Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Una ex rationibus, quam Philosophus obiecit in hoc libro textu 88.¹ ad probandum non dari tempus, est, quia componitur ex partibus, quae non sunt. Nam cum sint fluentes et successivae, quaecumque pars componitur ex parte, quae transit, et parte, quae transitura est. Ergo nulla pars ut pars realiter existit, sed solum instans. Ex alia vero parte difficillime intelligitur, quod partes ut partes sint praeteritae, nisi aliquando extiterint. Et hoc non invenitur in instanti, quia partes non proportionantur durationi indivisibili, alias partes eius essent simul, id est in instanti. Nec minus difficile intelligitur, quomodo instans reddat existentem partem futuram, cum potius supponat illam non existentem, id est non praesentem. Ergo existentia instantis non afficit illam intrinsice, sed extrinsece; extrinsece autem existere est non existere realiter.

Propter hoc divisi sunt AUCTORES in hac parte. Quidam enim existimant partes temporis non solum existere ratione instantis, sed ratione propriae existentiae divisibilis et fluentis, sicut partes ipsae fluentes sunt. De quo videri possunt Conimbric. hic cap. 14. q. 1. art. 4., P. Suarez disp. 50. Metaph. sect. 9. n. 20.-24., Rubio, Martinez et alii plures secuti Durandum in 2. dist. 2. q. 4. n. 14. Et explicant hoc dicendo, quod licet ens successivum includat negationem simultatis partium, quia non possunt omnes esse praesentes, sed quaedam praeteritae et quaedam futurae; dantur tamen partes praetereuntes, et quatenus realiter fiunt et transeunt, componitur ex illis ens successivum.

Alii vero tenent tempus in facto esse et praesentialiter solum existere ratione instantis, illas vero partes praetereuntes non esse aliud quam ipsam successionem seu fieri secundum partem praeteritam et futuram, ut copulantur instanti, quod reddit utramque praesentem suo modo, id est successive. Tenent hanc sententiam plures ex antiquis, et videri potest Mag. Soto 4. Phys. q. 4., Toletus q. 11., Carmel. disp. 1. q. 8. et alii. Et videtur esse D. Thomae, qui opusc. 44. cap. 1.² sic inquit: «Intelligendum est, quod esse successivorum consistit in hoc, quod existant secundum aliquid indivisibile sui, quod manifestari potest, quia quaelibet pars cuiuslibet successivi divisibilis est in diversas partes. Si ergo aliquid successivum existeret non solum secundum aliquid indivisibile sui, sed secundum aliquam partem, sequeretur, quod multae partes alicuius successivi simul essent, quod est contra rationem successivorum». Idem docet in hoc libro 4. lect. 23.,³ dum inquit, «quod non invenitur aliquid actu in rebus de motu, nisi quoddam indivisibile motus, quod est motus divisio, sed totalitas motus accipitur per considerationem animae comparantis priorem dispositionem mobilis ad posteriorem. Sic igitur tempus non habet esse extra animam nisi secundum suum indivisibile». Quid clarius? Et 1. p. q. 66. art. 4. ad 5.: «Nihil», inquit, «est accipere in actu de tempore nisi nunc». Idemque habet q. 46. art. 3. ad 3.

Denique sumitur FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE ex ipsa natura successivi et ex modo mensurandi temporis. Natura enim successivi postulat, ut nulla pars simul existat cum alia. Ergo postulat taliter existere, quod una pars non sit, sed transierit, altera vero futura sit. Ergo postulat, quod non existant ratione sui et ut transeuntes sunt, sed solum ratione instantis; et hoc est existere fluenter, et non permanenter. Existere enim fluenter est taliter existere, quod una pars non coexistat alteri, sed quod una pars fluxerit et alia fluxura sit. Si autem partes non coexistunt inter se, ergo totum divisibile, quod non est aliud quam illae partes, quibus componitur, non habet existentiam divisibilem, cum non coexistant ea, in quae dividitur. Si autem dicatur, quod coexistunt successive, non permanenter, contra est, quia ly successive destruit veram et realem coexistentiam, quia pars, quae transit, vere non est, ergo vere non coexistit parti futurae. Ergo ex illis non coalescit vera existentia divisibilis totius, quod⁴ non habet alias partes quam priores, id est praeteritas, et posteriores, id est futuras, quia non habet veram coexistentiam partium, hoc ipso quod successiva est. Solum ergo existit ratione indivisibilis.

Ipsa etiam ratio temporis id manifestat. Est enim numerus motus secundum prius et posterius. Id autem est prius, quod transivit, et id posterius, quod sequens seu venturum est; nam si esset praesens, iam non esset post, sed de facto nunc. Ergo mensurabile a tempore solum est duratio praeterita et futura, nulla vero praesens, quia praesens non est nisi instans.

Habent tamen secundum se existentiam in fieri, quae non est existentia simpliciter, et secundum hanc transit praeterita et nondum est futura. Ratione vero instantis initiative est futura et consummative est praeterita, et sic transeunt de instanti ad instans sicut existentia initiativa ad consummativam. Numquam autem simul existunt complete et adaequate, sed inchoative una et terminative altera. Et hic est modus proprius existendi rei successivae, cuius existentia in facto esse non debet afficere omnes partes adaequate et omni modo, sed ratione sui termini, in quo transeunter consummantur et ratione cuius sunt in facto esse, licet pereant in ratione fieri. Nam, ut diximus supra in q. 14.,⁵ entitas motus non est alia quam entitas termini, quodlibet autem instans seu mutatum esse se habet ut terminus saltem medius et inadaequatus partis immediate praeteritae, et sic est ibi pars entitative sicut in suo termino. Numquam ergo existunt simul pars praeterita et futura in facto esse et consummative, sed futura initiative et praeterita consummative, quod non est inconveniens, hoc enim potius est non simul esse.