Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Specialis difficultas est de principio unitatis numericae in motu, quia non sufficit ad illam unitas numerica termini, tum quia de illo erit eadem difficultas, unde sumatur unitas numerica termini (si enim sumitur ex eo, quod producitur ab ista numero actione, erit circulus, sumendo unitatem numericam termini a motu et motus a termino); tum quia circa eundem terminum non repugnat dari plures motus, ut cum idem locus numero saepius repetitur. Hoc tamen non multum urget, quia circa eundem locum extrinsecum per diversos motus diversa ubi producuntur.

DICENDUM ERGO EST, quod unitas numerica motus praesupponit quidem unitatem specificam termini, a quo sumitur eius species, et superaddit duplicem continuitatem, scilicet temporis et mobilis, ut videlicet neque motus interrumpatur quiete ex parte temporis neque diversitate subiecti ex parte mobilis.

Ita sumitur ex D. Thoma in hoc libro lect. 7.,¹ ubi inquit: «Ad hoc, quod motus sit continuus, requiritur, quod sit unus secundum speciem, quae quidem unitas speciei est in motu ex re, in quam² est motus. Secundo requiritur, quod sit unus subiecti, quia diversorum subiectorum motus possunt esse habiti» (id est, consequenter se habentes) «sed non continui. Tertio requiritur ad continuitatem motus et unitatem, quod sit unus tempore ad hoc, quod non interveniat aliqua immobilitas vel quies, quia si deficeret aliquod tempus motui, in quo scilicet non moveretur, sequeretur, quod quiesceret in illo, si autem quies interponitur, erunt multi motus, et non unus». Haec D. Thomas. Cum ergo stantibus istis conditionibus non interrumpatur motus, sequitur, quod maneat unus, quia eius unitas numerica consistit in continuitate successionis, non in aliqua indivisibilitate. Et ideo requiritur ad eius unitatem id, quod est commune omnibus accidentibus, scilicet unitas subiecti, quia in duobus subiectis non est unum accidens; et requiritur id, quod speciale est motui, scilicet unitas successionis ex parte temporis.

Si vero inquiras, cur etiam non requiratur unitas motoris seu causae efficientis et unitas loci, quia diversis motoribus et in diversis locis non progreditur unus motus: Respondetur, quod unitas motoris entitative et absolute non requiritur ad unitatem motus, quia potest unicus motus procedere a pluribus causis partialibus in eodem subiecto, ut cum navis trahitur a pluribus. Solum ergo requiritur unitas causae, non quidem numerica, sed una ratio causae totalis. Sed haec non ex ratione motus, ut motus est, sed ut actio et causalitas, quae non potest exire a duplici causa totali, quod etiam est commune omni effectui, ut effectus est, et non solum ratione motus. Unitas autem loci involvitur in ipsa unitate mobilis, quod in pluribus locis esse non potest, et in unitate termini, si sit motus localis, quia in diversis locis non datur unus terminus.

Sunt tamen quaedam vulgares OBIECTIONES contra has conditiones:

Prima contra unitatem ex parte termini, quia in motu locali continuo variantur plura ubi, ut cum lapis decidit vel aliquis ambulat per leucam, variantur diversa ubi, quia acquiruntur diversa loca seu distantiae et alia amittuntur; et tamen ille motus est unus numero, quia est continuus tempore et subiecto. Idem argumentum fit de motu intensionis, qui eadem continuatione acquirit plures gradus, quorum quilibet potest terminare motum.

Secunda contra unitatem mobilis est vulgare exemplum in cane decidente de turri, si in medio moriatur, vel si deambulante praegnante animetur foetus, illi motus sunt in diversis subiectis, scilicet cadavere et cane, et tamen motus est unus, quia continuus et nulla quiete interruptus; ergo non requiritur unitas subiecti.

Tertia contra unitatem temporis, quia tempus sumit unitatem numericam a motu, cum sit eius duratio; ergo si motus est unus ratione temporis, datur circulus in istis unitatibus desumendis.

