Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Procedit quaestio de actione transeunte, quia de immanente non est dubium subiectari in agente; ex eo enim immanens est, quia non perficit nisi ipsum agens. At vero transiens perficit non solum agens emanando ab ipso, sed etiam perficit effectum causando ipsum, et si effectus recipiatur in passo, etiam perficit passum mediante effectu recepto. Unde quia denominat et perficit agens et similiter effectum et passum, QUAERIMUS, in quo ex illis sit inhaesive, licet constet, quod ab agente sit emanative. Quodsi actio non habeat passum sicut creatio, quia ipsum passum seu materiam efficit, non supponit, inquirimus, an identificetur talis actio cum effectu, vel sit in ipso agente, non vero an sit in passo, quia caret illo.

In hac ergo difficultate CONCERTATIO EST INTER SCHOLAM SCOTI ET D. THOMAM ET INTER IPSOS THOMISTAS INTER SE, licet ex diversis fundamentis. Censet enim Scotus actionem transeuntem subiectari in agente, ut patet in 4. dist. 13. q. 1. § Ea dictis, et dist. 43. q. 5. § De tertio, et aliis locis, quem sequitur eius schola. Et fundantur in eo, quia existimant actionem praedicamentalem esse respectum agentis ad passum et relationem extrinsecus advenientem, et cum passio et actio sint respectus mutuo oppositi, non possunt esse in eodem extremo, ita quod uterque sit in passo vel in agente, sed alter in agente, alter in passo. Et potest hoc amplius urgeri. Nam quidquid sit de actione identificata cum motu, tamen certum est relationem agentis esse in agente et relationem effectus vel passi in passo, cum constet, quod agens realiter respicit terminum et passum, et e contra. Ergo non minus quam in aliis relativis relatio debet esse in ipsis extremis relatis, ergo etiam fundamentum talium relationum, quod est ipsa actio et passio, debet distincte poni in ipso agente et passo, eo quod fundamentum identificatur cum relatione.

Inter thomistas autem sequitur eandem sententiam Caietanus 1. p. q. 25. art. 1. et Nazarius ibi, controversia unica, et alii. Sed fundamentum ex eo sumunt, quia actio transiens est actus secundus perficiens et mutans intrinsece ipsum agens, ergo debet esse subiective in illo. Consequentia patet, quia perfectio intrinseca debet subiectari in eo, quod denominat; hoc enim est esse intrinsecam, ut¹ distinguitur a denominatione extrinseca. Antecedens vero probatur, tum quia actio est actus et complementum potentiae agentis, ut dicit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 9., quia comparatur ad potentiam sicut actus secundus ad primum; unde concludit ibi, quod actio, quae non est substantia agentis, inest ei sicut accidens subiecto; tum quia maior et propior perfectio agentis est actus secundus quam primus, cum actus primus sit in potentia ad secundum, et per ipsum reducatur de potentia ad actum, sublata eius intrinseca potentialitate, et consequenter apposita intrinseca actualitate. Sicut ergo actus primus est subiective in agente, ita et actus secundus, qui est ipsa actio. Plures auctoritates S. Thomae statim referemus.

Secunda sententia, quae frequens etiam est inter thomistas, docet actionem subiective esse in passo sive in effectu. Quam tenet Ferrariensis,² Capreolus,³ Hervaeus,⁴ Soto,⁵ Soncinas⁶ et alii, quos citat et sequitur Cursus Carmel. hic disp. 17. q. 4. et 5. Idem tenet P. Suarez disp. 48. Metaph. sect. 4. Qui addit actioni transeunti sub conceptu actionis, quo distinguitur a passione, non convenire subiectum inhaesionis, sed solum denominationis et emanationis ab agente. Si tamen aliquod subiectum inhaesionis habet, illud est ratione sui termini seu effectus, cum quo actio identificatur tamquam modus eius et emanatio seu processio ipsius.

