actus appetitus, iam diximus id fieri ratione diversae apprehensionis radicalis et ex parte obiecti, non formalis, quae est solum conditio.

Ultimo arguitur: Quia motio metaphorica est propria causalitas finis; ergo ratio formalis causandi debet esse id, cui formaliter correspondet ista motio. Sed non correspondet bonitati reali, quia bonitas realis solum est principium causalitatis verae et realis, ergo ut induit rationem cogniti et intentionalis esse. Similiter per rationem apprehensionis induit modum prioritatis in causando, quam non habet in ratione bonitatis realis; sic enim potius est posterior, utpote pertinens ad executionem. Ergo status apprehensionis pertinet ad rationem formalem finalizandi.

RESPONDETUR, quod motio metaphorica, licet metaphorice sit motio, vere tamen est aliqua causalitas in re, licet explicetur modo metaphorico per motionem, ut art. seq. dicetur. Unde correspondet ista causalitas ipsi bonitati reali non absolute, sed ut vestitae intentionali et obiectiva existentia, quae non se habet ut ratio formalis, sed ut conditio, sicut realis existentia non est formalis ratio operantis effective, sed conditio. Et licet finalizet vere, movet tamen metaphorice; ad hoc enim sufficit realis bonitas sub existentia intentionali, ut statim explicabitur.

— Quod vero dicitur, habere prioritatem ratione apprehensionis, respondetur, quod ex se sicut est radicaliter obiectiva, ita est radicaliter prior; ut autem formaliter apprehensa, est prior in intentione; ut vero induit existentiam realem, est ultima in executione, quia est effectus, non causa.

Ex hac difficultate dependet alia, quae simul cum ipsa declarata manebit, scilicet an finis sit vera et physica causa. Habent enim se correlative causa et causalitas, et in tantum est vera et physica causa, in quantum veram et physicam causalitatem habet.

DUO AUTEM SUPPONIMUS in praesenti: Primum est omnes fere intelligere aliquid metaphoricum et improprie dictum intervenire in causalitate finis, tum quia id expresse docet Aristoteles 1. de Generat. textu 55.¹ inquiens, quod «id cuius gratia non est activum; nam sanitas non factivum est nisi secundum metaphoram». Tum quia finis non movet nisi prout in cognitione atque adeo modo intentionali, qui distinguitur a naturali et mobili. Tum etiam, quia finis movet ut terminus, in quem ponderat actio, ut ibi terminetur, non ut principium actionis. Unde ut reddatur principium, oportet extrahi a realitate existentiae ad obiectivam apprehensionem. Tum denique, quia finis movet alliciendo et attrahendo. Attractio autem non est propria motio, quia motio est transitus aliquis, illa autem attractio solum est convenientia et sympathia unius ad alterum, ut trahatur ab illo, quod non nisi translative dicitur motio.

Secundo suppono, quod, ut latius dicemus seq. art., causalitas finis se extendit tam ad operantem quam ad eius effectus, licet diversimode. Nam effectus et actiones agentis respicit finis ut causata a se, agens autem seu operans ut mobile a se. Et ita dicit D. Thomas q. 5. de Potentia art. 1.,² quod «finis non est causa, nisi secundum quod movet efficientem ad agendum». Unde et finis dicitur causa causarum, quia movet alias causas ad agendum.

Et ratio est, quia agens non operatur nisi ut determinatum ad aliquid, quod operetur, alias a casu et per accidens operabitur. Determinatur autem a fine, qui est terminus, in quem tendit agens. Ergo motio finis ita debet respicere actiones et effectus ut rem causandam, quod etiam ipsum agens respiciet tamquam mobile, quod determinat, ut operetur. In ipsis autem agentibus, quia alia sunt exequentia, alia imperantia et dirigentia, finis non potest immediate movere illud agens, quod est pure executivum et cognitione carens, sed illud, quod se dirigit et movet in finem, a cuius directione executiva agentia moventur. Non enim bonitas finis potest movere nisi aliquem appetitum. Appetitus autem vel est innatus vel elicitus. Innatus debet esse directus ab aliquo dirigente ipsum in finem, quia ipse non se dirigit. Elicitus autem supponit cognitionem, in hoc enim consistit, quod sit elicitus. Et sic prima motio finis debet esse in appetitum se dirigente in finem, deinde in agentia, quae sunt directa ab alio, quia omne, quod est directum non a se, supponit aliud, a quo dirigatur, cum non sit processus in infinitum, oportet venire ad aliquod, quod se dirigat in finem, et hoc est appetitus rationalis.

DIFFICULTAS ERGO PRAESENS ad hoc solum reducitur, ut explicemus, quid sit vere et proprie illud, quod metaphorice et improprie vocamus motionem in causalitate finis. Oportet enim, quod sit vera causalitas et propria, licet sit metaphorice actio seu motio, sicut Christus dicitur leo metaphorice propter fortitudinem, non quia sit in eo metaphorice fortitudo, sed est metaphorice leonina, vere autem divina. Similiter finalizatio metaphorice dicitur motio, vere autem causalitas finis, et inquirimus, quid sit illud vere.

