Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Locus physice et proprie acceptus significat id, quod motu locali acquiritur. Et solet distingui duplex locus, alter extrinsecus, alter intrinsecus. Extrinsecus est corpus illud sive superficies, qua circumscribitur et continetur ipsum locatum. Intrinsecus est ipsa praesentia passiva rei locatae, quae dicitur ubi. Est enim ubi forma seu modus intrinsecus proveniens a loco extrinseco circumscribente, a quo provenit principaliter denominatio locati. Et sunt aliqui, qui existimant hoc ubi seu praesentiam intrinsecam ignotam fuisse Aristoteli et antiquis, inventam autem a recentioribus, eo quod Aristoteles 8. Phys. textu 59.¹ et D. Thomas ibi² et 1. p. q. 110. art. 3. et 2. Contra Gent. cap. 13. docet motum localem terminari ad aliquid extrinsecum. Ceterum hi phrasin et modum loquendi D. Thomae non attenderunt, qui in sex ultimis praedicamentis non negat modos intrinsece afficientes subiectum, ut probavimus in Logica q. 19.³ Sed quia isti modi non sunt omnino absoluti, sed ab aliquo extrinseco provenienties et ab eo ut a principali denominante dependentes, cum ubi sit passiva subiectio ad id, quod circumscribit quasi active, ideo solet Divus Thomas dicere, quod sunt aliquid extrinsecum, non tamen sunt extrinseca denominatio pura; alias enim saepe fatetur D. Thomas dari ubi et subiectari in ipso mobili. Nam motum ad ubi expresse ponit Philosophus in hoc libro 5. cap. 1.⁴ et 5. Metaph. textu 14.⁵ et 11. Metaph.⁶ lect. 12. apud D. Thomam.⁷ Quod vero subiectatur in ipso mobili, aperte dicit opusc. 48. tract. de Ubi, cap. 1.⁸ dicens, «quod motus localis subiective est in eo, quod movetur; nihil autem acquiritur in re mobili nisi ubi, quod est respectus loci ad locatum, ut circumscribit illud». Et in q. 1. de Virtut. art. 11. ad 3.:⁹ «Alio modo», inquit, «potest intelligi motus secundum essentiam, si sit motus secundum quodcumque adhaerens essentiae, sicut dicimus corpus essentialiter moveri, quando movetur secundum locum, quia de loco ad locum eius subiectum transfertur». Non ergo negat S. Thomas praesentiam seu ubi inhaerens ipsi rei mobili, sed negat esse modum ita absolutum, quod sit independens ab extrinseco circumscribente et locante, praesertim si sumatur ubi adaequate et complete, ut magis explicabitur art. 2. et quaest. seq.

Igitur in hoc primo articulo explicabimus primo locum extrinsecum, quem Aristoteles definivit in hoc 4. libro cap. 4.,¹⁰ quod locus est «ultimum corporis ambientis immobile primum», id est superficies corporis, quae immediate seu primo continet et locat aliquod locatum.

In qua Aristotelis definitione tres difficultates explicandae sunt. Prima est circa genus loci, an sit superficies continens vel spatium et distantia extensa; secunda circa differentiam loci, quomodo scilicet sit immobilis et primus; tertia, an istae particulae se habeant per modum generis et differentiae, an per modum subiecti et accidentis.

Circa primam difficultatem, omissis antiquorum opinionibus, quas refert et impugnat Aristoteles hoc libro 4. cap. 1. et 2., constat, quod locus non potest esse aliquid pertinens ad ipsum locatum, sive tamquam materia sive tamquam forma sive tamquam accidens aliquod intrinsecum et a nullo extrinseco dependens, secum videamus mutari locatum de loco ad locum nullo suo intrinseco deperdito. Unde restat, quod locus vel debet collocari in ratione spatii, quod occupatur a corpore, vel in genere superficiei, quae circumscribit et continet locatum.

Qui ergo existimant locum esse ipsum spatium, bifariam partiti sunt. Quidam enim ex antiquis dixerunt illud spatium esse aliquid reale per modum cuiusdam dimensionis indeterminatae, quae haberet longitudinem, latitudinem et profunditatem; et ita cum occupetur a corpore, quod locatur in tali spatio, penetratur talis dimensio cum corpore locato. Alii vero dicunt hoc spatium, quod occupatur a corpore locato, non esse aliquid reale, sed est capacitas replebilis corpore, sicut distantia imaginaria, quam replet totum hoc universum. Quae opinio valuit apud plurimos antiquos et recentiores, ut testantur Conimbric. hic,¹¹ nec longe absunt ab ea, qui dicunt Ubi constitui per ordinem ad spatium imaginarium, quod praesertim verificant in motu, qui fit per vacuum positive.

Ceterum, quod locus non consistat in solo spatio isto imaginario, colligimus tum ex ipso motu locali, qui cum sit realis, debet tendere ad aliquid reale, et non solum ad ubi praecise¹² et absolute sumptum, quia Ubi non est aliquis modus absolutus vel independens ab extrinseco circumscribente, sed ab eo resultat, et in eo rem locat, ut dicemus art. seq. Tum etiam id colligimus ex motu naturali. Constat enim res naturales ipso impetu naturae ad certa ac determinata loca tendere, ut ibi conserventur aut a contrariis defendantur. Si autem locus esset solum illud spatium imaginarium, quod est nihil, non haberet magis conservare rem locatam in hoc spatio quam in alio, nec magis ad id conduceret, cum sit nihil. Necessario ergo requiritur aliquid reale ad locum naturalem, et non corpus, quod penetretur cum alio, quia hoc est impossibile, ergo, quod contineat et circumscribat aliud. Et cum non possit circumscribere nisi ratione superficiei ambientis, siquidem locus adaequari debet locato, nec dicimus hominem existere in toto aere, sed solum in ea parte, in qua circumscribitur, consequenter locus debet constitui in superficie ambiente, quae corpori contigua est.

Quodsi dicas: Cur non dicamus locum esse illud corpus, non a quo aliquid circumdatur, sed in quo sustentatur, v. g. sedes, in qua sedet, terra, in qua stat: respondetur, quod etiam tunc corpus sustentans non tangeret locatum nisi per superficiem corporis sustentantis. Non tamen dicitur locus solum corpus sustentans, quia non adaequatur locato; solum enim secundum unam partem tangit, non autem circumscribit locatum. Requiritur ergo corpus infra sustentans et tangens, sed non sufficit ad rationem loci. Unde si aliquod corpus ponatur in ultima superficie mundi, non esset in loco nisi secundum quid et ex parte.

Secunda difficultas est circa immobilitatem loci, quae se habet, ut eius differentia. Et est unum certum apud auctores, aliud est dubium.

EST CERTUM locum absolute debere esse immobilem, tum quia in hoc distinguitur locus a vase, quod vas continet mobiliter, movetur enim cum re contenta, locus vero non movetur; tum quia locus habet rationem termini a quo, qui deseritur, et termini ad quem, qui acquiritur per motum. Implicat autem, quod terminus a quo moveatur; sic enim portaretur a motu ipsius mobilis, non desereretur. Similiter locus, qui est terminus ad quem, non movetur, quia in eo sistitur motus tamquam in termino. Locus ergo ut terminus motus non movetur, alioquin si locus moveretur, ad aliquem locum deberet moveri, et sic daretur locus loci, et iterum ille alius locus deberet moveri ad alium locum, et sic esset processus in infinitum. In hoc ergo omnes conveniunt.

DIFFICULTAS AUTEM EST, ratione cuius conveniat loco ista immobilitas. In quo triplex occurrit sententia.

Prima. Martinii in illustratione praesentis capitis. Qui dicit Aristotelem pugnantia docuisse, cum ex una parte tribuit loco immobilitatem et ex alia constituit in superficie, superficies autem mobilis est. Nec valet dicere, quod est immobilis non per se, sed ratione fixionis in polo et centro mundi, respectu quorum locus est immobilis. Sic enim locus non esset immobilis per se, sed per accidens, id est per aliud; et consequenter non esset per se terminus motus, quia terminus motus per se debet esse immobilis. Item, quia vel debet negari, quod motus localis sit actio, vel debet concedi actio sine termino. Nam si actio est, necessario debet terminari ad aliquid in ipso mobili, quod immutat, cum tamen motus localis secundum Aristotelem solum ad extrinsecum terminetur, quod est nihil facere, cum extrinsecum illud non fiat, sed acquiratur.¹³ Quare ipse immobilitatem loci in immobilitate ubi constituit, ut seq. art. videbimus.