Et hinc sumitur fundamentum huius sententiae. Nam actio identificatur cum motu et cum termino motus, et non datur alia actio, nec est magis necessaria quam illa, quae cum motu identificatur. Motus autem et terminus productus non sunt in agente, sed extra illud, ergo neque actio in agente; actio enim est, ubi est illud, cum quo identificatur. Discursus totus constat ex supra⁷ dictis, ubi probatum manet, quod actio identificatur cum motu, et quod motus sit in mobili seu passo tamquam in subiecto, quod etiam affirmat Philosophus hoc libro cap. 3.,⁸ alioquin⁹ agens ut agens moveretur seu pateretur. Quod vero non sit alia actio quam illa, quae identificatur cum motu, constat, tum quia Philosophus non meminit alterius actionis; si autem alia actio daretur ex parte agentis et alia ex parte motus seu passi, quomodo diceret Aristoteles, quod actio, etiamsi sit actus agentis et denominet ipsum, tamen est in passo, quia actus unius potest esse in alio secundum diversam rationem? Tum etiam idem constat, quoniam ponere duas actiones, alteram in passo, alteram in agente, omnino superfluum videtur. Si enim actio, quae est in effectu vel in passo, egreditur ab actione, quae est in agente, cur non poterit immediate egredi ab ipso actu primo, siquidem immediate ab ipso egreditur actio illa, quae est in agente? Et tamen illa actio, quae est in agente, non est ultima ratio, qua egreditur effectus; haec enim est ipsamet processio et egressio effectus, quae non est in agente, sed in effectu procedente. Ergo sine fundamento ponitur actio in agente, siquidem non est ipsa ultima ratio causandi et procedendi in ipso effectu, et sic non est actio, de qua loquimur in praesenti. Denique illa actio, quae est in agente, emanare debet ab ipso, ergo idem agit in seipsum, et sic simul est in actu et in potentia respectu eiusdem, in actu ad agendum, et in potentia ad recipiendum.

Denique, urgent pro hac parte aliqua loca Aristotelis et D. Thomae. Nam Aristoteles in hoc 3. libro textu 20.¹⁰ docet non esse inconveniens, quod actus unius sit in altero, ut doctio in addiscente. Et 9. Metaph. textu 16.¹¹ dicit, «quod aedificatio est in aedificato». Et 2. de Anima textu 139.:¹² «Agentis», inquit, «moventisque operatio in ipso patiente suscipitur atque inest, atque adeo actio et passio non in agente est, sed in eo, quod patitur etc.». Super quae loca idem affirmat expresse D. Thomas et in q. 14. de Veritate art. 3.¹³ et 10. de Potentia art. 1.¹⁴ et 2. Contra Gent. cap. 1. Denique hanc differentiam ponit D. Thomas inter actionem immanentem et transeuntem, quod actio immanens primo et per se perficit ipsum agens, transiens autem primo et per se perficit ipsum passum, nec est perfectio agentis, sed moti, ut expresse docet 1. p. q. 18. art. 3. ad 1. et q. 54. art. 2. et 1. 2. q. 3. art. 2. ad 3. et 1. Contra Gent. cap. 100. Ergo repugnat, quod actio transiens sit in agente, alioquin ex se esset perfectio agentis, quia id primo et per se perficit, in quo primo et per se est, quod est tollere differentiam inter actionem immanentem et transeuntem, quae adaequate dividunt actionem ut sic.

NIHILOMINUS RESOLUTIO NOSTRA SIT: Secundum mentem D. Thomae actio secundum propriam rationem actionis non petit subiectum inhaesionis, sed emanationis, ita quod ad denominandum aliquid agens per accidens se habet, quod inhaereat. Vere tamen et in re actio emanans duplicem formalitatem debet importare, quarum una actuet et inhaereat in agente, altera in termino et mediante termino in passo, si terminus sit aliquid dependens a subiecto.

Itaque actio in agentibus creatis, in quibus per modum emanationis se habet et accidentaliter convenit agenti, inchoative est in agente et consummative in termino seu effectu, non secundum eandem entitatem modalem seu formalitatem; hoc enim est impossibile, cum sit diversum subiectum, sed secundum diversam, quae ordine quodam unum sunt: ad eum modum, quo D. Thomas et theologi 1. 2. q. 50. art. 3. dicunt, quod virtus moralis, quae moderatur passiones, est in duplici potentia, scilicet in voluntate imperante inchoative et in appetitu eliciente passiones moderatas consummative. Et quia denominatio virtutis fit simpliciter ab eo, ubi consummative est virtus, ideo simpliciter dicitur esse virtus in appetitu sensitivo. Eodem modo actio, quae est causalitas emanans ab agente, quatenus reddit agens actuatum in actu secundo et transmutatum de otio in actum, relinquit formalitatem actionis in agente inchoantem ipsum effectum. Ut autem reddit effectum in actu secundo causatum et procedentem a causa, ponit formalitatem in effectu, qua redditur actio consummata, et inde fit denominatio agendi; neque enim aliquid dicitur agere ante effectum, et ratione huius simpliciter actio est in termino.