Varie circa hoc sentiunt AUCTORES. Principales autem sententiae reducuntur ad quinque: Prima asserit consistere in qualitate, nempe in aliquo actu intellectus vel voluntatis, scilicet cognitione excitante vel volitione aut intentione ipsius finis. Ita Cabero hic tract. 2. disp. 6. dubit. 3.

Secunda asserit esse ipsam actionem agentis, praesertim voluntatis operantis, quae actio sub respectu egresionis et dependentiae ab agente dicitur actio, sub dependentia a fine est finalizatio. Quid sit autem ista dependentia a fine restat explicandum. Ita Suarez disp. 23. Metaph. sect. 4., Rubius 2. Phys. tract. de Causa finali q. 3. n. 30., Carmel. hic disp. 14. q. 5. § 2. et plures thomistae ad 1. 2. q. 1. art. 1. Et ad idem reducitur sententia scotistarum, quod causalitas finis fundamentaliter sumpta est idem cum actione voluntatis, qua eligit vel imperat media, formaliter vero est relatio distincta a relatione causae efficientis, sicut ipse finis distinguitur, et haec subiectatur in ipsa causa et terminatur ad effectum. Ita Fuente 2. Phys. q. 7. diffic. 3. art. 2. Sed mirum est, quod fundamentum huius relationis dicitur esse ipsa actio efficientis, et tamen subiectari dicitur in ipso fine. Quomodo ista cohaerent, cum relatio numquam separetur a fundamento?

Tertia sententia dicit causalitatem finis esse aliquid medium inter finem et finalizatum resultans a fine, sicut actio est medium inter efficiens et effectum. Quam sententiam placuisse quibusdam recentioribus referunt Fonseca et Conimbric. Sed neque ipsi videntur ab ea abhorrere. Nam Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 10. sect. 3. et 4., Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 6. art. 2. dicunt causalitatem finis esse modum ipsius finis, licet ab eo realiter indistinctum. Et q. 21. art. 3. ad 2. inquiunt actionem ipsius intellectus proponentis voluntati finem praecedere causalitatem finis, et sic non ponunt in actione veritatem huius metaphoraе.

Quarta sententia non distinguit causalitatem finis a bonitate ipsius finis nisi secundum quamdam moralitatem, quatenus bonitas finis attrahit et intentionaliter efficit, ut effectus agentis intuitu eius fiat et sic ab eo pendeat. Ita Aegidius lib. 1. de Fine in communi q. 6. art. 6. § 3. Quod totum non videtur differre ab excitatione et propositione obiecti per intellectum, ut docet prima sententia.

Ultima sententia constituit causalitatem finis in quodam conflato ex causalitate physica et morali: physica, quatenus dependentia finalizati a fine realis est; moralis autem, quatenus dependet saltem tamquam a conditione ab existentia obiectiva et intentionali. Ita Araujo 8. Metaph. q. 9. art. 2.

SIT UNICA CONCLUSIO: Metaphorica motio, qua finis dicitur causare secundum veritatem, est primus amor finis ut passive pendens ab appetibili, non ut active elicitus a voluntate.

Haec conclusio unum supponit et alterum declarat. Supponit, quod causalitas finis, licet metaphorice sit motio, vere tamen esse causalitatem realem, quia alias si totum, quod datur in causalitate finis, esset metaphoricum et nihil reale, finis non esset vera causa physica, cum tamen sit praecipua et prima causarum, imo per excellentiam est id, cuius causa seu cuius gratia cetera fiunt. Ergo si nullam veram causalitatem habet, vera causa non est.

Quod vero explicanda sit causalitas finis per ipsum appeti et amari passive, quod in re est ipse amor a voluntate elicitus, non ut a voluntate elicitive, sed ut ab ipso pondere appetibilis passive, sumitur ex D. Thoma q. 22. de Veritate art. 2.,³ ubi inquit, «quod sicut influere causae efficientis est agere, ita influere causae finalis est appeti et desiderari». Et 1. Contra Gent. cap. 75. ratione 5. inquit, «quod causalitas finis in hoc consistit, quod propter ipsum alia desiderantur, et ita quanto finis est perfectior et magis volitus, tanto voluntas volentis finem ad plura extenditur». Et 1. 2. q. 28. art. 6. inquit, «quod omne agens agit propter finem aliquem, finis autem est bonum desideratum et amatum unicuique, ergo manifestum est, quod omne agens agit quamcumque actionem ex amore aliquo». Sentit ergo D. Thomas, quod influxus et causalitas finis mediante amore diffunditur, neque enim bonitas finalizans diffunditur realiter, id est non per sui propagationem et alterius boni productionem, sed per sui affectum et ordinationem in ipsum bonum. Idem expressit Scotus q. 4. prologi § Aliter dicitur,⁴ ubi inquit, «quod finis non est causa, nisi in quantum amatus et desideratus movet efficiens ad efficiendum».