Sed haec puerilia sunt, ut tanto philosopho possint opponi. Et illud primum fundamentum adducitur, et solvitur a D. Thoma in 4. Phys. lect. 6.¹⁴ super textum 41.¹⁵ et opusc. 52.,¹⁶ ut statim afferemus in solutione sequentis difficultatis. Secundum vero fundamentum nihil probat, quia illa actio non facit de novo superficiem ambientem, sed facit in ipso locato subiectionem seu passivam circumscriptionem ad talem superficiem, et hoc est ubi, quod nec Aristoteles nec D. Thomas negarunt, ut supra¹⁷ vidimus. Sed quia est modus ordinatus et dependens ab extrinseco circumscribente, dicitur locus extrinsecus esse terminus motus, subintellecto tamen modo illo intrinseco, quo illi extrinseco¹⁸ corpori ambienti passive subicitur corpus.

Secundo Scotus in Quodlib. 11. et aliis locis locum constituit formaliter in ipsa continentia activa loci ad rem locatam, quae continentia apud ipsum relatio est. Haec autem continentia et relatio licet physice mutetur alia et alia superficie adveniente, tamen secundum aequivalentiam non mutatur, quia in ordine ad motum localem perinde se habet, ac si esset una tantum relatio, sicut haec vox «homo» dicitur idem significare, licet saepius repetatur.

Tertia sententia sumit immobilitatem loci per ordinem et connotationem ad spatium imaginarium, quod negative est immobile. Ita Conimbric. hic cap. 5. q. 1. art. 2., Cabero tract. 4. disp. 1. dub. 1. Ad quam sententiam accedunt, qui dicunt definitivam praesentiam in loco esse immobilem, quia sumitur per ordinem ad polos mundi veros vel imaginarios, circumscriptivam vero non esse immobilem. De quo videatur Fuente 4. Phys. q. 1. diffic. 1. art. 2. ad 1.

Ceterum quia D. Thomas 4. Phys. lect. 6. et opusc. 52. aliisque locis secutus Aristotelem etiam salvat immobilitatem loci positivo modo in ipso loco et corpore ambiente, oportet immobilitatem loci non solum negative, sed etiam positive explicare. Pro quo notandum est, quod locus non est sola superficies ut inhaerens corpori locanti. Sic enim non est magis immobilis quam superficies locati et movetur moto ipso corpore, cui inhaeret. Nec est ipsa superficies ut praecise continens aliud. Sic enim etiam invenitur in vase, quod continet liquorem et movetur cum illo; locus autem, ut dixit Philosophus,¹⁹ est vas immobile. Quare locus debet esse superficies continens secundum ordinem situs et distantiae et positionis in universo. Hoc enim praecise nomine loci significamus et distinguimus diversa loca secundum diversas positiones, in quibus ordinantur. Qua etiam ratione metaphorice sumitur locus ad designandam diversam dignitatem, qua homines ordinantur et constituuntur in republica.

EX HIS ERGO DICTIS triplici modo posse explicari immobilitatem loci: Primo, ratione distantiae negativae, quam locus praesupponit, licet non in ea consistat. Secundo, ratione coordinationis, quam habet superficies ultimo et immediate ambiens cum superficie primi locantis, quod est caelum. Tertio, ratione formalitatis termini motus. Licet enim superficies et corpus ambiens moveri possit, in quantum corpus mobile est sicut alia corpora locata, tamen ut exercet formalitatem termini a quo, qui deseritur, vel termini ad quem, qui acquiritur, sub ista, inquam, formalitate mobilis esse non potest; esto secundum se, ut superficies corporis mobilis, ut non exercet officium loci, non repugnet moveri. Quae ultima explicatio sumitur ex Philosopho 5. Phys. textu 14.,²⁰ lect. 1. apud D. Thomam,²¹ ubi eodem modo docet de loco et termino alterationis et augmentationis, quod non moventur neque movent, ut termini motus sunt. Et hac ratione tam ipse locus extrinsecus quam modus intrinsecus seu ubi, in quantum termini motus, immobiles sunt.

Secunda vero explicatio immobilitatis loci docetur a D. Thoma opusc. 52.²² et praesertim 4. Phys. lect. 6.,²³ ubi inquit, «quod cum locus proprius sit pars loci communis, oportet accipere proprium locum navis in aqua fluminis, in quantum habet ordinem ad totum fluvium, ut est immobilis». Et subdit:²⁴ «Sic igitur licet haec pars aeris, quae continebat, vel haec pars aquae effluat et moveatur, in quantum est haec aqua, tamen secundum quod habet haec aqua rationem loci, scilicet situs et ordinis ad totum sphaericum caeli, semper manet, sicut etiam dicitur idem ignis manere quantum ad formam, licet secundum materiam variatur consumptis et additis quibusdam lignis». Itaque superficies ultima, quae adaequatur locato, continet et ambit illud ut subordinata primo locanti et ambienti, quod est caelum. Et sic licet succedant diversae superficies ambientes locatum, quia tamen succedunt in eadem subordinatione ad primum locans, quod est caelum, dicitur manere idem locus non secundum rationem superficiei absolute, sed ut locantis ex subordinatione ad primum locans, sicut dicitur manere idem ignis, licet paulatim consumatur una materia et succedat alia, quia semper succedit sub eodem ordine ad formam. Et licet ipse ordo, ut est relatio quaedam entitative considerata, varietur in ipsa materia vel superficie, in qua fundatur, tamen hoc non tollit absolute loquendo unitatem loci seu immobilitatem (idem est enim immobilitas et unitas in praesenti), quia solum variatur ordo entitative et materialiter ex parte subiecti, non ex parte termini formalis et continuationis sub eadem forma et sub eodem primo locante, sicut est idem fluvius et idem animal, licet partes succedant.

Denique prima explicatio immobilitatis loci ex eo constat, quia locus necessario supponit aliquam distantiam negativam, quam repleat. Quando enim productum est hoc universum, replevit positive, quod solum negative erat distans, et spatium capax corporis. Unde cum succedunt diversae superficies in illo eodem spatio, habent immobilitatem praesuppositam ratione illius spatii negativi, quod occupant et replent; hoc enim semper est immobile.

Ex quibus solvuntur ALIQUAE OBJECTIONES, quae fieri solent contra immobilitatem loci: Primo, quia nihil est in loco, quod non sit mobile, superficies enim movetur et distantia, quae est relatio subiectata in illa. Quodsi terminus ipse, ad quem est ista relatio distantiae, non movetur, hoc est dicere, quod locus solum terminative est immobilis, non subiective, et tamen Philosophus dicit, quod locus est superficies immobilis prima. Ergo in ipsa superficie ultimo continente ponenda est immobilitas, et non solum in termino vel in primo locante. Imo ipsum primum locans, quod est caelum, cum perpetuo moveatur, non potest dici, quod est immobile et circumdans et ambiens.

Secundo, quia si locus est immobilis positive in ratione superficiei, sequeretur, quod posset aliquid moveri non mutato loco; posset etiam aliquid mutare distantiam non variato loco. Denique, posset immotum manens mutare locum, quae omnia absurda sunt, cum idem sit moveri et mutare loca vel e converso. Primum patet, si aliquis deferatur in navi, et aequa velocitate moveatur in partem contrariam, non mutat locum respectu distantiae polorum et centri, et tamen movetur. Ergo potest aliquid moveri non mutato loco. Secundum patet, si Deus totum universum moveret per spatium imaginarium, corpora intra universum mutarent respectum et distantiam versus illam partem, licet in se immota manerent. Tertium patet, si Deus auferret unam superficiem ambientem turrim reliquo vacuo et postea aliam distinctam subrogaret, turris esset immota et tamen mutaret locum, quia diversa superficies non continuata ambiret illam; ergo diversus esset locus.

Ad primam obiectionem respondetur imprimis non militare contra tertiam explicationem immobilitatis loci, quia licet corpus illud et res, quae locationi deservit, mutari possit, tamen formalitas et officium loci, quatenus est terminus, qui deseritur vel acquiritur, non movetur. Ut autem procedit contra secundam explicationem, dicimus ex D. Thoma 4. Phys. lect. 6.,²⁵ ubi hoc argumentum solvit, quod superficies et quidquid in superficie est, variatur ut superficies est, sed non ut locus, id est, non secundum ordinem vel situm in toto immobili, quod est totum universum. Quare locus non est immobilis et unus nisi unitate ordinis, non unitate simpliciter et omnibus modis, quatenus omnes superficies sub eadem coordinatione et termino ad primum locans succedunt.