Et confirmatur, quia tempus vel sumitur proprie pro tempore caeli, et hoc est unum pro omnibus motibus mundi; et sic ab illo non potest sumi unitas numerica cuiuscumque motus. Vel sumitur communiter pro duratione cuiuslibet motus; et tunc dicendo, quod motus est unus, quia tempus est unum, est dicere, quod est unus, quia eius duratio est una. Et hoc est petere principium; inquirimus enim, quando motus est unus in duratione et continuitate.

Ad primum relictis variis solutionibus respondetur, quod in illo motu locali sunt plura ubi partialia et inadaequata, unum vero adaequate et simpliciter, scilicet illud, in quo ultimo sistit motus. Reliqua enim, quia in illis non sistitur, potius habent rationem continuantis partes motus et transitum de uno ad aliud quam rationem termini, et ita semper salvatur, quod terminus est unus, scilicet ubi datur ratio ultimi; qui³ enim est ultimus, est terminus simpliciter. Quodsi motus sistat in medio, illud ubi habet rationem termini hoc ipso, quod in eo sistitur; et tunc ab eius unitate pendet motus, sicut de unitate numeri diximus in Logica q. 16.⁴

Ad secundum respondetur, quod in illis casibus discontinuantur motus propter discontinuationem subiecti, supposito quod non manent eadem accidentia in genito et corrupto, ut ostendemus in libris de Generat.,⁵ licet maneat accidens simile. Et ita fallitur sensus videns⁶ continuari eundem motum, cum tamen non sit idem numero, sicut quando iudicat esse eandem virgam, quae partim est viridis, partim sicca, cum tamen non sit continua, sed contigua. Et si proiciatur, videtur ferri unico motu, cum tamen duplici feratur propter duplex subiectum, sicut etiam plura ligna ligata videntur ferri unico impetu, et tamen pluribus motibus moventur. Sic in illo instanti, quo generatur cadaver descendente cane, incipit alius motus inceptione extrinseca, quia in illo instanti motus non est, sed finis motus praecedentis et inchoatio extrinseca sequentis, sufficitque illa quies negativa, ut in diversis subiectis discontinuuntur motus. Et si dicas, quod illi motus copulantur unico instanti indivisibili, ergo sunt partes continuae, et non contiguae, respondetur hoc intelligi de copulatione partium motus vel quantitatis in eodem subiecto, in diversis autem subiectis unico instanti finiuntur et incipiunt extrinsece diversi motus. Qui erat in cane in instanti corruptionis, non habet mutatum esse a se productum, sed a generatione cadaveris praeventum, a qua generatur in eo loco, in quo debeat poni a motu, si non desineret motus corrupto subiecto, et ideo non est continuativum cum motu cadaveris, sed extrinsece ab illo incipit sequens pars motus cadaveris. Quomodo vero possit continuari idem motus in ascensu et descensu, si per impulsus res proiciatur deorsum et eodem impetu transeat ultra centrum, aut etiam resiliendo a pariete faciat motum reflexum, ita quod quies aliqua interrumpat illum motum, dicemus in libro 8. q. 23.⁷

Ad tertium respondetur motum et tempus ad invicem individuari in diverso genere causae, tempus a motu in genere causae materialis, motus a tempore seu potius a non interruptione temporis in genere conditionis seu formalitatis requisitae ad unitatem motus; negatio enim ut conditio solum se habet, sicut materia individuatur a quantitate ut a conditione, quantitas a materia ut a subiecto. Neque in diverso genere causae circulus vitiosus est, ut in libris Posteriorum⁸ ostendimus.

Ad confirmationem respondetur, quod unitas motus pendet ab unitate temporis, non ut est tempus primi mobilis, quod omnia comprehendit, neque ut est tempus proprium huius motus in singulari positive, sed solum negative, id est quatenus illa duratio particularis quiete non interrumpitur. Et sic pendet unitas numerica motus a negatione interruptionis ut a conditione, quidquid sit de positivo tempore, quo mensuratur motus.