RATIO CONCLUSIONIS EST, quia finis finalizat in quantum appetibile et bonum. Bonum autem est id, quod omnia appetunt, ut definit Philosophus.⁵ Ergo si actio appetibilitatis est causa, reductio eius in actum erit formalis causalitas, appetibile autem formaliter reducitur in actum per actualiter appeti; propria enim actualitas appetibilis est appeti actu. Item quia finis non finalizat nisi prout in intentione, ergo eius causalitas intra ipsam voluntatem esse debet, non in aliquo extra voluntatem. Neque apparet aliud quam actus ipse voluntatis, quo redditur finis amatus. Nam quidquid aliud est, sive habitus aliquis sive potentia voluntatis, minor actualitas est, quam ad actualem influxum requiratur. Alii vero actus posteriores isto amore causati sunt a fine potius quam causalitas eius. Imo ipsemet amor finis ut elicitus a voluntate est causatus a fine, ut autem passive pendens ab ipso pondere appetibilis causalitas finis est, ut statim magis explicabitur.

Ut autem hoc radicitus percipiatur, advertendum est amorem seu appetitum actualem pendere a duplici principio, scilicet ab appetibili ut attrahente et efficiente appetitum, quod explicatur per modum cuiusdam ponderis seu spirationis inclinantis iuxta illud Augustini:⁶ «Pondus meum amor meus, eo feror quocumque feror». Et sic voluntas fit ponderosa ex ipsa coniunctione et immutatione appetibilis. — Secundo pendet amor ab appetente seu voluntate eliciente, quando est appetitus elicitus, sicut quando est innatus pendet ab instituente naturam et dirigente in finem. Et quidem ille actus seu amor, ut est actus seu operatio causae, respicit ipsam ut efficientia seu actio. Ut vero pendet ab obiecto, adhuc fundat duplicem habitudinem: Aliam specificationis, quae proprie respicit ipsum ut obiectum per modum specificativi et pertinet ad genus causae formalis extrinsecae. Alia est habitudo finalizationis, quatenus actus ille, etiam postquam est specificatus, respicit alterum, cuius intuitu et gratia fiat, vel si intuitu sui fit, in se habet rationem finis distinctam a ratione obiecti. Itaque dependentia actus ab obiecto est communis tam obiecto, qui est finis, quam qui non est finis, et solum consistit in dependentia ab ipso ut determinante speciem actus. At vero finis non constituit speciem, sed movet agens ad exercitium actionis, et quia non potest exercere actionem nisi per aliquam inclinationem, quae generaliter dicitur appetitus, neque inclinatio potest tendere nisi ad aliquid certum, prius necesse est, quod reddatur inclinatio proportionata respectu illius termini, in quem tendit. Et illa proportio seu immutatio reddit inclinationem quasi coniunctam ipsi appetibili. Et sic inclinatio ponderosa facta tendit in finem, et quanto plus facit aliquod bonum ponderare in plures actiones, tanto universalior et perfectior finis est, et si facit ponderare in omnes, tunc est ultimus finis et dicitur appeti et diligi toto corde, imo et amari caritate, quia caritas addit super amorem communiter dictum aestimationem rei volitae quasi magni et cari pretii, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 26. art. 3. Quare haec immutatio seu pondus appetibilis in voluntate in re per actum amoris fit. Sed quatenus est perfecte a voluntate, dicitur elicita voluntatis et effectus finis, quatenus vero est ab appetibili et subordinatur ei ad amandum, est causalitas finis; finis⁷ enim est ipsum appetibile, et ab eo causalitas finalis esse debet. Et secundum hanc rationem est ab obiecto proposito et praecedit rationem eius ut est a voluntate elicitive, sicut spiratio amorem perfectum, dictio intellectionem.

Et hoc ipsum agnovit D. Thomas in loco nuper cit. art. 2., ubi inquit, «quod appetibile dat appetitui primo quidem quamdam coaptationem ad ipsum, quae est quaedam complacentia appetibilis, ex qua sequitur motus ad appetibile, et ex ista immutatione appetitus ab appetibili amor nominatur passio». Et solutione ad 3., cum obiecisset, quod amor non importat ipsum motum appetitus, sed principium motus, et sic non est passio et motus, respondet, «quod amor etsi non nominat motum appetitus tendentem in appetibile, nominat tamen motum appetitus, quo immutatur ab appetibili, ut ei appetibile complaceat». Praecedit ergo immutatio complacentiam, quia immutatur, ut placeat, et sic est causalitas finis, quia redditur appetibile actu amatum seu appetitum, non denominatione extrinseca sumpta ab actione amandi, sic enim consequitur illam, et non est aliquid reale, sed ab immutatione, qua redditur appetibile coniunctum ipsi appetitui et appetitus ille coaptatus ipsi appetibili; et sic ipsum appetibile se habet ut gravitas et pondus voluntatis, tam respectu sui quam aliorum. Et convenienter sic ponitur causalitas finis, quia finis est causa movens modo immobili, non se movens, sed alia immutans, ut patet 12. Metaph. textu 37.,⁸ lect. 7. apud D. Thomam.⁹ Et ita causalitas eius non debet quaeri in ipso met fine neque in aliquo motu ab eo egrediente, sed in ipso effectu eius, scilicet in ipso amore, qui est effectus et causalitas finis secundum diversas habitudines et considerationes, sicut etiam quia Deus immobiliter operatur seipso, est actus ultimus operandi, actio autem operata ad extra est effectus Dei, et non aliquid medium inter effectum et causam.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

PRIMO obicies: Nullus effectus potest coincidere cum sua causalitate, siquidem causalitas est ratio influens in effectum et ipse exitus rei causatae. Sed amor est effectus finis, etiamsi sit primus, quo finis amatur, quia ab ipso fine allicitur et determinatur voluntas ad amandum finem. Ergo ipse amor non est causalitas finis, sed causatum.

