Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Motus etsi pluribus modis ab Aristotele declaratus sit, unica tamen definitione definitur, scilicet: «Actus entis in potentia prout in potentia». Licet enim dixerit Philosophus, quod motus est actus mobilis ut mobile, et iterum quod est actus activi et passivi, prout talia sunt, tamen per haec non introducit novam definitionem, sed explicat difficultates ex illa definitione ortas, scilicet quomodo motus pertineat ad mobile et ad moventem. Tota autem definitio ab Aristotele tradita ad hoc tendit, ut ostendat motum esse actum imperfectum, id est cui aliquid restat acquirendum, ad differentiam earum definitionum, quas tradiderunt antiqui et Philosophus reprobat, quia collocabant motum sub non ente vel sub inaequalitate aut similibus, prout ex textu cap. 2.¹ colligitur.

Pro explicatione autem definitionis traditae notanda sunt verba D. Thomae 3. Phys. lect. 2.,² ubi de natura motus loquens inquit, quod «antequam aliquid moveatur, est in potentia ad actum perfectum, qui est terminus motus, et ad imperfectum, qui est motus, sicut aqua antequam incipiat calefieri, est in potentia ad calefieri et ad calidum esse. Cum autem calefit, reducitur in actum imperfectum, qui est motus, sed respectu sui adhuc remanet in potentia». Quam doctrinam etiam tradit S. Doctor 11. Metaph. lect. 9.³

Ex quo colligitur, quod res potest considerari in triplici statu: Primo, in potentia tantum, sine aliqua reductione ad actum; secundo, in actu ultimo; tertio, medio modo, quando est partim in actu, partim in potentia. Et quando est in potentia tantum nondum movetur; quando est in actu perfecto seu ultimo, cessat motus; quando medio modo se habet, tunc est in moveri et in transitu de uno ad aliud.

Ex his ergo EXPLICATUR MOTUS per suas partes. Primo dicitur „actus“ quasi loco generis, et sumitur actus pro eo, quod distinguitur a potentia, abstrahendo ab actu perfecto vel imperfecto. Et licet includat motus aliquid potentiae, ponitur tamen in genere actus et non potentiae, quia praecipuum officium motus est reducere mobile in actum, licet quia id facit tamquam actus imperfectus, aliquid potentialitatis includat. Invenitur autem in motu duplex habitudo potentialitatis: Altera respectu mobilis seu subiecti recipientis motum, in quo convenit motus cum aliis formis, quae etiam reducunt subiectum de potentia ad actum informando illud. Et ad hoc explicandum ponitur sequens particula „entis in potentia“, id est subiecti existentis in potentia. Non autem dicitur corporis in potentia, ne supponatur id, quod probandum erit de subiecto motus, scilicet quod sit corpus, quod⁴ probatur, quia est divisibile. Altera autem habitudo potentialitatis in motu est ad ulteriorem terminum, in quo distinguitur a reliquis formis, quae solum actuant subiectum, in quantum est in potentia ad se, motus autem actuat subiectum, non solum ut est in potentia ad se, sed ut est in potentia ad ulteriorem terminum, et propterea dicitur, quod est „entis in potentia prout in potentia“, sicut aes quando movetur ad formam statuae, non actuatur a motu in quantum aes, sed in quantum in potentia ad statuam. Ita D. Thomas 3. Phys. lect. 2. § Manifestat.⁵

Ex qua explicatione solvuntur plures instantiae, quae contra istam definitionem obici possunt. Nam potest argui, quod est redundans, quia convenit aliis, et quod est diminuta, quia non explicat omnia, quae sunt de essentia motus. Et quod conveniat aliis, probatur. Nam convenit omnibus formis imperfectis, quae relinquunt subiectum in potentia ad alias formas, ad quas ordinantur, et tamen non sunt motus, sicut forma embryonis relinquit materiam in potentia ad formam perfectam equi, et similiter calor ut quatuor ad calorem perfectum ut octo, et tamen neque forma embryonis neque calor ut quatuor sunt motus, ergo etc. Quod vero sit diminuta, probatur, quia non explicat aliqua, quae sunt de conceptu motus, v. g. quod sit ab agente et in passo et ad terminum ad quem, quae habitudines sunt essentiales motui, cum motus essentialiter sit via et tendentia ab uno ad aliud. Ergo definitio data undique deficit.