Et quando dicitur, quod hoc non est, locum esse immobilem subiective, sed terminative: respondetur, quod locus non dicitur subiective immobilis absolute, sed secundum unitatem ordinis in ipso subiecto, ut dicit habitudinem ad illum terminum, et ut subest illi, sicut ignis dicitur idem numero propter continuationem materiae sub eadem forma, et fluvius idem numero propter continuationem aquae in eodem discursu. Ita locus dicitur idem et immobilis, quatenus coordinatur sub eodem termino et situatione. Quando autem Philosophus dicit, quod locus est superficies immobilis prima, ly prima designat superficiem ultimam et immediatam ipsi locato (corrupte enim aliqui legunt immobilis «primo», cum textus dicat immobilis «prima») insinuans per hoc, quod superficies ultima non induit rationem loci, nisi prout induit modum immobilitatis, hoc est, non secundum se, sed ut subest termino fixo et immobili, et ut exercet officium loci, qui per motum acquiritur vel relinquitur. Et licet caelum ipsum, quod est primum locans, moveatur, tamen quia non secundum se totum movetur, sed semper in eodem situ, manentibus etiam immotis punctis polaribus, ideo semper datur aliquid, respectu cuius locus sit immobilis immobilitate ordinis, licet non absolute et²⁶ entitative in se.

Ad secundam negatur sequela. Et ad primam probationem respondetur, quod in illo casu ille non movetur motu progressivo et recto, sed solum elevat pedes et deprimit subintrante navigio, sicut qui saltat sursum, eo quod impetus navis deserens et velocitas aequalis in contrarium tendens mutuo se impediunt, ne progrediatur ultra, sed solum, ut sub eadem distantia pedes elevet. Nec obstat, quod defatigatur, quia etiam motus ille quasi saltationis sursum et deorsum in eodem loco defatigare potest. Ad secundam dicitur, quodsi totum universum moveretur a Deo, omnia, quae intra illud sunt, etiam moverentur motu per accidens, sicut qui deferuntur in curru, licet non moveantur motu proprio. Ad tertiam respondetur quod in illo casu mutatur locus de reali in imaginarium et e contra, non secundum diversum situm et distantiam neque²⁷ secundum diversa loca realia, id est diversas superficies in diverso situ. Et ideo res locata manet immota, et solum corpus ambiens mutatur alio corpore non succedente. Quando autem succedunt diversae superficies in eadem distantia, tunc mutantur res exercentes officium loci, non ipsa formalis ratio loci et officium eius, ut dictum est, sicut artifex quando in eodem opere faciendo mutat diversa instrumenta.

Quodsi inquiras, an locus naturalis addat aliquid supra locum communiter dictum: respondetur ex D. Thoma opusc. 52.²⁸ et 4. Phys. lect. 8.²⁹ addere virtutem conservativam seu formativam locati, quae virtus derivatur a caelo tamquam a primo locante, quatenus secundum maiorem vel minorem distantiam a caelo et ab aspectibus planetarum corpora inferiora recipiunt convenientes et proportionatas influentias. Quaedam enim sunt, quae requirunt maiorem calorem, aliae minorem, aut similiter humiditatem aut siccitatem vel alias similes qualitates, quae secundum diversam situationem et distantiam a caelo diversimode distribuuntur et temperantur, et ideo locus tali temperamento praeditus a tali locato appetitur ut conveniens, praesertim secundum naturam elementi praedominantis; conservatio enim elementorum maxime intenditur a natura in universo.

Ex his manet soluta tertia difficultas, scilicet an ista definitio loci sit per genus et differentiam, an per subiectum et accidens.

RESPONDETUR ENIM, quod superficies non potest esse genus loci, cum superficies sit species quantitatis continuae habens positionem in illa; locus autem est extrinsece mensurans et quantum per accidens, ut ex D. Thoma 5. Metaph. lect. 15.³⁰ diximus in Logica q. 16.³¹ Quare locus non ponitur subalternatim sub superficie, sed superficies est subiectum eius, per se tamen et necessario requisita materialiter et ex parte subiecti, sicut album per se ex parte subiecti requirit corpus. Qua ratione intelligitur D. Thomas in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 2.³² ubi dicit, «quod locus per essentiam est superficies corporis locantis». Potest tamen reduci ad definitionem metaphysicam dicendo, «quod locus est immediatum continens seu ambiens immobiliter».

Si petas, quaenam sint proprietates loci, respondetur quatuor poni a Philosopho in hoc libro: Primo continere locatum (scilicet actualiter), secundo esse aequale locato (scilicet aequalitate contigui), tertio, quod locus numquam deficiat locato, quarto, quod in omni loco inveniatur sursum et deorsum. Addunt alii, quod locus sit extrinsecus terminus motus, et quod locus et locatum possint separari, et tandem quod locus sit conservativus locati, quod pertinet ad locum naturalem.

Nomine ubi intelligimus id, quod acquiritur seu ponitur in locato ex eo, quod subicitur loco extrinseco. De quo aliqua attigimus in Logica q. 19.¹ et alia ad hunc locum reservavimus. Praecipue vero tractanda sunt tria: Primo, quid sit hoc ubi, secundo, in quibus sit, tertio, quotuplex sit.

Circa primum est advertendum, quod praecipue colligimus dari hoc ubi ex ipso motu locali. Per ipsum enim motum acquiritur aliqua distantia seu praesentia, in qua constituitur mobile, et cum subiectetur in mobili, oportet, quod in eodem subiectetur aliquis terminus motus. Est enim motus fieri seu via ad aliquem terminum; ergo si est ipsum fieri, oportet ponere aliquod factum esse, cum motus non sit praeter res, ad quas est motus. Similiter non potest intelligi, quod aliquis moveatur ad locum, nisi in se immutetur et subiciatur seu applicetur ipsi loco. Quae subiectio et applicatio ad minus importat novam aliquam relationem ad locum, cui de novo subicitur, quae antea non erat in corpore, quando non erat applicatum tali loco. Nova autem relatio novum exigit fundamentum proximum, et hoc est ipsum corpus secundum se, quia hoc est indifferens, ut sit in hoc loco vel absit ab illo. Ergo est aliquid superadditum corpori, et hoc vocamus ubi, quo aliquod corpus afficitur modo applicationis et subiectionis ad extrinsecum circumscribens, quod est locus. Itaque ex his duobus principiis, scilicet ex motu et relatione coniunctionis seu applicationis ad locum colligimus dari ubi.

EX QUO COLLIGITUR, quod ubi circumscriptivum non potest esse modus aliquis absolutus omnino independens ab omni extrinseco. Quod aliqui ita explicant, quod ubi nec dependeat a spatio imaginario nec a spatio vero seu a corpore extrinsecus circumscribente nec a punctis fixis universi; sed definiunt ubi, «quod sit modus immobilis corporis mobilis». Alii vero explicant ubi saltem per ordinem ad distantiam aliquam seu spatium imaginarium seu ad puncta fixa universi, non tamen per ordinem ad corpus circumscribens, cum sine illo possit reperiri ubi, sicut et motus, ut patet, quando aliquid movetur in vacuo. Quam tamen dependentiam negat prima sententia, quia non potest ubi dependere et habere connexionem cum spatio imaginario, quia est nihil et aliquid fictum.

Ceterum prima sententia omnino est inintelligibilis, quia vel existimat ubi esse modum immobilem, quia non moveatur etiam terminative, id est tamquam terminus, qui acquiritur vel deseritur per motum; vel quia non movetur subiective, quia licet amittatur vel acquiratur, non tamen tunc movetur, quia non fertur cum ipsa re, quae movetur. Primo modo constat ubi non esse modum immobilem, cum acquiratur de novo, quando aliquid movetur ad locum, et amittatur, cum recedit a loco. Secundo modo certum est, quod ubi non movetur, sed corpus est, quod movetur acquirendo vel relinquendo ubi. Oportet tamen reddere causam huius immobilitatis, quae non est alia, nisi quia ubi constituit corpus in tali spatio seu distantia, neque indifferenter se habet tale ubi ad diversa spatia. Et sic cum spatium sit immobile, etiam ubi, quod ad tale spatium determinatur, immobile dicetur. Ergo non potest ubi poni omnino independens ab omni extrinseco, sive sit spatium negativum sive positivum.

Secunda vero sententia in eo deficit, quod non distinguit in ubi circumscriptivo id, quod circumscriptionis est, et id, quod est definitivae et determinatae praesentiae. Ut enim circumscriptivum sit, necessario dependet ab aliquo circumscribente; ut autem praecise definitivum et determinatum sit, non requiritur corpus circumscribens, sed sufficit limitatio in se, qua ita sit hic, quod non alibi. Ut autem positive alteri coordinetur, requiritur respectus aliquis ad locum vel corpus separatum seu remotum, respectu cuius motus localis possit acquirere propinquitatem aliquam vel distantiam positivam, licet non circumscriptionem; qua ratione salvabimus motum localem in vacuo quaest. seq., ratione positivae distantiae vel propinquitatis. Quodsi nec ista possit acquiri, quia non datur aliquod aliud corpus, respectu cuius detur positiva distantia vel propinquitas, neque circumscriptio, cessabit omnis motus positivus.