SECUNDO: Finis per cognitionem propositus excitat appetitum ad amorem. Ergo ante ipsum amorem habet causare et habet causalitatem, scilicet excitationem ipsam.

Antecedens constat, quia voluntas in amore finis dependet essentialiter a propositione et ostensione obiecti, ergo aliquid influit obiectum seu finis in illum amorem, et sic ante actum voluntatis finis habet causalitatem, ergo non consistit in solo amore.

TERTIO: Quia ratio finis ut causet, est realis eius appetibilitas, et non intentionale esse apprehensionis, ergo causalitas debet esse aliquid reale correspondens isti rationi formali, alias si causalitas realis non est, ipsa causa finalis non erit. Sed esse actu amatum seu appetitum non est aliquid reale, sed extrinseca denominatio, ergo non potest esse causalitas vera finis, sicut neque ipsum esse cognitum.

QUARTO: Quia causalitas finis est moralis et motio quaedam metaphorica. Sed moralis causalitas non est aliquid positivum emanans a causa, alias esset aliquid physicum, et non morale, et realis motio, non metaphorica. Ergo non est ipse actus voluntatis seu amor etiam prout pendet a fine. Nam illa dependentia a fine vel est realis et physica vel non. Si non, ergo prout sic non dependet realiter a fine, nec causalitas finis aliquid reale est. Si vero est dependentia physica, cur non dicetur realis motio, sed metaphorica etiam prout pendet a fine?

QUINTO: Ista actio voluntatis est etiam causalitas efficientis, et sub ea ratione, qua efficientis est, non est causalitas finalis, sed potius effectus ipsius finis, alioquin confunderentur istae causalitates, si sub ea ratione, qua est causalitas efficientis, esset causalitas finis. Ergo aliquid debet dari praeter rationem actionis, ut reddatur causalitas finis, quia si nihil amplius additur, una formaliter erit altera. Illud autem, quod additur, debet esse aliquid reale, saltem ut modus, et sic oportet explicare, quid sit, et frustra confugiemus ad motionem metaphoricam, si datur realis modus praeter modum actionis et causalitatis efficientis, qui tamen non potest procedere a fine, cum finis quandoque realiter non existat, apprehensio autem solum se habet ut conditio, non ut ratio causandi.

ULTIMO: Finis operatur alliciendo et attrahendo voluntatem, ut velit, ergo causalitas non potest esse volitio, quia per volitionem non allicit ad volendum, sed iam est allecta, ergo non est causalitas alliciendi.

AD PRIMUM respondetur, quod amor secundum diversas considerationes est causalitas et effectus finis. Nam ut active elicitur ab appetitu, est effectus finis, gratia enim finis operatur voluntas, alias non amaret finem propter finem, quod esset non habere illum pro fine. At vero iste amor finis ut passive se habet ad obiectum appetibile, quatenus connaturalizatur illi, et accipitur a voluntate ut pondus suae inclinationis immutans ad complacendum, sic est causalitas finis et ratio appetendi et exequendi alia; de quo amplius dicemus solutione ad ultimum.

AD SECUNDUM respondetur, quod ipsa cognitio seu obiectum ut cognitum causat amorem, et amor pendet ab illo secundum duplicem considerationem, et ut actus, quatenus actio elicita est a voluntate, et ut causalitas, quatenus passiva quaedam immutatio et connaturalitas est ipsius appetibilis in appetitu, et prout causalitas dependet et causatur a fine excitante per cognitionem immediate per seipsam, sicut actio et omnis alia causalitas a sua causa est immediate per seipsam. Ut autem ille amor est actio elicita, causatur a fine tamquam effectus mediante ipsa immutatione appetitus passiva ab¹⁰ obiecto proposito, quae est ipsius finis causalitas. Quomodo autem ista passiva immutatio appetibilis erga appetitum praecedat amorem, ut actio est, statim explicabimus.

AD TERTIUM respondetur causalitatem finis esse realem, prout ly reale distinguitur contra ens rationis, non prout distinguitur contra ly intentionale. Oportet enim, quod finis causet mediante cognitione ut proponente et movente voluntatem, quae motio intentionalis est, vere tamen in re existens et verum effectum habens in voluntate, scilicet amorem, non solum ut elicita actio voluntatis, sed etiam ut passio est ab appetibili. Et quando dicitur, quod esse amatum est extrinseca denominatio, distinguo: in obiecto ad extra esse amatum est denominatio, concedo, in ipso vero affectu interiori esse amatum, quod est idem atque ipsum appetibile esse coniunctum voluntati, et spirare seu ponderare in illa ad amorem sui et aliorum, sic nego. Vere enim effectus ab appetibili ipso pendet et determinatur, et hoc vocatur amor passive, scil.¹¹ affectus ipse ut a pondere obiecti dependens.

