Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONIMUS definitionem vacui traditam ab Aristotele in hoc libro, cap. 7.,¹ quod sit «locus non repletus corpore». Quod autem aliqui addunt «aptus tamen repleri», superfluit, ut bene notat Mag. Soto in praesenti q. 3. concl. 3. Nam hoc ipso, quod dicitur locus, aptitudo ad repletionem designatur. Et ideo in hac definitione non includitur vacuum negativum, quale est extra caelum, quia ibi non datur locus, id est superficies aliqua non continens intra se aliud corpus. Potest tamen definiri, quod est spatium carens omni corpore, de quo D. Thomas 1. p. q. 46. art. 1. ad 8., ubi inquit, «quod supra caelum est, et ly supra designat locum imaginarium».

Suppono secundo vacuum negativum de facto dari, cum supra caelum nullum sit corpus, cum ibi finiatur hoc universum. Vacuum autem privativum intra universum non datur ex ipsa inclinatione naturae, eo quod tale vacuum impediret ordinem et dispositionem corporum in universo, quod constat corporibus ordinate dispositis. Vacuum autem cum privet corpore, ad nihil deservit, nisi ut tollat istum ordinem, et ideo singula corpora toto impetu feruntur ad replendum vacuum etiam cum detrimento proprii loci, ut cum aqua ascendit per fistulam aere attracto. De potentia tamen absoluta Dei nulla est implicatio, quod detur vacuum, quia potest annihilare vel separare quodcumque corpus et impedire seu denegare concursum, ne aliud moveatur ad locum eius.

DIFFICULTAS ergo tota consistit, an detur aliqua virtus in rebus creatis, sive in corporibus sive in spiritibus, ad faciendum vacuum contra inclinationem naturae. Nam licet ex parte corporum plures afferantur experientiae, quibus natura obsistit vacuo, non tamen ex hoc probatur nullam dari virtutem ad ponendum vacuum, licet providentia divina id non permittat propter conservationem universi, sicut ex causis naturalibus potest generari tanta pluvia vel ignis, quod destruat totam terram, si id providentia divina permittat. Ad haec, necessitas illa et dependentia mundi sublunaris a caelesti non ostendit in rerum natura non esse vim aliquam ad inducendum vacuum, tum quia haec ratio non procedit in ipsis corporibus caelestibus, in quibus non est dependentia pro sui conservatione ab influxu caeli, cur ergo saltem ibi non poterit dari vacuum? Tum secundo, quia non est certum, quod deficiente influxu caeli etiam ad momentum statim peribit corpus inferius, et dato hoc solum probatur non posse naturaliter fieri tale vacuum, quo totus mundus inferior privetur caelesti influxu. Quod vero pars aliqua mundi tali influxu careat, non est maius inconveniens, quam quod illa pars destruatur; quotidie autem videmus partes universi immutari et corrumpi. Denique licet videamus ista corpora inferiora tanto pondere inclinari ad impediendum vacuum, hoc tamen solum probat, non posse induci vacuum ab inferiori corpore, quod solum potest operari circa aliud corpus inferius, non tamen probat, quod a corpore caelesti vel ab aliqua occultiore vi non possit vacuum induci.

De spirituali virtute maior est difficultas eo, quod, quantum et quid possit virtus angelica, valde nobis occultum est. Potest tamen aequaliter fieri argumentum, tum quia angeli movent totum caelum, ergo a fortiori poterunt movere totum elementum et impedire, ne unum corpus alteri succedat; tum etiam, quia virtus totius naturae corporeae ad replendum vacuum est finita; ergo poterit aliqua maiori, etiam finita vinci. Maior autem est spiritualis virtus quam corporea. Ergo non repugnat, quod totius naturae spiritualis, v. g. omnium angelorum virtus, superet totam vim naturae corporeae ad replendum vacuum. Denique licet influentia caeli feratur per lineam rectam, et ideo non possit transire posito vacuo, tamen poterit ab angelo deferri illa influentia per lineam obliquam ad conservandum corpus infra vacuum positum, et sic poterit continuari cum lationibus superioribus.

Propter haec MULTI AFFIRMANT posse virtute naturali, saltem angelica fieri vacuum, licet attento ordine universi a Deo stabilito contra illum ordinem non possint, non ex defectu potestatis, sed ex denegatione permissionis, sicut angelus, qui caelum vertit ab oriente in occidentem, vim habet ad movendum contrario modo ab occidente in orientem, quo casu totum mundum turbaret; et tamen supposito ordine a Deo constituto non potest angelus id facere. Et sic intelligitur, quod Scriptura dicit ad Hebraeos 2, 5., «quod angelis non subiecit Deus orbem terrae». Et Iob 34, 13.: «Quem constituit alium super terram aut quem posuit super orbem, quem fabricatus est». Id enim intelligitur ratione ordinis a Deo constituti, non ex defectu potestatis in angelo. Ita tenent quidam suppresso nomine apud Conimbric. q. 3. de Vacuo art. 1., et in specie tenet P. Suarez disp. 35. Metaph., Martinez hic, et Cabero disp. 3. dub. 2.