UNDE PATET AD FUNDAMENTA OPPOSITA: Dicitur enim ad fundamentum primae sententiae, quod ubi non dependet a spatio illo negativo ut a causa vel constitutivo, sed ut a negatione necessario praerequisita, eo quod non potest inveniri distantia aliqua positiva extensa, nisi replendo distantiam negativam, et sic supponendo illam. Ubi autem necessario importat ordinem ad distantiam, sicut etiam homo necessario requirit negationem equi et fides negationem evidentiae, quae est obscuritas, et materia prima negationem ulterioris subiecti.

Ad fundamentum secundae sententiae dicemus amplius quaest. seq. tractando, quomodo fiat motus in vacuo. Sufficit nunc dicere, quod remoto corpore circumscribente non manet ubi circumscriptivum adaequate et formaliter, ut circumscriptivum est. Potest tamen manere inadequate et secundum quid, secundum quod importat ordinem propinquitatis vel distantiae ad corpus non circumscribens, eo quod motus non solum est ad locum, sed etiam circa vel prope locum, ut ex D. Thoma opusc. 52.² dicemus. Et³ potest etiam manere, secundum quod definitivum praesentiae est, ut supra⁴ diximus.

Circa secundam difficultatem, scilicet in quibus reperiatur ubi, potest esse difficultas tam respectu diversorum subiectorum, quaenam sint capacia habendi ubi, quam respectu unius et eiusdem rei, an omnia, quae sint in aliqua re, sive accidentia sive partes, habeant diversa ubi, an sufficiat unum, ut sint in loco.

Et quantum ad primum, dependet ex dicendis seq. art., ubi inquirimus, quaenam res sint in loco; illa enim habebunt ubi.

Circa secundum quidam affirmant tot dari ubi in corpore, quot entia, ut ex P. Suarez disp. 51. Metaph. sect. 5. et Valentia 3. p. disp. 6. q. 4. punct. 1. et ex aliis asserit Cabero hoc disp. 2. dub. 3., idque deducunt ex motu, quia omnia illa moventur, sive per se sive per accidens, ergo omnia acquirunt ubi, quod est terminus talis motus. Et deinde, quia si omnes qualitates separantur a quantitate, quaelibet haberet suum ubi, ergo etiam modo, quando sunt illi coniunctae.

NIHILOMINUS, cum omnia, quae in aliquo corpore continentur, sint in loco mediante quantitate, ut docet S. Thomas in 4. dist. 10. q. 1. art. 1. ad 5.⁵ et dist. 44. q. 2. art. 2. quaestiunc. 5.⁶ et Quodlib. 7. art. 8.,⁷ DICENDUM EST, quod sicut sufficit una quantitas extendere omnes partes et accidentia, quae sunt in subiecto, ita sufficit unico ubi commensurare ea loco. Quod quidem sit unicum adaequate et simpliciter, virtualiter vero et in potentia multiplex, sicut sunt multae partes in quantitate, quia ubi est modus resultans ex circumscriptione loci in re locata. Ergo ubi est tantum una circumscriptio et extensio ad locum. Quia est tantum una quantitas in re circumscripta, tantum resultabit unum ubi.

Quodsi dicas esse diversam rationem de quantitate et de ubi, quia quantitas non potest multiplicari in eodem subiecto, alias essent plures quantitates penetrative, et similiter quantitas est accidens reale, quod potest afficere omnes partes materiae. At vero plura ubi non important penetrationem aliquam, et cum sint modi, non possunt identificari cum pluribus rebus distinctis.

Contra est, quia ubi non identificatur immediate nisi cum quantitate, eo quod ubi circumscriptivum non convenit alicui, nisi ut quantificatum est, quantitas autem est una pro omnibus, quae extendi possunt in subiecto, ergo et idem ubi, sicut quia figura est modus quantitatis, eadem sufficit pro omnibus partibus figurati, cum quibus non identificatur ille modus nisi mediate et per quantitatem.

Et magis urgetur, quia res sunt in loco mediante ultima superficie, qua continguantur et tangunt locum ambientem. Haec autem superficies ultimo tangens una est et denominat omnia, quae in corpore sunt, ut dicantur locata seu attacta per illam. Ergo et unicum ubi huius superficiei sufficit, ut denominentur omnia ubicata. Et praesertim hoc apparet in anima nostra, quae spiritualis substantia est, et in accidentibus supernaturalibus, quae in ea sunt. Ex motu enim corporeo, quo movetur homo, non potest produci ubi spirituale vel supernaturale, cum motu corporeo solum producatur ubi corporeum, quod cum substantia spirituali et entitate supernaturali identificari non potest, et tamen ista moventur per accidens nobis motis. Ergo ad motum per accidens non requiritur distinctum ubi in⁸ omnibus rebus, quae moventur in re illa.

An vero etiam in corpore Christi sacramentato detur motus per accidens et ubi per accidens, quando movetur hostia? Respondetur ex Divo Thoma 3. p. q. 76. art. 6. et in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 4.,⁹ quod duo sunt modi essendi in loco et acquirendi locum per accidens. Uno modo, quia licet aliquid sit in loco per se, sed tamen movetur ad motum alterius, ut quando fertur in curru vel in navi, et hoc modo Christus non movetur per accidens ad motum hostiae, quia Christus non est ibi tamquam in loco, neque ille motus potest producere ubi indivisibile et sacramentale, sed corporeum et divisibile in hostia, cui coniungitur corpus Christi sicut angelus lapidi, qui movetur. Alio modo movetur aliquid per accidens, quia nec movetur per se nec est in loco per se, sicut dicuntur moveri formae, etiamsi spirituales sint, coniunctae corporibus, et hoc modo movetur Christus per accidens in Sacramento. Haec enim supponuntur non esse circumscriptive per proprium ubi, sed per alienum et per coniunctionem ad alterum.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA patet ex dictis. Dicitur enim ad primum omnia illa, quae per accidens sunt in loco, moveri per accidens et ad motum alterius. Et sic si habent eandem quantitatem, etiam eodem ubi commensurantur loco illoque afficiuntur mediate, sicut quantitate.

Ad secundum respondetur, quod qualitates et aliae formae separatae a quantitate non afficiuntur ubi circumscriptivo, nec per se, quia carent quantitate, nec per accidens, quia non coniunguntur alicui habenti quantitatem. Quare vel non erunt in loco vel erunt modo indivisibili sicut res spirituales, vel alio modo praesentiae nobis incognito, ad istum tamen reducibili.

Circa tertiam difficultatem, scilicet quotuplex sit ubi, supponendum est, quod cum ubi dicat modum existendi in loco, eo modo dividendum est ubi, quo ipsa ratio existendi in loco. Constat autem non omnem praesentiam constituere ubi, sicut patet de praesentia solius unionis, sicut anima est praesens corpori et divinitas Christo; neque enim dicuntur praesentia ratione ubi, sed ratione unionis. Quia ergo praesentia ubicabilis dicitur per ordinem ad locum, et secundum D. Thomam 1. p. q. 52. art. 1. esse in loco dicitur aequivoce de corporibus et spiritibus, quia spiritus sunt in loco non ut commensurati et subiecti loco, sed ut subicientes sibi locum, ideo ubi aequivoce dicitur de ubi spirituali et de ubi corporeo. Itaque si sumatur ubi in communi pro quacumque praesentia ad locum, sic dividi solet in circumscriptivum et definitivum et supernaturale seu sacramentale. Omittimus autem praesentiam Dei ad loca, tum quia non est creata neque praedicamentalis, sed substantia Dei, tum quia non est ubi, sed ubique. Nec¹⁰ enim Deus est locatus ab aliquo, sed faciens omnia loca.

Ubi CIRCUMSCRIPTIVUM definitur, quod est «circumscriptio passiva corporis a circumscriptione activa loci proveniens». UBI DEFINITIVUM est illud, «quod ita ponit determinate in una parte mundi, quod non in alia», ut explicat S. Thomas opusc. 48. tract. de Ubi, cap. 1.;¹¹ non tamen tale ubi ab aliqua commensuratione vel subiectione ad locum provenit. UBI SACRAMENTALE «est modus ille indivisibilis, qui convenit corpori Christi secundum praesentiam ad species sacramentales», qui supernaturalis est quantitati Christi, eo quod supra corporis naturam est esse praesentem non localiter, sed indivisibiliter, nec ab aliquo principio fieri potest. Non tamen est illa praesentia definitiva, ut S. Thomas docet in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 2.,¹² quia non ita determinatur ad istas species, quod non sit in aliis, sed ubicumque est panis, ibi potest esse, vel ubicumque Deus velit convertere aliquid in ipsum; et sic non dat praesentiam definitivam, sed quia caremus alio nomine, vocamus sacramentalem. Et quia supernaturalis est, ad illam reducimus omnem aliam praesentiam seu alia ubi, quae supernaturaliter a Deo possunt tribui rebus creatis.