Quodsi instes: Nam passio est posterior actione, ergo non potest causalitas finis esse amor ut passio et effectus eius ut actio, cum causalitas sit prior effectu, non ad ipsum consecuta. Respondetur, quod passio consecuta ad actionem non potest esse causalitas finis, sed effectus, multo magis quam ipsa actio, ad quam talis passio consequitur. Et sic amor ut est actus immanens receptus passive in voluntate, postquam elicitur ab ipsa, non est causalitas finis, sed effectus. At vero id, quod dicimus esse causalitatem finis, est passio seu spiratio appetibilis in appetitu, quae influit in elicientiam amoris perfecti, quatenus redditur appetitus immutatus ab appetibili seu determinatus et quasi ponderosus factus ab appetibili, ut tendat in ipsum et in alia propter ipsum. Et sic dicit D. Thomas 1. 2. q. 26. art. 2., quod prima immutatio appetitus ab appetibili vocatur amor. Unde talis passio non est illata ex actione, sed actus ut spirans, id est, ex vi obiecti ponderans et dans principium actionis seu inclinationis, quae est amor perfectus, ut docet ibidem S. Thomas solutione ad 1. Et inde infert ibidem art. 3. ad 4., quod magis homo in Deum potest tendere per amorem passive quodammodo ab ipso Deo attractus, quam ad hoc eum propria ratio possit ducere. Quare ista immutatio potentiae ab obiecto sine elicientia actus non est, imo¹² realiter et identice est ipse actus elicitus, sed ut a potentia elicitur, perfecte et consummate est elicientia amoris, ut ab obiecto coniungente se voluntati per actum, ut spiratio est et pondus obiecti et a propositione obiecti pendens, sic dicitur passio, non quidem secuta ex actione, sed spirata ab obiecto et voluntate, ut amoris actus perfecte eliciatur.

AD QUARTUM respondetur, quod causalitas finis est metaphorice actio, ut dicit Philosophus 1. de Generat. textu 55.,¹³ sed non metaphorice est causalitas, sicut iam supra dictum est. Quatenus ergo vera causalitas est, veram quoque et realem mutationem importat, et identice est idem cum actu amoris; est¹⁴ enim spiratio, quae non distinguitur ab amore, sicut neque dictio in intellectu a cognitione. Formaliter autem est vera dependentia ab ipso appetibili ut spirante, ratione cuius dicitur moralis motio, sed vera dependentia.

AD QUINTUM respondetur, quod causalitas finis non est ipsa causalitas efficientis formaliter, sed identice. Id autem, quod formaliter addit, est vera et realis dependentia ab obiecto, non quatenus specificante, sed quatenus spirante et appetitui se coniungente, ut ponderet et inclinetur in alia. Et sicut actus intellectus pendet a virtute intellectiva efficienter et a praesentia obiecti formaliter, et tamen vere dependet ab obiecto in suo genere, ita quod assimilatur illi terminus cognitionis, sic amor ille et pendet a potentia eliciente et ab obiecto ponderante seu spirante inclinationem ad obiectum. Et hoc non facit obiectum nisi coniunctum et coaptatum ipsi appetitui, et talis coniunctio seu dependentia et ordo ad appetibile aliquid reale est in ipso effectu ut dependente ab appetibili, et sic est causalitas finis, quia communicat voluntati pondus et inclinationem ut ratione sui cetera appetantur.

AD ULTIMUM respondetur verum esse, quod finis attrahit et allicit voluntatem, et haec attractio est ad hoc, ut voluntas velit. Sed in illa volitione sunt duo: Alterum, quod est causatum a fine, alterum, quod est ratio causandi. Neque est mirum, quod causalitas identificetur cum causato, quia etiam actio identificatur cum effectu. Id ergo, quod elicientiae seu actionis est in illa volitione, est causatum a fine, quod vero coaptationis et coniunctionis est cum appetibili seu ordinis ad ipsum, quo redditur ponderans in appetitu, ut inclinetur ad se et ad alia, hoc dicitur attractio per modum causalitatis ad actum, ut explicatum est. Unde¹⁵ ista attractio et causalitas identice et realiter est ipse actus amoris, formaliter est ordo seu dependentia ipsius ab obiecto appetibili proposito ut ponderante in voluntate.

Actus, qui a fine causari possunt, id est gratia illius fieri, quidam pertinent ad ordinem intentionis, quidam ad ordinem executionis. Nomine autem ordinis intentionis intelligimus illos actus, qui respiciunt finem ut obiectum volitionis, nomine vero ordinis executionis eos actus, qui respiciunt media usque ad realem finis attingentiam in suo esse. Ad primum ordinem pertinet primo simplex volitio finis, desiderium illius, fruitio seu delectatio in mente, intentio. Ad secundum ordinem pertinet electio, quam antecedit consilium et consensus, deinde imperium, usus, executio mediorum, assecutio finis, delectatio de ipso assecuto seu posseso, de quibus late S. Thomas 1. 2. q. 8. usque ad 17. Itaque ordo intentionis incipit a fine volito et terminatur in volitione mediorum. Ordo vero executionis incipit a mediis volitis et terminatur in fine secundum esse reale assecuto.