Ad primum respondetur formam imperfectam dupliciter sumi posse: Uno modo, quia est imperfecta in ratione formae comparative ad aliam perfectiorem, alio modo, quia non solum est imperfecta comparative ad aliam formam, sed etiam habet statum potentiae et imperfectionis, qui est tendere ad formam tamquam ad terminum. Hoc enim requiritur, ut actus ille ita sit imperfectus, quod non sit terminus motus. Quantumcumque enim forma sit imperfecta in ratione informandi, si tamen non habet illum statum imperfectionis, qui est tendere, non est motus, sed terminus motus; nam hoc ipso, quod forma aliqua informat et cessat tendere ad ulteriorem terminum, cessat motus. Unde calor ut quatuor licet sit imperfectus in informando respectu caloris ut octo, tamen, si cessat tendere ad calorem ut octo, non informat ut motus, sed ut forma imperfecta; omnis⁶ enim forma, etiam imperfecta in ratione formae, est terminus, non via, licet solum forma perfecta sit terminus ultimus. Et sic intelligitur definitio motus, quod sit actus entis in potentia, prout in potentia, id est prout habens statum potentiae, qui est tendere ad actum.

Ad secundum respondetur, quod illae habitudines etsi non ponantur expresse, ponuntur tamen virtualiter. Per hoc enim, quod dicitur „entis in potentia prout in potentia“, denotatur subiectum, quod patitur seu transmutatur; sic enim est in potentia, dum mutatur de uno ad aliud. Ubi autem est passio, virtualiter insinuatur actio, quia passio non est nisi transmutatio ab aliquo agente. Similiter habitudo termini a quo ad terminum ad quem insinuatur in eadem particula „prout in potentia“. Intelligitur enim, quod sit in habitudine et potentia ad ulteriorem terminum, qui est terminus ad quem, ubi consequenter insinuatur terminus a quo, quia non est transitus ad terminum ad quem nisi ex aliquo termino a quo.

Explicata definitione motus restat explicare, an conveniat omni motui, tam successivo quam instantaneo, tam continuo quam discreto, quod est inquirere, an successio et continuitas sint de essentia motus hic definiti.

Aliquorum enim sententia est, solum MOTUM SUCCESSIVUM in hac definitione includi, non mutationem instantaneam, ut generatio substantialis. Quam sententiam videntur tenuisse aliqui antiqui, qui, ut refert D. Thomas 11. Metaph. lect. 9.,⁷ dicebant, quod motus est exitus de potentia in actum non subito. Ex recentioribus tenent illam Mag. Soto 3. Phys. q. 1. concl. 3., quem sequuntur Conimbric. 3. Phys. q. 1. art. 2. ad 3., licet fateantur esse contra D. Thomam. Fundamentum est, quia tales actiones instantaneae non sunt actus entis in potentia, siquidem in uno et eodem instanti completur tota mutatio, et sic tota est simul in actu, non partim in actu, partim in potentia, sicut requiritur ad rationem motus. Item, quia alias creatio esset mutatio, quod negat D. Thomas 1. p. q. 45. art. 2. ad 2. et 4.; nam est productio instantanea faciens transire de non esse ad esse, et non minus habet de potentia et actu secundum diversas prioritatis naturae quam generatio vel illuminatio. Denique, quia alias actus immanentes intellectus et voluntatis essent motus hic definiti, siquidem sufficit, quod sint mutationes instantaneae et habeant actum et potentiam secundum diversa instantia naturae, non temporis.

Nihilominus difficultatem hanc ita resolvit D. Thomas 5. Phys. lect. 2. in principio,⁸ ubi inquit: «Aristoteles supra in 3., ubi motum definivit, accepit nomen motus, secundum quod est commune omnibus speciebus mutationis, et hoc modo accipit hic nomen mutationis, motus autem accipitur magis stricte pro quadam mutationis specie». Ita Divus Thomas. Ex qua doctrina colligitur in hac definitione definiri mutationem generaliter sumptam, prout comprehendit instantaneam et successivam. Et haec ipsa est sententia Mag. Soto, ubi supra.