Propter haec solet ubi circumscriptivum dici a D. Thoma opusc. cit. proprie esse ubi. Et similiter in 1. dist. 37. q. 3. art. 1. ad 1.¹³ dicit, «quod rei incorporeae proprie non convenit esse in loco». Alia ergo quae dicuntur ubi, solum proprie dicunt praesentiam rei ad locum, sed non proprie dicuntur ubicare, quia ubicatio importat praesentiam ut mensuratam loco et ponentem distantiam vel propinquitatem in re locata respectu aliorum, qui modus ubicationis in ubi spirituali non invenitur. Et sic, sicut actio praedicamentalis proprie dicitur illa, quae infert passionem, licet in quantum causalitas agentis etiam conveniat actioni non inferenti passionem, sed praecise producenti effectum, et sicut Quando proprie non dicitur de quacumque duratione, sed de duratione temporali, qua aliquid secundum diversam successionem mensuratur et quandatur: Ita non dicitur proprie ubicari aliquid per quamcumque praesentiam ad locum, sed per illam, qua commensuratur loco, et qua secundum mensurationem distantiae vel propinquitatis positivae distinguitur.

Supponimus nullum corpus comparari ad locum commensurative nisi mediante quantitate et modo proprio quantitatis. Remota autem quantitate vel modo extensivo illius res non commensuratur loco. Unde dicit D. Thomas in 4. dist. 10. q. 1. art. 1. ad 5.,¹ «quod nullum corpus comparatur ad locum nisi mediantibus dimensionibus quantitatis». Quare si remota quantitate aliqua substantia conservaretur a Deo, sicut modo corpus Christi sine modo quantitatis ponitur in Sacramento, tale corpus non erit in loco, sed manebit ut pars universi sine loco, sicut corpus Christi non est in loco per proprias dimensiones, sed per quantitatem hostiae. Et sic dicit Augustinus epist. 57.,² «quodsi tollantur spatia a corporibus, nullibi erunt, et quia nullibi erunt, neque erunt». Intelligitur enim, quod non erunt, quantum est ex natura sua, nisi a Deo conserventur.

EX QUO COLLIGITUR: PRIMO, quod corpus positum in vacuo aut extra totum universum non est in loco non quidem defectu extensionis propriae, sed defectu extensionis circumscribentis; sine circumscriptione enim non datur locus positivus. Quid autem acquiratur per motum localem in vacuo, dicemus quaest. seq.

SECUNDO COLLIGITUR punctum separatum non esse per se in loco; caret enim quantitate, et illud dicitur per se esse in loco, quod potest per se loco moveri. Punctum autem non potest per se moveri loco, ut dicemus infra q. 20. art. ult., quia correspondet tantum indivisibili loci. Si autem moveretur per se, immediate post corresponderet alteri indivisibili; non dantur autem duo indivisibilia immediate. Solum ergo punctum est per accidens in loco ratione partium, quae ponuntur in loco.

TERTIO COLLIGITUR solum id esse per se in loco, quod per se afficitur quantitate. Et sic formae, sive substantiales sive accidentales, non sunt in loco per se, sed per accidens ratione totius, in quo sunt, et quantitatis, qua afficiuntur in ipso toto. Et sic D. Thomas 4. Phys. lect. 7.³ circa textum 45.⁴ inquit, «quod quaedam sunt in loco per accidens, sicut animae et omnes formae». Et idem habet in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 4.⁵ Et sic diximus praec. art., quod ea, quae afficiuntur unica quantitate, unicum habent ubi afficiens immediate ipsum totum, cui primo et per se convenit quantitas, mediate autem et per accidens illa, quae tali toti conveniunt, et quantitate afficiuntur. Sicut etiam convenit eadem figura et situs toti et partibus, quia figura, situs et ubi seu circumscriptio sunt modi ipsius quantitatis, et sic afficiunt et variantur vel non variantur eo modo, quo quantitas. Si quid vero existit unitum corpori, quod quantitate non afficitur, nec mediate nec immediate, sicut quilibet spiritus unitus corpori, vel tamquam forma vel tamquam agens, vel sicut corpus Christi est in Sacramento, moto illo corpore dicitur moveri per accidens, non quia ex vi talis motus acquirat vel amittat aliquod ubi spirituale, cum hoc fieri non possit ex vi motus corporei, sed solum ratione concomitantiae dicuntur moveri, eo quod ex vi suae unionis dicuntur esse, ubi est corpus, cui uniuntur, non autem per participationem effectus formalis circumscriptionis seu existentiae in loco. Et sic in se non mutant praesentiam ubicam, sed continuant unionem ad corpus, quod mutat locum et distantiam, ex se autem nihil distantiae aut extensionis vel ubicationis habent. De quo videatur D. Thomas cit. loco, dist. 10. q. 1. art. 3.

Inter corpora ergo per se habentia quantitatem modo divisibili extenso solum est difficultas, quomodo ultimum corpus totius universi existat in loco, quod antiqui existimabant esse primum mobile, nos autem intelligimus esse caelum empyreum. Nam ex una parte videtur esse in loco, quia movetur loco vel saltem moveri potest a Deo; ergo debet esse in loco, per motum enim localem locus acquiritur. Ex alia vero parte non circumscribitur neque continetur loco, quia est ultimum continens omnia; ergo non est in loco circumscriptive. Nec potest dici, quod est in loco ratione centri, circa quod moveretur, vel superficiei corporis inferioris, quod immediate tangit. Hoc enim non est esse in loco circumscriptive, sed circa locum, quod etiam potest habere corpus positum in vacuo; corpus enim inferius positum a superiori circumscribitur, non circumscribit. Nos autem inquirimus, quomodo caelum illud sit in loco circumscriptive.

In hac difficultate aliqui sentiunt ultimum corpus non esse in loco, neque per se neque per accidens, sed solum replere spatium imaginarium, quod etiam aliqui recentiores sequuntur. Alii locum tribuerunt caelo. Sed quia locus est immobilis, quidam assignaverunt centrum pro loco caeli, quia immobile est. Alii attendentes ad superficiem, quae etiam pertinet ad locum, dixerunt superficiem inferiorem caeli esse locum eius. Cui tamen non convenit circumscribere, cum non sit superior, sed circumscribi.

Igitur sententia est Aristotelis in hoc libro cap. 5.⁶ ultimam sphaeram esse in loco per accidens ratione suarum partium, quae tamen non sunt actu in loco, sed potentia, quod est dicere caelum simpliciter non esse actu in loco, sed potentia, quod sufficit, ut possit moveri motu circulari. Dicuntur autem partes caeli esse in loco in potentia, quatenus omnes existunt in continuo, una post aliam, et una unitur alteri in circulo. Et ratione huius continuationis seu concatenationis una continet aliam continuatione, non circumscriptione, quia divisa et contigua non est. Et ideo solum in potentia dicuntur illae partes esse in loco, quia ut sint actu circumscriptae una ab alia, solum deest illis divisio, qua reddantur contiguae illae, quae sunt continuae. Ita docet Philosophus cit. loco, ubi inquit, «quod, cum id, quod est similium partium, continuum est, tum partes potentia sunt in loco; sed cum sunt separatae atque, ut in cumulo fit, se tangunt, tum in loco sunt actu». Et subdit: «Caelum autem non est alicubi totum neque est ullo in loco, si nullum ipsum continet corpus, sed quo movetur, hoc et locus est partibus; alia namque partium alii haeret, alia vero per accidens, ut anima atque caelum. Omnes namque partes quodammodo sunt in loco, circumquaque enim alia aliam continet». Ubi aperte docet partes caeli non absolute esse in loco, sed quodammodo, quatenus una continet seu cohaeret alteri. Et tamen quia istae partes sunt actu in continuo, et non separatae, ideo non sunt actu in loco ut circumscriptae, sed sunt in potentia in loco, quia possunt dividi et una contigua poni cum alia et circumscribere eam; actu autem continuae sunt, non contiguae. Idem docet D. Thomas in hoc libro lect. 7.⁷ et opusc. 52.⁸ Itaque in caelo non possumus considerare, nisi vel quod est supra ipsum seu extra ipsum, vel quod est infra ipsum et ab eo contentum, vel quod est in ipso ut partes eius. Non potest dici, quod ultimum caelum sit in loco, quia supra vel extra ipsum detur aliquod corpus continens, cum ipsum sit ultimum. Neque quod sit in loco, quia intra ipsum detur aliquid contentum; hoc enim potius est locatum.