In hac autem difficultate non loquimur de actibus divinis. Licet enim Deus agat propter finem, tamen neque ipse neque actus voluntatis eius sunt res finalizatae a fine, quia actiones internae Dei, cum sint ipsa substantia Dei, non possunt esse causatae ab aliqua causa, solum ergo effectus ad extra finalizantur a Deo.

Igitur circa assignanda obiecta, ad quae se extendit finis, varia est AUCTORUM SENTENTIA. Quidam enim solum media et actus, qui versantur circa media, dicunt finalizari a fine, non ea, quae pertinent ad intentionem et amorem finis. Ita P. Vazquez 1. 2. q. 1. disp. 3. cap. 2., Lorca ibidem disp. 2., Cabero hic disp. 6. dub. 4. et alii.

Fundamentum est, quia finis movet metaphorice prout in intentione, ergo esse in intentione est conditio requisita, ut moveat et causet, ergo intentio ipsa non est causata a fine, sed solum actus, qui post intentionem sequuntur, quales sunt qui versantur circa media. Et fortius urget hoc, si nomine intentionis intelligamus ipsum amorem finis, quem praeced. art. diximus esse causalitatem finis. Ergo non est effectus illius, alias esset causa sui, sed solum amor aliorum a fine est effectus finis.

Alii e contra sentiunt non solum actus, qui versantur circa media, sed etiam qui versantur circa finem esse effectus finis, non solum ipsam intentionem, sed etiam simplicem amorem finis. De qua sententia videri possunt P. Suarez disp. 23. Metaph. sect. 3. n. 7. et 8., Curiel 1. 2. q. 1. art. 1. dub. 2. § 4., Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 22. art. 1., qui tamen dicunt perfectissimam causalitatem finis versari circa media, imperfectam vero circa amorem ipsius finis. Et aliqui etiam, licet concedant intentionem finis esse finalizatam ab illo, non tamen simplicem amorem finis, sed hunc requiri tamquam causalitatem vel conditionem finalizandi. Ita Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 10. sect. 2.

Et fundamentum pro hac parte generaliter est, quia finis causat appetitum sui non solum respectu mediorum, sed etiam ad appetendum se, quia non appetitur gratia aliorum, sed gratia sui. Ergo etiam amorem sui finalizat, quia nihil aliud est finalizare quam gratia sui appeti. Verum est magis istam causalitatem finis relucere respectu intentionis quam respectu amoris simplicis ipsius finis, eo quod intentio licet directe sit de fine, de connotato tamen dicit ordinem ad media, quatenus dicit ordinem ad finem ut assequendum per media, simplex autem amor finis nihil de mediis connotat.

DICO ERGO PRIMO: Agens propter finem finalizatur ab ipso, non ut effectus, sed ut subiectum motum a fine.

Haec est contra Aegidium libro 1. de Fine in communi q. 6. art. 5. § 2. et 7. et alios, quos ibi citat, qui totaliter excludit agens a causalitate finis. Ratio tamen nostrae conclusionis sumitur ex dictis praeced. art., quia finis non potest causare actionem agentis nisi movendo et excitando agens, ut velit et agat propter finem. Ergo actio ita debet esse effectus finis, quod agens sit excitatum et motum.

DICO SECUNDO: Ea, quae pertinent ad ordinem executionis, tam media ipsa volita quam volitiones circa talia media et actiones externae circa ipsa, sunt effectus finalizati a fine.

De hac conclusione non est controversia inter auctores, quia omne illud est effectus finis, quod fit gratia finis, praesertim si supponitur finis volitus et amatus. Sed omnia ista media et actiones fiunt vel appetuntur gratia finis et supponunt finem volitum et amatum, ergo sunt effectus finalizati a fine.

SOLUM DUBITATIS, quomodo causalitas finis, quae est motio metaphorica et in re ipsum amari seu appeti finis, derivetur ad actiones externas, siquidem finis ut volitus nihil reale illi potest imprimere, ratione cuius dicatur finis realiter causare illa, sed solum ponit denominationem extrinsecam in mediis et actibus externis, non ergo sunt effectus proprie et realiter ipsius finis.

Propter hoc aliqui valde laborant in explicanda continuatione huius causalitatis finalis cum rebus et operationibus externis. Et quidem solum ponunt extrinsecam dependentiam et influxum in actiones externas, quatenus modo quodam morali subduntur internis. In ipsis autem internis actibus influxum seu dependentiam immediatam a fine ponunt. Ita P. Suarez disp. 23. Metaph. sect. 4. n. 16. et 17. Alii vero etiam intrinsecam et propriam dependentiam et causalitatem finis ponunt in operationibus et effectibus externis, quatenus gratia eius fiunt. Quod certe nisi ponatur in actionibus divinis, non poterit causalitas finalis in Deo salvari, siquidem actus interni Dei non causantur a causalitate finis. Si quid ergo finaliter a Deo causatur, solum potest esse effectus vel actio externa.