Ratio autem est, quia etiam mutatio instantanea est actus entis in potentia prout in potentia, quia in generatione substantiali materia, quae habet rationem subiecti, est in potentia mutationis et transitus de una forma ad aliam. Ergo ipsa mutatio habet, quidquid requiritur ad rationem motus sic definiti, siquidem est actus existentis in potentia, supponens ipsum subiectum ut in potentia existens, scilicet materiam primam, et de potentia transire ad actum, quatenus in eodem instanti datur fieri et factum esse, et relinquendo unum terminum a quo et transeundo ad terminum ad quem. Ergo mutatio instantanea etiam in definitione motus comprehenditur. Quare Philosophus in hac definitione motus posuit exempla in omnibus mutationibus, alteratione, augmento, motu locali et generatione, ut patet in hoc 3. libro, lect. 2. apud D. Thomam.⁹ Unde non accepit generationem lato modo, prout etiam alterationem antecedentem comprehendit. Nam cum posuisset exemplum in alteratione et augmento, non poterat iterum nomine generationis intelligere alterationem.

Ceterum loquendo de mutatione instantanea actus immanentis intentionalis, illa excluditur a motu physico hic definito, ut patet per Aristotelem 3. de Anima textu 28.,¹⁰ ubi loquens de sentire et intelligere inquit, «quod alia est species motus, motus enim imperfecti actus, simpliciter autem actus alter est qui perfecti», ubi¹¹ S. Thomas explicans hunc textum inquit, «quod motus physicus est actus existentis in potentia, quia videlicet recedens ab uno contrario, quamdiu movetur, non attingit alterum contrarium, quod est terminus motus, sed est in potentia ad ipsum. Et quia omne, quod est in potentia, in quantum huiusmodi, est imperfectum, ideo ille motus est actus imperfecti. Sed iste alius motus est actus perfecti, est enim operatio sensus iam facti in actu per suam speciem». Ita D. Thomas. Et similiter videri potest 1. p. q. 18. art. 1. Ubi satis profunde naturam motus explicat, quia in tantum dicitur esse in potentia, in quantum subiectum motus ita recedit ab uno contrario, quod nondum attingit aliud, sed aliquo modo est in potentia ad illud, et hoc est esse actum imperfecti, id est esse actum subiecti in tali dispositione positi, quod nondum habet formam nec attingit illam. Quando vero aliquid operatur attingendo actu ipsam formam, quam habet illa operatio, non est motus de potentia ad actum, sed habens actum, et ideo non continetur in ista definitione motus, qui est actus existentis in potentia, prout in potentia. Actus autem immanentes versantur circa obiectum, etiam quando actu habent illud, imo tunc perfecte operantur circa obiectum, quando magis actuantur ab illo et possident illud. Ergo talis operatio non consistit in motu physico definito procedente de potentia ad actum, et ideo dicitur motus perfecti, id est non existentis in potentia. Unde patet operationem de se non requirere potentialitatem in eo, a quo procedit, sed salvari posse cum summa actualitate; invenitur enim operatio remoto motu, quando operans non respicit obiectum ut non habitum, sed etiam habendo illud operatur circa illud cognoscendo vel amando.

Ad argumenta supra posita respondetur: Ad primum, quod licet in eodem instanti generationis simul sit fieri et factum esse, tamen vere invenitur transitus et mutatio de potentia in actum secundum diversa instantia et prioritatis naturae; mutatur enim aliquid de non esse ad esse. In actu autem immanente ex eo praecise, quod immanens est, non fit transitus de potentia ad actum circa obiectum cognitum, nisi per accidens, si obiectum non sit sufficienter unitum aut habitum in ipsa potentia; per se enim loquendo quanto magis in actu habetur ipsum obiectum, tanto perfectior est operatio circa ipsum. Et licet producatur species expressa, ad quam est in potentia per speciem impressam, tamen non consistit ratio actus immanentis in huiusmodi productione. Nam etiamsi non producatur talis species expressa, sicut non producitur in sensu externo, vel etiam postquam producta est in intellectu, datur vera operatio cognitionis circa obiectum; de quo amplius dicetur in 3. de Anima.¹²