Et sic dicit D. Thomas opusc. 52.,⁹ «quod motus localis non solum est in loco, sed circa locum», de quo explicatius dicemus seq. quaest.

Ad tertium respondetur, quod, ut notat S. Thomas 4. Phys. lect. 7.,¹⁰ primo motui convenit minus de potentia et de variatione locorum in ipso mobili et minus difformitatis, et ita, quanto minus in actu variantur loca in mobili, magis acceditur ad uniformitatem et immobilitatem. Unde non sequitur, quod motus actualior et perfectior magis dicatur ponere aliquid in loco, quia esse actu in loco est esse subiectum circumscriptum et limitatum a locante. Et ideo quia primus motus est nobilior et primi continentis non contenti ab alio, ideo non convenit illi ponere tale corpus actu in loco, id est actu subicere loco, sed solum in potentia; minus enim perfectionis est actu esse dependens quam potentia, licet modum distantiae vel propinquitatis actu ponat.

Ad ultimum respondetur, quod partibus caeli convenit habere ubi determinatum et designatum quantum ad id, quod definitionis est in ubi, non quantum ad id, quod circumscriptionis. Hoc enim est ubi inadequate sumptum in corporibus ad differentiam ubi definitivi in angelis, qui ita sunt in uno loco, quod non in alio, sine aliqua tamen distantia vel propinquitate positiva in ordine ad aliud, quia distantia mensurationem dicit extensionis, quae non potest desumi ab uno angelo ad unum corpus vel e contra. In corporibus autem, etiamsi non sint circumscripta, potest sumi ista distantia et mensura extensionis ad alia corpora, idque per motum localem potest in vacuo variari, ut dicemus quaest. seq.

TRIPLEX EST SENTENTIA in hac parte: Duae extremae et una media. Prima extrema putat etiam naturaliter posse duo corpora penetrari. Ratio est, tum quia non est de essentia quantitatis, ut alterum corpus semper expellat, tum quia plures experientiae id videntur comprobare; videmus enim vas plenum cinere tantum aquae recipere, quantum sine cinere. Ferrum candens ignem recipit intra se, et panis madefactus recipit aquam, et vas aqua plenum recipit nummos nec effunditur, quae omnia sine aliqua penetratione corporum non possunt contingere.

Secunda sententia extrema est Durandi in 4. dist. 44. q. 6. n. 7. et 8., qui dicit esse probabile, quod neque per divinam potentiam duo corpora possunt penetrari. Fundamentum similiter est tum ex ratione, tum ab exemplis.

Ratione quidem, quia effectus formalis non potest impediri stante forma; est autem effectus formalis quantitatis occupare locum, et stante occupatione loci sequitur tamquam effectus privativus expulsio alterius corporis; ergo hic secundus effectus non potest impediri stante primo. Constat autem, quod in praesenti loquimur de penetratione corporum occupantium locum; nam remota occupatione loci, ut in corpore Christi sacramentato, non est dubium, quod possit simul esse cum altera quantitate.

Sententia media, quae est D. Thomae et thomistarum, tenet naturaliter duo corpora non posse penetrari, posse tamen per divinam virtutem, quia effectus formalis primarius quantitatis est extensio partium in ordine ad totum, non expulsio alterius corporis, quae est effectus secundarius et impedibilis.

Ad fundamentum primae sententiae respondetur experientias allatas non concludere penetrationem, sed poros et exclusionem aeris.

Ad primum fundamentum Durandi respondetur effectum formalem primarium quantitatis, scilicet extensionem partium in ordine ad totum, non impediri, si impediatur contactus unius corporis respectu alterius, sed in ipsa ratione informationis substantialis in materia, quae est informatio primae actualitatis, et sic non potest supponere aliam priorem, unde forma secundo adveniens et informans repugnat, quod sit substantialis, id est, quod det primum esse, ut supra diximus q. 11.¹

Ad secundum fundamentum ab exemplis respondetur: Ad primum: Est maxima disparitas, eo quod ipsa ratio successionis essentialiter petit unam partem esse post aliam; unde quomodocumque ponantur partes esse simul seu penetrari, tollitur successio. At vero ratio quantitatis permanentis non consistit in contactu ad alia corpora et potest stante quantitate contactum amittere absolute ut corpus Christi in Sacramento, vel stante contactu ad unum impediri ad habendum contactum erga alterum, et sic esse simul cum eo in eodem loco, non tangendo illud secundum superficiem, sed etiam secundum partes divisibiles, per quod non tollitur extensio in ordine ad totum, quod est effectus primarius quantitatis, neque in ordine ad locum, quia potest manere contactus ad locum et impediri respectu alterius corporis, ut dictum est.

Ad secundum exemplum dicitur, quodsi Deus reduceret totam quantitatem unius brachii ad locum digiti, illa quantitas extrinsece et in ordine ad locum esset aequalis suae parti, sed radicaliter et intrinsece in ordine ad totum esset maior, quia plures habet partes et de se petit maiorem extensionem in loco quam sua pars, licet de facto non occupet illum.

Loquimur de praesentia circumscriptiva, quia esse in loco unum corpus circumscriptive, et non in alio, constat ex fide; nam corpus Christi extensive est in caelo et sacramentaliter in Eucharistia. Sed quia circumscriptio ita adaequat rem locatam, quod supponit in illa ultimam superficiem, ultra quam non continuatur neque extenditur, ideo specialem difficultatem habet, an res semel locata et circumscripta possit in alio loco similiter circumscribi et altera superficie terminari manente adaequatione loci et unitate locati. Et hoc dupliciter potest fieri, uno modo stante eadem substantia et quantitate corporis eademque superficie, alio modo posita duplici quantitate in eadem substantia corporis, ita quod secundum unam terminetur in uno loco et secundum aliam in alio, nulla facta divisione in eadem quantitate, sed alia superaddita.

Est igitur in hac difficultate duplex sententia inter scholam Divi Thomae et Scoti. Nam Scotus in 4. dist. 10. q. 2. per totam tenet non implicare contradictionem unum corpus circumscriptive esse in duplici loco. Quem praeter eius scholam sequuntur communiter recentiores, ut Conimbric.,¹ Suarez,² Bellarminus,³ Valentia,⁴ Rubius⁵ et alii, qui citantur in Cursu Carmel. hic disp. 19. q. 8. Imo multi addunt hanc sententiam esse conformiorem veritati et principiis fidei, quibus realis praesentia corporis Christi in Eucharistia stabilitur.

Fundamentum huius sententiae reducitur ad tria capita: Primum ex effectibus, quia de facto ita aliquando contigit, secundum ratione, tertium ab exemplis.

Primum probatur, quia imprimis quando Christus apparuit Paulo, visus est ab eo in proprio corpore, ut argumentatur S. Thomas 3. p. q. 57. art. 6. ad 3., quia alias non posset esse testis resurrectionis eius; et tamen Christus tunc non recessit a caelo, quia usque ad diem iudicii non descendit, inde iuxta illud Actuum: «Quem oportet caelum suscipere usque ad tempus restitutionis omnium»⁶ Augustinus⁷ dicit, quod, donec saeculum finiatur, sursum est Dominus. Ergo oportuit, quod tunc Christus Dominus non recedens a caelo videretur in aere a Paulo, et sic extitit in duplici loco. Omitto alias visiones, quibus Christus Dominus visus est in terris vel apparuit in Eucharistia. Haec enim referri possunt, non ad visionem in proprio corpore, sed in aliquo apparente, atque adeo non ita probant sicut visio illa Pauli.

Secundum fundamentum est ex ratione, quae desumitur ex responsione vel improbatione implicationis contrariae. Videntur enim valde infirmae rationes, quibus ista implicatio probatur, et si aliquid probant, etiam probarent corpus Christi non posse indivisibiliter esse in pluribus hostiis. Nam quod dicitur locum circumscriptivum ita adaequate terminare et comprehendere corpus, quod extra ipsum non permittit esse circumscriptive, eodem modo probat, quod non permittit esse sacramentaliter. Nam si potest excedere illos terminos circumscriptivos existendo alibi indivisibiliter, quid refert, quod excedat illos existendo alibi divisibiliter attendendo praecise ad adaequationem primae circumscriptionis? Praeterquam⁸ quod potest dici, quod est adaequate in uno loco adaequatione naturali et in ordine ad potentiam naturalem, non in ordine ad supernaturalem, sicut intellectus naturaliter intelligit Deum ex creaturis, supernaturaliter in seipso. Quod vero additur sequi, quod idem corpus esset divisum, si poneretur in duplici loco, vel quod etiam posset idem corpus esse in infinitis locis, si semel potest esse in duobus, quia est eadem ratio de infinitis, utrumque sequitur eodem modo in corpore Christi sacramentato, et ibi solvenda sunt haec inconvenientia. Nam etiam sequitur, quod possit esse in infinitis hostiis sine termino. Nec tamen sequitur, quodsi unum corpus sit in infinitis locis, quod sit ubique sicut Deus, quia neque a seipso nec primo et per se esset ubique; Deus enim ita est totus in omni loco, quod est totus in omni parte loci, et sic totus est ubique, illud autem corpus est in quolibet loco per suas partes. Similiter non sequitur corpus Christi esse divisum et indivisum ex eo, quod est in caelo, et extra caelum sub quantitate aliena, scilicet sub speciebus panis. Quare ergo erit divisus, si sit alibi sub quantitate propria, praesertim, si duplicem quantitatem haberet? Praeterquam quod solum sequitur divisio ista quoad locum et circumscriptionem, non quoad entitatem et substantiam, quia haec non sumitur ex multiplicatione locorum, quae accidentalis est.