Et quod ista sit MENS D. THOMAE, constat ex collatione locorum ipsius, in quibus agit de hac re. Nam imprimis, quod actio ex proprio conceptu actionis non postulet subiectum inhaesionis, sed emanationis, constat ex 1. dist. 32. q. 1. art. 1.,¹⁵ ubi inquit, «quodsi per impossibile poneretur esse aliquam actionem, quae non esset accidens, non esset inhaerens, et tamen denominaret agentem, et tunc agens denominaretur per id, quod ab eo est, et in eo non est ut inhaerens». Ergo ex proprio conceptu actionis, ut praecise denominat agens, non dicit subiectum inhaesionis, sed emanationis, licet quia accidens est, in rei veritate inhaereat, quod etiam aperte dicit in q. 7. de Potentia art. 9. ad 7.¹⁶ et q. 8. art. 2.¹⁷ Item etiam, quod debeat poni actio in agente, in quantum importat actum secundum immutantem ipsum actum primum, constat, quia 1. p. q. 54. art. 1. dicit, «quod actio est actualitas virtutis». Et 2. Contra Gent. cap. 9., «quod actio est complementum potentiae» et tamen, quia non est actualitas completa et consummata in ipso agente, sed in effectu, ad quem derivatur, dicit in dicta q. 54. art. 2., quod actio transiens non potest esse ipsum esse agentis, quia esse significatur intra rem, actio vero est effluxus in actum ab agente. Deinde in 2. Contra Gent. cap. 35. et in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 11.,¹⁸ dicit, «quod agens agit actione media, quae non est essentia ipsius operantis, et in talibus non potest sequi effectus novus sine nova actione, et novitas actionis facit aliquam mutationem in agente prout est exiens de otio in actum». Ergo sentit D. Thomas, quod actio aliquid ponit intrinsecum in agente, et non solum extrinsece denominat ipsum, alioquin non diceret, quod ponit mutationem in illo. Et conformiter ad hoc distinguit S. Thomas creationem, ut est actio et ut est passio, seu actio ut effecta et ut efficiens in 1. dist. 40. q. 1. art. 1. ad 1.,¹⁹ ut intelligamus actionem ad utrumque pertinere et importare non unam, sed duplicem formalitatem, unam in agente, ut est actio agens, aliam in effectu seu passo, ut est actio effecta. Quod tandem expressis verbis affirmat in 2. dist. 40. q. 1. art. 4. ad 1.,²⁰ ubi dicit actionem et passionem non posse esse idem numero accidens, quia actio est in agente et passio in patiente. Et cum alias ponat cum Philosopho 3. Phys. lect. 5.²¹ et aliis locis supra²² cit., quod actio et passio identificantur cum motu, et quod actio transiens est propria perfectio operati, consequenter oportet fateri actionem apud D. Thomam importare duplicem formalitatem, alteram in agente, alteram in passo seu termino, ubi consummatur actio, et ratione cuius dicitur agens denominari ab aliquo extrinseco, scilicet ab effectu, ut dicit in opusc. 48. tract. de Actione²³ et in 3. Phys. lect. 5.²⁴ Qui²⁵ effectus est in materia seu in passo, et sic simpliciter et absolute actio est in passo, quia est ibi consummative et inde fit denominatio agentis.

Nec potest responderi, quod quando dicit D. Thomas, quod actio et passio non sunt idem numero accidens, loquitur de actione ut morali et libera, et sic est actio immanens. Quando vero dicit actionem esse in agente intelligitur ratione alicuius commodi extrinseci, quod agenti provenit ex actione, quia saltem propagatur eius species. Sed contra primam solutionem est, quia D. Thomas prius loquitur in communi de actione et passione et motu. Deinde ad litteram loquitur de actione inferente passionem, scilicet crucifigentium Christum, et quae est accidens et numero distinctum a passione. Actio autem immanens neque infert passionem neque ponit in alio subiecto distinctum accidens numero. Si autem loqueretur de actione in esse morali, et non in esse physico, potius dicerentur unum numero accidens in esse morali actio et passio quam plura. Contra secundam autem solutionem instatur, quia actio in quantum accidens inhaeret in agente, ut dicit S. Thomas, ergo frustra explicatur id de emolumento extrinseco; hoc enim non inhaeret in agente, et sic ratione talis emolumenti non assignaret S. Thomas subiectum, quod actioni convenit in quantum accidens.