NIHILOMINUS oppositum et probabilius et communius est. Et communiter hoc deduci solet ex ipsa dependentia, quam habent inferiora corpora ab influxu et motu superiorum, qui communicari non poterit posito vacuo, quia deerit corpus, in quo subiectentur influentiae caelestes. Ceterum haec ratio, licet deducatur ex Aristotele 1. Meteorolog. cap. 2.,² non tamen est sufficiens, tum quia solum probat in hoc mundo inferiori non posse dari vacuum, in quo est dependentia ab influentiis caelestibus, non absolute in toto universo; tum quia saltem post diem iudicii, quando cessabunt influentiae et motus caeli, non repugnabit fieri vacuum etiam in hoc mundo inferiori. Aliunde ergo sumi potest ratio universalior huius repugnantiae propter praecipuum bonum universi, quod consistit in ordine et colligatione omnium partium eius, multo magis quam bonum animalis in colligatione suarum partium. Licet enim possit unum corpus mutari de uno loco ad alium, semper tamen subrogatur aliud corpus, quo manent illae partes coordinatae et colligatae. Si vero nullum corpus succederet, sed relinqueretur vacuum, hoc ipso totus ille ordo deficeret partibus ipsis non colligatis, et si aliquod corpus illuc moveretur et non repleret totum vacuum, maneret illud corpus separatum ab universo, utpote disiunctum ab omnibus eius partibus. Sic ergo vacuum dissolvit praecipuum ordinem et bonum universi, quod ex partium colligatione dependet; et sic, sicut materia numquam potest manere sine forma, ita neque locus sine corpore.

Ex quibus deduco in natura corporea non esse vim ad faciendum vacuum. Patet, quia omnia corpora habent inclinationem ad conservandum colligationem et ordinem partium universi etiam contra peculiares ipsorum inclinationes ad propria loca. Ergo nullum corpus potest vacuum inducere.

Patet consequentia, quia vel induceret illud ex virtute peculiari et sibi propria vel ex communi, qua inclinatur in bonum universi. Non primum, quia omnis inclinatio particularis et propria non potest vincere inclinationem communem, cum potius contra propriam inclinationem moveantur corpora ad tollendum vacuum, ut³ experientia constat, cum ascendat aqua per fistulam sublato aere. Non secundum, quia inclinatio communis non respicit destructionem, sed conservationem illius. Idem est autem facere vacuum et facere contra bonum commune, quia⁴ destruitur illud.

Deduco secundo neque vim angelicam posse vacuum inducere. Sumitur ex D. Thoma a simili in q. 16. de Malo, art. 10. ad 8.,⁵ ubi inquit: «Licet daemones possint movere aliquam partem terrae, non tamen totam terram, quia hoc non est proportionatum naturae ipsorum, ut mutent ordinem elementorum mundi». Cum ergo in inductione vacui, maxime ordo universi et elementorum mundi mutetur, non est id concedendum naturae angelicae.

Quae ratio, ut penitus explicetur, duo sunt advertenda: Primum, quod angeli directe non possunt aliquid facere, nisi motu locali, scilicet applicando activa passivis, ut probat S. Thomas eadem q. 16. de Malo art. 9.⁶ et 1. p. q. 110. art. 3. Unde tantum poterunt immutare de ordine universi, quantum ordo iste pendet ex motu locali, sicut si moverent caelum motu opposito ad eum, qui nunc est, mutarent omnia, quae ex isto motu dependent.

Secundum est, quod natura non solum resistit vacuo motu locali, sed etiam si opus sit, rarefactione aut condensatione vel, ut aliqui existimant, vi attractiva vel aliis modis sibi possibilibus. Ex hoc ergo deducitur non posse angelum facere vacuum, quia deberet impedire motus omnium corporum, quae ad illud impediendum concurrerent, ita quod, si corpus proximum non posset impedire vacuum, distans ad id moveretur, et si non posset motu locali, conaretur motu rarefactionis vel condensationis aut alio quocumque. Omnes autem istos motus angelus non potest impedire, quia vel impediret propria virtute et directe vel applicando activa passivis. Non primo modo, cum solum possit motu locali operari circa corpora, non aliis motibus alterationis, quibus etiam natura utitur ad resistendum vacuo. Non secundo modo, quia activa et passiva, quae potest applicare angelus, sunt corpora, quae neque virtute propria neque communi possunt ad vacuum operari. Si autem angelus removeret omnia corpora, quae possunt vacuum impedire, deberet totum universum removere, quia omnia corpora ad impediendum vacuum concurrerent. Non⁷ potest autem angelus totum ordinem universi destruere, quod proprium est auctoris universi.