Tertium fundamentum sumitur ab exemplis. Nam imprimis potest idem corpus esse in duplici loco, altero divisibili, altero indivisibili, ut patet in corpore Christi; ergo potest dependere a duplici praesentia, altera naturali, altera supernaturali et indivisibili, quarum quaelibet adaequate et totaliter in suo genere reddit illud corpus praesens. Ergo similiter poterit dependere a duplici praesentia circumscriptiva, licet utraque sit adaequata. Neque enim ex eo, quod sit circumscriptiva, aliquid amplius addit supra alteram circumscriptionem, quam multiplicare ipsa loca, quae solum accidentaliter se habent ad multiplicationem substantiae. Item non repugnat idem corpus affici duplici quantitate vel duplici albedine aut calore, neque repugnat eandem naturam duplici subsistentia divina terminari; ergo neque repugnabit duplici ubi circumscribi, licet utrumque sit adaequatum et sufficiens. Confirmatur, quia unitas loci stat cum duplicitate corporis, ut patet cum duo corpora penetrantur. Ergo etiam duplicitas loci stabit cum unitate corporis. Consequentia patet, quia si diversitas corporum dependet ex diversitate loci, etiam unitas dependebit ex unitate, et e converso si unitas non dependet, ut manifestum est, etiam non dependebit diversitas, sed accidentale sibi erit.

Opposita sententia perpetuo defenditur a D. Thoma in multis locis, ut in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 2.⁹ et apertius dist. 44. q. 2. art. 2. quaestiunc. 3. ad 4.,¹⁰ ubi dicit, «quod unum corpus esse simul localiter in duobus locis non potest fieri per miraculum»; et Quodlib. 3. art. 2.,¹¹ ubi dicit, «quod corpus esse in duplici loco circumscriptive est ponere duo contradictoria simul». Idem insinuat 3. p. q. 75. art. 1. in argumento 3. adiuncta eius solutione, et opusc. 70. q. 4. art. 4.¹² Sequuntur D. Thomam communiter omnes eius discipuli, et praeterea S. Bonaventura in 4. dist. 49. art. de Dote subtilitatis,¹³ Durandus in 4. dist. 10. q. 4. n. 8., Hervaeus,¹⁴ Paludanus,¹⁵ Aegidius,¹⁶ Abulensis¹⁷ et alii, quos sequitur P. Vazquez 3. p. tom. 3. disp. 189. cap. 5. et Mag. Lorca in manuscriptis de Eucharistia, ut citat Cabero hic disp. 1. dub. 5.

Ex pluribus autem implicationibus, quae afferuntur, ad illam tamquam ad praecipuam ceterae revocantur, quia ita unum corpus sub unica quantitate existens adaequatur ab una circumscriptione, quod si ponatur in duplici loco circumscriptive, dividetur eius quantitas et consequenter ipsum corpus; sicque erit simul idem et diversum. Et¹⁸ quando adaequatio est talis, quod si multiplicetur, destruitur unitas subiecti, implicat, quod stante tali unitate excedatur illa adaequatio. Quod ergo quantitas dividatur hoc ipso, quod ponitur eo modo in duplici loco, ex eo probatur, quia illud corpus sic positum in duplici loco, haberet duplicem superficiem terminantem, imprimis¹⁹ si ponatur in duplici loco immediato, ita ut, si simul accederent, tangerentur vero contactu, sicut et tangunt illa loca, in quibus ponuntur; alias non locarentur in duplici loco, si in utroque non haberent contactum ad dicta loca. Illa autem se tangunt, quorum extrema seu superficies sunt simul, ut dicitur 5. Phys. cap. 3.²⁰ Ergo si illud corpus ponitur in duplici loco, duplicem debet habere superficiem, siquidem si poneretur in loco sibi immediato, vere esset sibi contiguum et verum contactum haberet ad se, sicut habent duae manus, et sicut habet verum contactum ad corpus circumscribens se in duplici loco. Si enim penetrarentur, hoc ipso non esset in duplici loco, quod est destruere casum. Potest autem poni in loco sibi immediato, si semel potest poni in duplici remoto. Sed ea dicuntur habere contactum et esse contigua, quorum extrema sunt simul, ea vero continua, quae communi termino copulantur. Ergo illud corpus positum duplici loco sibi immediato, inter se²¹ verum contactum habebit, atque adeo duplicem superficiem. Non ergo stante eadem quantitate seu superficie potest poni in duplici loco modo circumscriptivo.

Et amplius hoc patet, quia si ponatur corpus in duplici loco a se remoto, v. g. Romae et Compluti, hoc ipso quantitas illius corporis manet divisa; ergo non potest manere eadem.

Consequentia est manifesta, et antecedens probatur, quia illa quantitas discontinuatur, ergo dividitur. Tunc enim discontinuatur quantitas, quando inter hanc et hanc quantitatem interponitur aliquod corpus medium, quod non continuatur cum tali quantitate; sed posito corpore Romae et Compluti, inter corpus, quod est Romae et Compluti, interiacet aer vel multa alia corpora, quorum nullum continuatur cum illo. Aer enim, qui ambit corpus Romae est contiguum illi tamquam locus eius, non continuum, et similiter aer, qui est Compluti. Ergo discontinuatur quantitas istius corporis hoc ipso, quod ponitur in duplici loco, et sic est quantitas divisa, non eadem. Et sic est contradictio, quod idem corpus seu eadem quantitas ponatur in duplici loco, et non maneat divisa.

HUIC RATIONI TRIPLICITER POTEST RESPONDERI: Primo instando illam; nam etiam quantitas corporis Christi est in caelo et in Sacramento, nec tamen est divisa nec alia. Ergo similiter non erit divisa ex eo, quod ponatur circumscriptive in duplici loco. Secundo dicendo, quod ex ista positione in duplici loco non sequitur divisio intrinseca in quantitate vel corpore, sed solum extrinseca secundum duplicem ubicationem seu locum, quod verissimum est. Tertio, quod saltem non repugnabit esse corpus in duplici loco, si ei duplex quantitas tribuatur a Deo, quod nullam repugnantiam involvit.

Ad primam instantiam respondetur, quod corpus Christi in Sacramento habet eandem quantitatem et superficiem, quam in caelo, quia modo indivisibili et incircumscripto illam habet in Sacramento. Et sic bene stat, quod sit eadem superficies, quia ex ipso modo existendi non dividitur neque discontinuatur, sed existit ad modum substantiae in Sacramento sine ullo contactu ad alia corpora. Et sic non currit argumentum contra modum existendi sacramentalem, sicut contra modum circumscriptivum in duplici loco, quia non dividit superficiem hoc ipso, quod non ponit illam modo divisibili in alio loco. Nec oportet reducere explicationem huius mysterii ad eas angustias, quas patitur existentia in duplici loco circumscriptivo. Fit enim illud mysterium minus intelligibile praecipue philosophis, si intelligatur corpus Christi ad modum corporis divisi in duplici loco, aut si dependeat intelligentia huius mysterii a positione corporis in duplici loco circumscriptive. Licet enim hoc videatur reddere magis intelligibilem existentiam duplicem corporis in caelo et in Sacramento, minus tamen intelligibilem reddit identitatem eiusdem corporis, quoniam duplicata circumscriptione discontinuatur.

Ad secundam instantiam respondetur, quod non est intelligibilis illa duplex ubicatio et circumscriptio sine discontinuatione et divisione quantitatis, quia nihil aliud est quantitatem dividi, quam ita poni in loco, quod interponatur aliud corpus medium non continuatum cum illis extremis, sicut necessario sequitur posito corpore in illo duplici loco per modum contactus et circumscriptionis, ut²² ostensum est.