Respondetur ergo causalitatem finis eo modo continuari cum actibus et effectibus externis, quo continuatur inclinatio appetitus seu voluntatis cum ipsis actibus et effectibus externis a tali inclinatione emanantibus. Quia enim actiones externae et consequenter effectus earum fiunt ab agente ut inclinato ad agendum, et sine inclinatione agens non operatur. Omnis autem inclinatio oritur et dependet ab aliquo primo amore, quo volitus est finis, et ille amor ut pendens ab appetibili, a quo accipit inclinationem et pondus, est causalitas finis, ut praeced. art. explicavimus. Ita omnis actus et effectus, qui ex tali amore derivatur secundum inclinationem eius et connexionem cum illo, virtualiter participat ipsam causalitatem finis, quatenus ex primo amore reliqua derivantur. Et sicut prima causalitas finis realis est ratione actus amoris, cum quo identificatur, ita virtualis causalitas realis est ratione inclinationis, quae ex isto primo amore derivatur in reliquos actus. Quando ergo dicitur, quod actiones externae et effectus earum, quae sunt ipsa media executa, solum extrinsece participant rationem finis amati, respondetur, quodsi ly amatum sumatur pro denominatione orta in obiecto ex ipso actu amoris, sic extrinsece tangit actus et effectus ex amore secutos. Si autem ly „esse amatum” sumatur pro coniunctione passiva appetibilis ad appetitum, cuius gratia cetera appetuntur et in quo continentur, sic virtualiter manet in actibus et effectibus, qui sicut ex ipsa inclinatione amoris realiter derivantur, ita virtualiter participant ipsam causalitatem finis, quae in tali amore spirativo identificato cum ipso actu amoris consistit.

DICO TERTIO: Finis habet pro effectu finalizato etiam ipsum actum intentionis erga finem, imo etiam ipsum simplicem amorem finis, in quantum est actus elicitus a voluntate.

IN PRIMA PARTE conclusionis conveniunt fere omnes auctores, praeter P. Vazquez supra cit. in prima sententia. Ratio est, tum quia intentio non praecise versatur circa finem, sed etiam attingit media in obliquo, et sic pro hac parte causari debet a fine; tum etiam, quia intentio supponit simplicem amorem finis, a quo derivari potest, nam supponit finem amatum, ergo potest elici intentio ex amore et gratia finis voliti. Nihil autem amplius requiritur, ut aliquid sit causatum a fine, quam quod sit gratia et amore finis; hoc enim est esse finalizatum.

Unde patet ad rationes dubitandi pro prima sententia allatas. Ad primam dicitur, quod finis prout in intentione finalizat, non prout in intentione formali, sed radicali. Amor autem ille simplex finis est initium seu radix intentionis, et sic finis prout formaliter volitus et radicaliter intentus est causa finalizans etiam ipsam intentionem formalem.

Ad secundam respondetur, quod finis non est causa sui secundum idem, sed secundum diversa. Finis enim ut amatus est causa sui, ut sit intentus, alliciendo ad sui intentionem et mediorum volitionem.

SECUNDA PARS conclusionis maiorem habet difficultatem, et alii sunt qui affirmant, alii qui negant, et utraque pars testimoniis utitur Divi Thomae et ratione. Sed nos utrumque conciliamus ex distinctione data de amore passive seu spirative et elicitive seu perfecte sumpto. Nam amor ut praecise est ab appetibili, non est effectus finalizatus a fine, sed causalitas eius, ut art. praeced. ostendimus; ut autem active elicitur a voluntate, sic est effectus finalizatus a fine, siquidem agendo et eliciendo propter aliquem finem agit, alias a casu vel fortuito eliceret illum actum. Et ex alia parte supponit finem sufficienter coniunctum voluntati per ipsummet amorem, ut praecise est ab appetibili. Ergo habet quidquid requiritur, ut amor ille elici dicatur propter finem seu gratia finis amati, id est coniuncti ipsi appetibili. Et in hoc sensu intelligimus, quod dicit D. Thomas q. 22. de Veritate art. 2.,¹ «quod influere causae finalis est appeti et desiderari», adiuncto eo, quod dicit 1. 2. q. 26. art. 2. ad 3., quod amor non nominat motum tendentem in appetibile, sed nominat motum appetitus, quo immutatur ab appetibili, ut ei appetibile complaceat. Sic ergo amor ut ab appetibili seu appetibile ut coniunctum appetitui est causa finalizans et causans, ut elicitive ametur gratia talis appetibilis immutantis appetitum, ut complaceat. Et sic etiam salvatur, quod docet D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 1. ad 1., quod omnis actio humana est propter finem, etiamsi agat actionem, quae est ultimus finis. Ergo etiam actio, quae est amor ultimi finis, ut actio propter finem est. Et 1. p. q. 82. art. 4. inquit, quod intellectus movet voluntatem per modum finis, quia bonum intellectum est obiectum voluntatis et movet ipsam ut finis. Sed respectu primi amoris datur bonum propositum per intellectum, ergo movet voluntatem, et hoc alliciendo et per modum motionis. Ergo ille amor sic elicitus est finalizatus a fine.

Nec obstat, quod obiectum concurrit ad amorem sui efficienter, ut aliqui existimant, et sic non concurrit motu metaphorico, sicut requiritur ad finem. Respondetur enim, quod etiam data hac sententia, quae tamen non est certa, nullum est inconveniens, quod utramque causalitatem habeat obiectum secundum diversas considerationes. Et D. Thomas in auctoritate allata per modum finis dicit concurrere, quod nobis sufficit. Praeterquam quod in hac sententia obiectum ipsum non concurrit efficienter, sed actus intellectus movens voluntatem.