Ad secundum de creatione respondetur non esse mutationem, quia deest illi subiectum, sine quo non datur actus existentis in potentia, atque adeo deficit illi una pars definitionis motus. Dicitur tamen mutatio non ex parte subiecti, sed ex parte termini transeuntis de non esse ad esse, quod est significari per modum motus, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 45. art. 2. ad 3.

Quod vero attinet AD CONTINUITATEM MOTUS, an sit de essentia motus, quod sit continuus, vel includatur etiam in hac definitione motus discretus, respondetur motum discretum alium inveniri in naturalibus, alium in spiritualibus. In spiritualibus non est aliud quam pluralitas operationum indivisibilium, et sic est extra latitudinem motus physici, qui divisibilis esse debet. In naturalibus autem motus discretus non est aliud quam plures motus continui interrupti, sicut quantitas continua divisione facta redditur discreta. Est tamen differentia in hoc, quod quantitas discreta licet ex vi divisionis et multitudinis tantum non constituat particularem speciem quantitatis, quia tamen induit diversam ordinationem partium divisarum et mensurationem, ideo numerus constituit diversam speciem quantitatis. At vero motus discretus non induit diversam rationem exeuntis de potentia ad actum, nisi tantum eam, quam habet continuus, per cuius interruptionem redditur discretus, et sic non constituit distinctam speciem, sed reducitur ad speciem continui.

Quodsi ultimo inquiras, an MOTUS LOCALIS ANGELI includatur in motu physico hic definito, respondetur, in sententia D. Thomae motum angeli fieri per ipsam conceptionem intellectus, secundum quod habet efficaciam aliquid transmutandi, et sic ipsa actio movendi angeli est conceptio intellectus, ut expresse affirmat S. Doctor opusc. 11. art. 3.¹³ Unde consequenter removeri debet motus localis angeli a ratione motus physici sicut ipse actus intellectus. Adhuc tamen abstrahendo ab hoc, etiamsi motus localis sit aliquid praeter conceptionem intellectus, excluditur tamen a motu physico, etiam quando est motus continuus in angelo, quia non est simpliciter divisibilis, sed solum ex parte subiecti, in quo est motus, quia, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 53. art. 1. ad 1., angelus dum movetur, partim est in termino a quo et partim in termino ad quem, ut tamen partialitas non referatur ad substantiam angeli, sed ad locum, quia in principio motus continui angelus est in toto loco divisibili, a quo incipit moveri, sed dum est in ipso moveri, est in parte primi loci, quem deserit, et in parte secundi loci, quem occupat, licet¹⁴ ipse et eius actus non extendatur per locum, in quo movetur. Itaque motus angeli est indivisibilis subiective, divisibilis autem terminative seu¹⁵ ex parte effectus. Sed de hoc latius pertinet ad theologos et¹⁶ videri possunt, quae dicimus 2. tom. 1. p. disp. 20.

Omnes habitudines, quae in motu reperiuntur, reducuntur ad ista quatuor, eo quod in omni motu seu mutatione, ut inquit D. Thomas q. 3. de Potentia art. 3.,¹ est duplex processus, scilicet inter terminos a quo et ad quem et inter movens et mobile. INQUIRIMUS ERGO, quomodo distinguatur motus ab actione, et quomodo etiam distinguatur a termino.