Ad tertiam instantiam dicitur implicationem allatam non currere, si unum corpus habeat duplicem quantitatem. Idque videtur sentire D. Thomas Quodlib. 3. art. 2.,²³ ubi ponit argumentum, «quod dimensio panis poterat converti in quantitatem corporis Christi, sicut substantia panis in substantiam corporis Christi». Et respondet, «quod si dimensio huius corporis converteretur in illam dimensionem alterius corporis, iam non erunt duae dimensiones, sed una tantum; et sic non commensuraretur diversis locis, sed uno tantum». Ergo a contrario sensu, si daretur duplex dimensio, non repugnaret commensurari duplici loco. Et sicut modo corpus Christi mediante dimensione panis, cui alligatur, est in duplici loco, uno per se, id est per propriam dimensionem in caelo, altero per accidens, id est per alienam quantitatem in terra, ita si talis dimensio vel alia similis et eiusdem figurae cum dimensione propria corporis Christi ei non alligaretur extrinsece, sed per inhaerentiam intrinsecam uniretur, non minus posset esse in duplici loco, altero per se, altero per accidens ratione illius duplicis quantitatis sibi inhaerentis. An vero hoc sit possibile de potentia absoluta, ut duplex quantitas eidem corpori tribuatur per inhaerentiam intrinsecam, non disputo in praesenti, neque in eo invenio apertam repugnantiam, ut, sicut alligatur aliena quantitas panis corpori Christi, ita ei inhaerere possit alia similis figurae et extensionis cum sua propria, a²⁴ qua sola individuaretur, non a secunda. Sed quod dicimus, est, quod stante eadem quantitate repugnat poni circumscriptive in diverso loco, quia hoc est idem ac dividi; si tamen daretur duplex quantitas, nulla currit implicatio neque²⁵ tunc adaequate circumscriberetur ab uno loco, sed a duplici iuxta duplicem quantitatem.

Omitto plures ALIAS RATIONES ab inconvenienti deductas, in quibus solvendis valde laborant auctores oppositi, v. g. quod si ponatur unum corpus in duplici loco, poterit moveri idem corpus motibus contrariis, et hic habere summum frigus, si ponatur inter nives, ibi summum calorem, si inter ignes, hic occidere vel occidi, alibi non, hic fame perire, ibi saturari, et multa similia, quae facile considerari possunt. Quae absurda oppositi auctores ea distinctione solvunt, quod illa accidentia, quae dependent a loco, ut moveri sursum et deorsum, flagellari et percuti et similia, ita conveniunt in uno loco, quod non in alio. Quae vero a locali distantia non pendent, ut esse mortuum et vivum, calidum et frigidum, si conveniunt in uno loco, conveniunt etiam in alio, quod tamen in singulari explicari satis difficile est, praesertim cum plura ex his, quae a loco non pendent, privative opponantur. Sed in hoc non facimus vim.

Ad primum fundamentum OPPOSITAE SENTENTIAE respondetur, quando Christus Dominus apparuit Paulo, corporaliter quidem apparuisse, ut convincit ratio S. Thomae, alias non posset Paulus testis resurrectionis esse sicut alii Apostoli, si ipsum verum Christi corpus non vidisset. Sed si haec apparitio facta est in aere (ex Scriptura enim non constat in aere vidisse Christum vel in ipso caelo, sed solum lumen de caelo circumfulsisse eum), revera descendit corpus Christi de caelo. Nec oppositum ex illis auctoritatibus ullo modo deducitur. Solum enim probant Christum esse in caelo usque ad diem iudicii tamquam in loco sibi debito ad gloriam et honorem, sicut regi debetur thronus, non tamen, quia necesse sit semper ibi sedere et numquam moveri. Unde notanter Scriptura dicit: «Quem oportet caelum suscipere», non tamen addit, quem oportet semper retinere. Et Augustinus²⁶ dicit, quod sursum est Dominus, donec saeculum finiatur, quantum ad habitationem sibi debitam, non quantum ad alligationem localem. Neque enim habet caelum pro carcere, sed pro gloria, quae nullo modo minuitur beatis ex descensu Christi, quia aeque bene videbunt corpus eius, etiamsi descenderet ad hunc mundum inferiorem. De aliis apparitionibus Christi non ita constat in proprio corpore descendisse, sed secundum aliquam apparitionem aut per angelum aliquem in assumpto corpore. Si tamen vere aliquibus apparuit in proprio corpore, revera ad illos descendit. Praecipue autem in Eucharistia non videtur apparere Christus in proprio corpore, sed formari ex aere circumstante corpus aliquod in specie carnis vel pueri aut quid simile, in quo apparet, ut constat ex D. Thoma 3. p. q. 76. art. 8. Quodsi vellet Christus Dominus in Eucharistia demonstrare corpus proprium in specie propria, id deberet fieri descendendo de caelo.

Ad secundum constat, in quo consistat implicatio existendi in duplici loco circumscriptive, quae tamen non sequitur ex eo, quod sit sacramentaliter Christus in Eucharistia et modo quantitativo in caelo. Inde enim non sequitur, quod sit sub duplici terminatione sibi adaequata in eodem genere circumscriptionis, sed sub diverso genere et secundum diversum modum, alterum divisibilem, alterum indivisibilem. Nec resultat aliqua divisio et multiplicatio superficiei vel quantitatis in corpore Christi, cum in Sacramento non sit in loco per contactum ad alia corpora neque divisibili modo, et consequenter neque talis separatio locorum facit divisionem seu discontinuationem. Quando vero instatur, quod etiam non manebit divisum illud corpus, si ibi maneret sub propria specie, negatur consequentia. Et disparitas constat ex dictis, quia illa quantitas aliena non discontinuat neque dividit propriam, qua Christus est in caelo, cum sit quantitas distincta. Si autem propria quantitas ibi ponatur modo circumscriptivo, hoc ipso etiam ponitur modo divisivo, quia ponitur modo divisibili secundum diversam terminationem et locationem, quod non potest stare sine discontinuatione quantitatis. Si vero modo indivisibili in alio loco ponatur, non addit novam terminationem, qua novum contactum habeat et consequenter neque discontinuationem, sed eandem superficiem et quantitatem sub modo indivisibili ponit. Et licet discontinuatio illa sit quoad locum, essentialiter tamen illi annexa est discontinuatio quantitatis, quae consistit in duplici terminatione. Divisa autem quantitate dividitur corpus, cuius individuatio dependet ex designatione quantitatis et indivisione eius tamquam ex conditione per se requisita, ut in libris de Generat.²⁷ dicetur. Sed tamen implicatio posita currit praesupposito, quod sit eadem quantitas in corpore existente in duplici loco, et non aliter.

Ad tertium respondetur, quod quoad attinet ad primum exemplum, iam satis dictum est, quod illa praesentia sacramentalis non est praesentia propria corporis, sed diversi generis, et ideo respectu illius non currit implicatio allata; neque enim dividit quantitatem, ut dictum est.

Ad secundum exemplum dicimus non esse contra nos, quia si eidem corpori attribuatur duplex quantitas, non repugnabit esse in duplici loco sine divisione eiusdem quantitatis, in quo consistit implicatio allata.

Ad tertium exemplum dicimus, quod personalitates divinae non habent oppositionem relativam nisi inter se, non respectu naturae, quam terminant vel assumunt, cum ex eadem perfectione et eminentia proveniat in ipsis personis terminare alienam naturam. Eodem enim modo persona Patris potest terminare humanitatem assumptam sicut persona Filii. At vero diversitas loci circumscriptivi discontinuat quantitatem, quia non potest aliter intelligi existentia in loco distanti nisi cum discontinuatione quantitatis seu divisione, cum qua non stat identitas eiusdem quantitatis, quae est implicatio allata.

Ad confirmationem respondetur ex D. Thoma in 4. dist. 44. supra cit.,²⁸ ubi ponit idem argumentum, quod cum unitate loci extrinseci stat diversitas quantitatis, cum diversitate vero loci non stat unitas, eo quod sufficit ad discontinuandum et dividendum quantitatem discontinuatio loci, ut probatum est. At vero unitas loci non sufficit constituere unitatem quantitatis, si alias subiectum, in quo est quantitas, non est unum. Accidentia enim maxime habent unitatem suam ex unitate subiecti, licet quantitas etiam dependeat ex unitate loci, sine qua discontinuatur et dividitur. Quare unitas quantitatis dependet ex duobus, scilicet unitate subiecti et loci, et quocumque sublato, solvitur unitas, quia malum ex quocumque defectu. Et ideo stat bene cum diversitate quantitatis penetratio et existentia in eodem loco, quia ob diversum subiectum illa quantitas supponitur diversa, non autem stat cum diversitate loci circumscriptiva unitas quantitatis, quia diversa circumscriptio discontinuat.