Quodsi dicas nostram rationem nimium probare; probat enim, quod etiam amor, ut passive est ab appetibili, est propter finem et causatus a fine, quia supponit bonum propositum per intellectum, quod movet ut finis. Respondetur, quod amor sic consideratus non est a fine ut causatus, sed ut causalitas, et sic dicitur esse a fine eo modo, quo causalitas est a causa et actio ab agente. Et hoc ideo, quia influere causae finalis est appeti et desiderari, ut dicit D. Thomas supra cit., alias non verificaretur, quod finis gratia et amore sui moveat, nisi aliquis amor supponatur, saltem in quantum est appetitus immutatus ab appetibili seu coordinatus illi, ut finaliter moveat. Nam ut est ab appetitu elicitus ille amor, iam debet supponere finem, quia omne agens elicit active et agit propter finem, et ut dicit D. Thomas 3. Contra Gent. cap. 2.: «Finis est id, quo tendit impetus agentis».

Ex quibus etiam solvuntur FUNDAMENTA SENTENTIAE CONTRARIAE. Primo enim arguunt, quia causalitas finis est amor, ut iam saepe dictum est, quia finis non dicitur causare, nisi in quantum aliquid fit gratia et amore illius. Ergo supponitur amor finis, ut aliquid fiat propter finem, et sic ipse amor non est effectus eius. Item, quia si ille amor simplex sit effectus finis, non apparet, quare bruta non moveant se in finem, cum ipsum apprehendant et simplici amore in illum ferantur. Nec requiritur, quod apprehendatur convenientia finis in ordine ad alterum, id est ad media, sed sufficit, quod in ordine ad se, ut ametur. Hoc autem apprehendit brutum; fertur enim in aquam v. g. ut convenientem ad extinguendam sitim. Denique, primus amor non potest esse ex fine, nisi in quantum aliquis se movet ex fine ad illum amorem. Si enim non se movet, non agit ex fine, sed agitur sicut bruta. Sed in primo amore nullus seipsum movet, sed tantum a Deo movetur, ut probat Divus Thomas 1. 2. q. 9. art. 4. ex Aristotele 7. Eth. Eudem. cap. 14.² Ergo ille primus amor non est effectus causatus a fine, quia non est a se movente et dirigente in finem. Et ad hoc etiam facit, quod toties dicit S. Thomas, quod bonum est finis ut amatum, ut videri potest 1. 2. q. 28. art. 6. et in 3. dist. 27. q. 1. art. 1.³ et q. 21. de Veritate art. 2. in corpore.⁴ Ergo finis supponit amorem sui, non causat.

Ad primum respondetur, quod amor est causalitas finis ut passive derivatur ab appetibili, est autem causatus a fine, ut elicitive a voluntate, eo quod voluntas in eliciendo amorem finis propter finem sibi coniunctum agit et a fine allicitur.

Ad secundum respondetur bruta non agere propter finem, quia etsi alliciantur a bonitate finis absoluta, deficit tamen illis electio et intentio tam formalis, ad quam se moveant, quam radicalis, ex qua se moveant, quia carent voluntate initiante intentionem. Et hoc ideo, quia non moventur a bonitate, ut importat ordinem finis sive ad media sive ad ipsum appetentem. Et hoc est, quod dicit D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 2., quod bruta non cognoscunt rationem finis, id est ipsam convenientiam finis, ut ordinate et comparative se habet. Ex hoc autem non sequitur, quod finis solum finalizat media, sed etiam potest finalizare simplicem amorem sui, quia etiam in illo amari potest finis cognoscendo ipsam rationem finis, id est ipsum ordinem convenientiae, quem habet ad appetentem, quod non cognoscunt bruta.

Ad tertium respondetur, quod primus amor finis est a Deo ut movente efficienter, quia non supponit priorem actum ex parte hominis, quo se efficienter moveat. Non tamen sequitur, quod in illo actu non agat propter finem, cum ad hoc ipsum Deus moveat, ut gratia finis cogniti et ipsi voluntati coniuncti et coaptati velit ipsum finem. Unde habet sufficientem rationem et applicationem, ut amet finem propter ipsum et gratia eius, non tamen ut efficienter moveat se, quia ad hoc requiritur, ut ex uno actu se moveat ad alium actum. Ut autem propter finem velit, sufficit idem actus sub diversa formalitate, scilicet ex coniunctione et coaptatione finis, ut spirante in ordine ad elicientiam ipsius, ut perfecte est a voluntate amante. Et sic quod sufficit ad motionem finis, quae est metaphorica et minor, non sufficit ad efficientem, quae est physica et maior.

Et ad auctoritates S. Thomae respondetur, quod finis non causat nisi ut amatus et desideratus, non quidem secundum quod ly amatus est denominatio extrinseca ab amoris actione proveniens in obiectum (sic enim praesupponit ipsam actionem amoris ex fine factam, et non est aliud quam denominatio extrinseca, non causalitas vera), sed prout ly amatus dicit ipsum appetibile coniunctum appetitui et immutans illud, quod fit per ipsum amorem, non ut formaliter est elicientia, sed ut passive est ab appetibili.