ET QUANTUM AD PRIMUM ad triplicem sententiam reducuntur varia placita auctorum. Prima affirmat actionem et passionem inter se et a motu distingui realiter. Ita sentiunt, qui existimant actionem esse in agente et passionem in passo, de quo seq. art. agemus. Eandem sententiam communiter sequitur schola Scoti, in qua distinguitur actio praedicamentalis et actio physica, et actionem praedicamentalem constituunt in respectu agentis ad passum, quia per talem actionem formaliter constituitur agens in ordine ad passum, et sic apud ipsos actio praedicamentalis non est productio termini, sed formalis relatio agentis ad passum, unde distinguunt realiter actionem et passionem inter se et a motu. Actio autem physica sumitur ab ipsis pro ipsa forma fluente, quae ut respicit passum, dicitur passio physice, et ut est ab agente, actio. Et sic tales respectus non constituunt ipsum agens ad passum, sed ipsum motum seu formam fluentem, cum qua aliqui putant identificari istos respectus, alii vero etiam differre putant, solumque identificari cum motu tamquam cum subiecto. De qua sententia scotistarum videri potest Fuente libro 3. Phys. q. 2. fere per totam.

Secunda sententia non agnoscit nisi distinctionem rationis inter actionem et passionem et motum. Sed adhuc dividuntur. Nam quidam existimant non distingui nisi ratione, quia motus se habet ut gradus superior respectu actionis et passionis. Quod attribuitur Mag. Soto 3. Phys. q. 2. concl. 3. § Quaeritur, et tenet Cabero 3. Phys. disp. 1. dub. 2. Alii vero existimant motum se habere ad actionem et passionem non ut genus, cum sint praedicamenta primo diversa et motus est postpraedicamentum, sed tamquam quid praesuppositum ad actionem et passionem, cum quo tamen identificatur taliter, quod sola ratione ratiocinata ab eo distinguuntur. Ita Rubius 3. Phys. tract. 1. q. 7. n. 48. et P. Suarez disp. 49. Metaph. sect. 2., qui etiam addit n. 13., quod licet actio et passio differant ratione ratiocinata, motus tamen et passio nec ratione ratiocinata differunt, sed sola nominis appellatione, eo quod eandem definitionem habet apud Philosophum motus et passio, et D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 3. dicit, «quod calefactio passio nihil aliud est quam motus ad calorem».

Tertia sententia est, quod actio, passio et motus distinguuntur a parte rei, non tamen distinctione reali ut res a re, sed distinctione modali. Est communis thomistarum ut videri potest apud Nazarium 1. p. q. 25. art. 1., Araujo 5. Metaph. q. 1. art. 4., Collegium Carmel. 3. Phys. disp. 17. q. 2. § 2., ubi plures citantur.

CIRCA SECUNDUM RESPECTUM, id est habitudinem inter terminum a quo et ad quem in motu, etiam variant auctores. Nam quidam distinguunt motum a termino ad quem sola ratione ratiocinata. Sumunt enim motum pro ipsa entitate seu forma fluente, quae solum differt a termino ratione status, quia scilicet vel est in via vel est in termino, in mutatione vel mutato esse. Alii ex opposito distinguunt motum a termino realiter, quia revera motus non est forma fluens. Nam forma non fluit, sed fit totaliter de novo, motus autem se habet ut via seu tendentia ad istam formam. Unde videmus separari motum a termino et e contra; nam incipiente motu est motus sine termino, et cessante motu est terminus sine motu, ergo distinguuntur, quia separantur. Alii denique existimant distingui motum a termino modaliter seu formaliter, realiter vero motum non esse aliquid praeter res, ad quas est motus.

DICO PRIMO: Actio et passio non respiciunt motum tamquam genus et gradum sibi essentialem, sed sunt conditiones intrinsecae ipsius motus eique quasi subiecto convenientes.

Sumitur ex Aristotele 3. Phys. textu 22.,² ubi inquit, «quod omnino neque doctio est idem cum disciplina neque actio idem quod passio, sed motus, cui haec insunt». Et Divus Thomas 3. Phys. lect. 5.³ dicit, «quod cum motus abstrahat a ratione actionis et passionis, non continetur in praedicamento actionis neque passionis, ut aliqui dixerunt».