Ex quo manet explicatum FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE. Sumitur enim ex fundamentis utriusque sententiae allatae, quae probant requiri actionem et dari tam in agente quam in passo. Nec enim salvatur actio, quin sit actualitas secunda agentis et actum primum reducat de potentia ad actum et de otio ad operationem. Hoc autem perfectio aliqua est ipsius agentis et mutatio, et non sola denominatio extrinseca. Sicut enim intrinsece agens est in potentia et in actu primo ad operandum, ita oportet, quod reducatur intrinsece ad actum secundum et mutetur in actum, dum in actu operatur; debet ergo ista actualitas actionis in agente esse. Ceterum ibi non consummatur actio et causalitas agentis, nisi effectus ipse procedat et emanet actu ab ipso. Et sic origo ipsa motus et termini producti cum ipso motu et termino identificari debet, illa autem origo ab alio actio effecta est et causalitas, et sic formalitas actionis, ut processio et origo motus, cum termino et motu debet identificari, ibique consummatur actio, quia ibi terminatur.

SOLUM RESTAT RESPONDERE ad argumenta secundae sententiae pro ea parte, quia intendunt ostendere, quod superfluit ista duplex actio. Nam argumenta pro prima sententia solum ostendunt oportere aliquam actualitatem et formalitatem actionis esse in agente, non tamen omnem, nec ibi consummari, ut dictum est.

Ad primum ergo secundae sententiae respondetur actionem effectam identificari cum motu et termino producto, sed non actionem efficientem, quae est actus secundus agentis.

Et ad instantias, quae afferuntur ad probandum non esse duplicem actionem, respondetur ad primam, quod Aristoteles non fuit sollicitus explicare, quomodo actio sit in agente, sed in passo, eo quod in passo actio est consummative, et inde accipitur denominatio agendi completa et perfecta. Et ideo solum explicavit, quomodo actio sit in passo; hoc enim solum difficultatem habebat et eius instituto deserviebat, cum principaliter ageret de motu et de actione, ut est conditio identificata cum motu, et sic solum est in passo.

Ad secundam instantiam dicitur non superfluere istas duas actiones, quia quaelibet earum non est completa et perfecta, sed utraque requiritur ad consummatam rationem agendi ob rationem dictam. Et tam ipsa actio effecta quam ipsa actio agentis, seu utraque formalitas, egreditur ab agente non per aliam actionem, quia utraque complet eandem actionem et utraque pertinet ad rationem causalitatis, sed una per modum actualitatis agentis, altera per modum actualitatis passi, non vero una ut effectus, altera ut tota causalitas, sed utraque ut conditio et ratio pertinens ad eandem causalitatem. Non tamen utraque immediate egreditur, sed ordine quodam, quia inchoatur in actione agentis ratio et causalitas agendi, consummatur tamen in actione ex parte effectus. Et sic non probatur, quod actio agentis non pertineat ad rationem causalitatis et sit ratio operandi, sed quod non pertineat tamquam ultima et consummativa ratio ipsius. Et sic actio ex parte agentis est formalis egressio et formalis causalitas inchoative et active, non consummative et formaliter.

Ad tertiam instantiam respondetur per ipsam egressionem effectus sufficienter constitui agens in ratione agendi consummative et denominative, non autem inchoative et active seu per modum actus secundi agentis. Hoc enim necessario supponitur ad actionem effectam, sicut fides necessario supponit piam affectionem et virtus in appetitu sensitivo dispositionem imperandi in voluntate. Ideoque actio transiens non dicitur perficere ipsum agens, sed passum seu effectum, quia ibi consummatur actio, licet in agente inchoetur et ad terminum ordinetur.

Ad quartam instantiam respondetur, quod illa actualitas in agente emanat ab ipso non ut terminus seu effectus, sed ut modus seu causalitas inchoata. Et talis modus non emanat ab ipso agente, ut est in potentia pure, sed ut est in potentia mota a Deo et aliis causis superioribus, quibus inferiores determinantur et actuantur, ut emanet ab illis actualitas actionis, quae rursus in ipsa potentialitate actus primi recipitur actuando illam per modum actus secundi; et sic non est in potentia et actu secundum idem.

Ad loca D. Thomae respondetur loqui ipsum sicut et Aristoteles de actione effecta, prout est consummata et completa ratio agendi, a qua fit denominatio. Et quando ponit differentiam inter actionem immanentem et transeuntem, quod illa est perfectio agentis, non ista, loquitur de perfectione consummata et completa agendi; haec enim consummatur in agente, quando est immanens, in effectu vero et passo, quando est transiens. Inchoative autem est in ipso agente, ut dictum est, et quia utraque haec actio pertinet ad constituendum ipsam causalitatem agentis, una inchoative, altera consummative, ad idem praedicamentum actionis reducitur etiam illa actio, quae est in agente, sicut pia affectio ad fidem, et dispositio voluntatis ad virtutem, quae est in appetitu. Simpliciter²⁶ autem et consummative actio est in passo.