Ex quibus RATIONES DUBITANDI SOLVUNTUR. Dicimus enim ad primas, quod non possunt corpora, etiam caelestia, praecipuum universi ordinem immutare, neque diluvium universale ex sola stellarum dispositione provenit, sed etiam divina virtute operante, qua «rupti sunt omnes fontes abyssi», ut dicitur Gen. 7, 11. Et de ultima conflagratione mundi dicit D. Thomas q. 5. de Potentia art. 6. ad ult.,⁸ «quod non proveniet ex aliqua naturali causa, sed proveniet ex imperio divinae voluntatis». Et videri etiam potest in 4. dist. 46. q. 2. art. 1. quaestiunc. 3.⁹ Et tamen maior resistentia est ad vacuum quam ad diluvium vel conflagrationem, quia in vacuo dissolvitur substantialis colligatio partium universi, ad quam omnia corpora concurrunt etiam contra proprias inclinationes, in diluvio vero vel conflagratione unum corpus succedit alteri in loco.

Ad alias rationes ex parte virtutis angelicae respondetur probare, quod angeli poterunt vincere motus peculiares quorumcumque corporum erga locum, sed non probant, quod possint vincere omnes motus, etiam alterationis et rarefactionis, et omnes alios, quibus tota natura resistit vacuo. Et licet non sit virtus infinita illa, qua resistitur vacuo, tamen virtus, quae nunc est in universo, non potest illam finitam virtutem vincere, quia non potest immutare substantialem colligationem et ordinem universi sive motu locali sive aliis motibus, ut explicatum est.

ARGUMENTA, quae solent fieri ad probandum vacuum naturaliter esse possibile intra hoc universum, facilia sunt. Primum, quia duo corpora perfecte plana sine ullo medio se tangunt. Ergo si simul totaliter separentur, non poterit in illo primo instanti totus aer occupare illud spatium intermedium, cum per motum intret. Ergo saltem brevi aliqua mora dabitur vacuum.

Secundum, si vas plenum aqua calida et undique occlusum exposatur frigori, congelabitur aqua, cum totum vas penetretur frigore. Ergo contrahitur illa aqua congelata, ergo cum vas sit occlusum manebit aliquod vacuum.

Denique natura non movetur ad replendum vacuum violenter; sic enim non ferretur in illud tanto impetu nullo extrinsecus movente; neque naturaliter, quia fertur contra propriam inclinationem et bonum, quod est maxime appetibile, quia, ut dicit Philosophus, 8. Eth. cap. 2.,¹⁰ «amabile quidem est bonum, maxime autem proprium». Contra proprium ergo bonum non potest aliquid nisi violenter ferri.

Ad primum respondetur illa duo corpora non posse instantanee disiungi aut copulari, sed oportet dare locum corpori ingredienti aut recedenti, quod fit per motum, sicut nec latera follis possunt avelli, si foramen est occlusum, nisi vel aperiantur vel rumpantur latera follis. Neque obstat, quod corpus planum cadens super aliud planum nimis ponderosum sit, v. g. moles ferrea; detinebitur enim vi totius naturae, ne in instanti coniungatur alteri plano, quousque interclusus aer exire possit, quod fiet in brevissimo tempore.

Ad secundum respondetur in eo casu vel aquam non congelandam, vel vas rumpendum, si aer nullo modo ingredi possit, vel aquae evaporatione generari. Et illa fractio vasis incipiet per partem debiliorem, vel ubi maius frigus incumbit. Quodsi ex omni parte vas sit aequale et frigus circumstans etiam aequale, vel non congelabitur aqua resistente natura, ne detur vacuum, vel ad primam causam pertinebit determinare, qua parte vas rumpendum sit.

Ad ultimum diximus supra q. 9. art. 4.¹¹ motum illum ad supplendum vacuum esse naturalem et ex ipsamet gravitate posse procedere, quatenus est pars universi, quod est non esse naturalem absolute, sed respectu totius universi et supposita eius exigentia. Sicut enim ad conservationem terrae gravitas inclinat deorsum, sic propter conservationem totius, et consequenter ipsius terrae ut pars totius, inclinabitur terra et eius gravitas ad ascendendum sursum vehementiori impetu. Et sicut in animali videmus elevationem pedis esse naturalem secundum formam animae, non secundum rationem corporis, ut docet Aristoteles 8. Phys. textu 27.¹² et ibi D. Thomas lect. 7.,¹³ ita motus ad supplendum vacuum est simpliciter naturalis respectu boni communis. Quando autem dicit Aristoteles bonum proprium maxime esse amabile, comparavit bonum cum bono privato alterius, non cum bono communi, quia hoc etiam pertinet ad ipsam rem; neque est bonum extraneum seu alienum, cum maxime ab ipso pendeat conservatio proprii.