Et praeter rationem insinuatam, quod actio et passio sunt praedicamenta primo diversa et sic non habent genus supra se, deducitur FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS ex eo, quia actio et passio identificantur cum motu a parte rei. Ergo non possunt respicere illum pro genere, nisi multiplicetur in eis motus. Quod est falsum, ut probat Philosophus ibi, quia alias si essent duo motus, actio redderet motum subiectum, in quo est, et sic, si subiectum est agens, moveretur in quantum agens, quod est falsum, quia agens ut agens solum movet. Si autem est in passo, moveretur passum duplici motu respectu unius et eiusdem termini, quod est falsum. Non ergo multiplicatur motus in actione et passione, et consequenter motus non est genus ad illa. Repugnat enim, quod aliquid sit genus ad duas species, et non multiplicetur in illis, siquidem contrahitur et dividitur per differentias talium specierum, unde si non dividitur, sed identificatur cum utraque specie, non est genus illarum, sed aliquid praesuppositum. Et hoc est, quod dixit Philosophus, quod actio et passio sunt idem cum motu, cui haec insunt. Inesse autem illi denotat, quod habet rationem subiecti seu praesuppositi, non subiecti ut quod sed ut quo, tamquam conditiones necessariae motus, siquidem motus essentialiter est fluxus et tendentia quaedam, quae necessario requirit fluere ab aliquo et tendere ad aliquid in aliquo subiecto, quod est includere actionem et passionem. Et sicut in ipso termino in facto esse actio, quae identificatur cum termino, habet ipsam entitatem termini ad modum subiecti et rei, cum qua identificatur, ita et ipse motus, qui est terminus in fieri, habet actionem quasi formalitatem sibi identificatam.

QUODSI DICAS non repugnare, quod gradus genericus corrupta specie maneat in alia specie, quae est sub eodem genere, ut cum circulus transit in semicirculum non corrupta ratione figurae, quae est gradus genericus. Ergo non repugnabit etiam eundem motum identificari cum actione et passione saltem entitative, licet multiplicetur formaliter motus in alia specie, quae est sub actionis et passionis. Sed contra est, quia implicat, quod corrupto gradu specifico remaneat idem gradus genericus, quia ab eadem forma provenit gradus genericus et specificus. Corrupta ergo forma neque specificus gradus manet neque genericus, licet posset manere similis gradus, quia utraque species est sub eodem genere, sed non idem numero.⁴ Si vero dicitur multiplicari motum formaliter, sed non entitative, ergo multiplicabitur effectus eius formalis, et sic duplici motu movebitur etiam respectu eiusdem termini, quod tamquam inconveniens infert Aristoteles in hoc libro textu 19.⁵

DICO SECUNDO: Actio et passio non distinguuntur sola distinctione rationis, sed distinctione modali seu formali reali, tam inter se quam a motu.

Quae distinctio formalis non est illa, quam ponit Scotus,⁶ qua dixit distingui ea a parte rei, quorum unum non est de conceptu alterius, sed est distinctio formalis, de qua loquimur, est idem quod distinctio modalis, quae ab omnibus admittitur.

Conclusio ergo posita est D. Thomae, qui affirmat actionem et passionem importare diversas habitudines motus et remoto motu nihil remanere nisi habitudinem originis et receptionis, ut patet 1. p. q. 28. art. 3. ad 1. et q. 41. art. 1. ad 2. et q. 45. art. 2. ad 2., ubi inquit, «quod actio et passio conveniunt in substantia motus et differunt solum secundum diversas habitudines, ut dicitur 3. Phys.⁷ Et ita oportet, quod subtracto motu non remaneant nisi diversae habitudines». Et idem repetit art. 3. seq.

Ex quo sumitur FUNDAMENTUM huius sententiae, quia in actione et passione importantur diversae habitudines ad movens et ad mobile secundum rationem originis et receptionis. Vel ergo istae habitudines sunt relationes praedicamentales et secundum esse vel secundum dici. Si primum, manifestum est aliquid addere ad motum, quia relatio aliquid est praeter suum fundamentum. Si secundum, ergo sunt aliquid absolutum fundans illam relationem, et sic cum fundent relationes diversas, utpote ad diversos terminos se habentes, non poterunt omnino esse idem fundamentum, sed oportet, quod distinguantur non minus quam ipsae relationes fundatae. Item potest dari actio sine motu, ut patet in creatione, ut S. Thomas affirmat 1. p. q. 45. art. 2. et 3. Ergo actio ex suo conceptu differt a motu tamquam aliquid a parte rei distinctum. Motus enim non se habet ut genus, sed ad modum subiecti respectu actionis, ut dictum est. Si ergo ex natura sua aliquando separari potest a motu, signum est a parte rei distingui. Ut omittam, quod actio et passio sunt distincta praedicamenta, ergo postulant distinctionem plusquam rationis, quia cum praedicamenta sint coordinationes entium realium, ubi sunt distincta praedicamenta, debent esse distinctae series realitatum et consequenter diversa realitas saltem modalis.

Ex eodem principio constat debere distingui passionem et motum, quia importatur in illis diversa habitudo. Nam passio respicit subiectum ut recipiens ab agente, et sic habitudo eius est inter subiectum et agens; dicitur enim aliquid pati ex eo, quod trahitur ad agentem, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 22. art. 1. At vero motus respicit terminum per modum transitus et tendentiae ad illum de imperfecto ad perfectum, et sic respicit terminum per modum transitus inter terminum a quo et ad quem, non formam per modum receptionis ab agente, ergo diversas importat habitudines.

Quod vero distinctio istorum trium non sit nisi modalis, ex eo probatur, quia ut realitas illa motus dicatur actio, non requiritur realitas superaddita, sed quod eadem se habeat ad agens secundum rationem originis ab eo; solum ergo est modus aliquis, non realitas distincta, sed eiusdem realitatis nova respicientia et modificatio. Et constat etiam ex eo, quia eodem actu, quo impello vel percutio alterum, ille dicitur percussus vel impulsus. Non ergo requiritur distinctus actus seu realitas, ut motus sit actus activi et actus passivi, sed sufficit distincta modalitas.

DICO TERTIO: Considerando motum respectu termini ad quem, motus entitative non distinguitur ab eo realiter, sed modaliter ratione diversi status, imperfecti et perfecti, fieri et in facto esse, potest tamen secundum aliam considerationem reduci ad praedicamentum actionis et passionis, et similiter est postpraedicamentum.

Sumitur haec conclusio ex Divo Thoma 3. Phys. lect. 5.,⁸ ubi inquit: «Quantum ad id, quod est in rerum natura de motu (id est quantum ad entitatem), motus ponitur per reductionem in illo genere, quod terminat motum, quod reducitur ad perfectum; sed quantum ad id, quod ratio comprehendit circa motum, scilicet medium quoddam inter duos terminos, sic iam implicatur ratio causae et effectus; nam reduci aliquid de potentia in actum non est nisi ab aliqua causa agente. Et secundum haec motus pertinet ad praedicamentum actionis et passionis». Idem repetit in 5. Phys. lect. 3. § 1.⁹

Itaque quod motus reducatur ad praedicamentum sui termini et non distinguatur realiter ab illo, ex eo constat, quia motus et terminus eius solum differunt sicut fieri et factum esse, sicut res in tendentia et in termino, in potentia et in actu. Si autem esset diversa res in fieri et in facto esse, numquam verificaretur, quod ista res, quae modo est consummata, aliquando fuit inchoata et in fieri. Unde si illa res, quae est in facto esse, distinguitur ab ea, quae est in fieri, illa, quae est in facto esse, solo illo instanti fieret, non vero motu, quia quidquid motu, et fieri antecedenter se haberet, pertineret ad aliam realitatem. Et non sufficit sola distinctio rationis, sicut est inter genus et differentiam, quia ibi solum intervenit potentia logica et secundum compositionem intellectus, quia uterque gradus radicatur in eadem forma. Motus autem dicit potentiam physicam ad terminum secundum realem transitum et successionem de uno in aliud, quod sine aliqua distinctione saltem diversi status nequit intelligi. Quia vero iste transitus et mutatio non stat sine origine ab aliquo et receptione in aliquo, in quo fit mutatio, necessario reducitur ad actionem et passionem, ut identificatur cum illis.

Quod denique motus etiam sit postpraedicamentum, ex eo constat, quia motus potest sumi dupliciter: Uno modo pro eo, cum quo identificatur, sive sit forma ipsa, ad quam tendit, sive actio et passio, sine quibus non tendit. Secundo, pro ipso statu seu conditione, in qua constituit formam vel actionem. Est enim motus status quidam oppositus quieti; terminus enim motus non solum est ipsa res, ad quam tenditur, sed etiam quies in illa, ut notat S. Thomas 1. p. q. 5. art. 6. Sic ergo motus ut nominat statum quemdam oppositum quieti, cum sit status seu conditio consequens ad plura genera, dicitur postpraedicamentum, quia postpraedicamentum est conditio aliqua seu ratio consecuta ad plura praedicamenta, ut in Logica¹⁰ diximus. Motus autem pro re, cum qua identificatur ut imperfectum cum perfecto vel ut medium inter agens et patiens, reducitur ad ea praedicamenta, cum quibus identificatur.

DICO ULTIMO: Motus stricte sumptus ut condistinctus a mutatione generaliter dicta addit supra mutationem haec tria: Primo, quod sit inter terminos positive contrarios, et non solum inter privationem et formam. Secundo, quod habeat pro subiecto aliquod ens in actu completum, licet mutatio salvetur in sola materia prima. Tertio, quod se habeat ut fluxus inter duos terminos seu mutationes.

In uno enim motu includuntur duae mutationes, scilicet ex parte termini a quo corruptio, et ex parte termini ad quem generatio.

De hac conclusione agemus infra libro 5. q. 19.¹¹ Interim videri potest S. Thomas q. 28. de Veritate art. 1.,¹² ubi sic inquit: «Differentia est inter motum et mutationem. Nam motus unus est, quo aliquid affirmative significatum abicitur et aliud affirmative significatum acquiritur; est enim motus de subiecto in subiectum, ut dicitur in 5. Phys.¹³ Unde unus motus alterationis est, quo album abicitur et nigrum acquiritur. Sed in mutationibus, quae sunt generatio et corruptio, aliter se habet. Nam generatio est mutatio de non subiecto in subiectum, ut de non albo in album. Corruptio vero est mutatio de subiecto in non subiectum, ut de albo in non album. Et ideo in abiectione unius et adeptione alterius oportet duas mutationes intelligi, quarum una sit generatio, alia corruptio vel simpliciter vel secundum quid. Sic ergo idem motus figuratur per ablationem unius et inductionem alterius, non autem significatur eadem mutatio, sed diversa». Similia habet 5. Phys. lect. 2.¹⁴ Et bene nota, quod, ut detur duplex mutatio, scilicet corruptio et generatio, oportet, quod terminus a quo sit aliquid positivum, quod corruptione tollatur. Si autem terminus a quo sit privatio, eius corruptio non est distincta mutatio a generatione formae, quia privatio non corrumpitur transeundo de esse ad non esse, cum non habeat esse, sed ipsa productione formae introductae in subiecto privatio solvitur. Tunc ergo intercedit corruptio ut realis mutatio, quando ex parte termini a quo est aliquid positivum incompatibile cum termino ad quem, quod debet mutari de esse ad non esse. Et ideo, quia motus est inter duos terminos positivos, includit duplicem illam mutationem corruptionis unius et generationis alterius. Et quia est inter terminos contrarie sive positive oppositos, quae sunt accidentia (substantiae¹⁵ enim nihil est contrarium), ideo requiritur, quod subiectum motus sit ens in actu seu substantia completa, et non solum materia prima, sicut sufficit pro generatione substantiali.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Pro prima sententia arguitur: Quia actio et passio sunt distincta praedicamenta, ergo debent realiter distingui, siquidem solum entitates reales constituunt praedicamenta.

Confirmatur, quia forma fluens et manans ab aliquo agente posset ab alio emanare et in alio subiecto recipi; ergo illae dependentiae actionis et passionis variari possent in ipsa entitate formae, ergo non identificantur cum illa, sed realiter distinguuntur.

RESPONDETUR, quod ad distinctionem praedicamentorum sufficit distinctio et entitas¹⁶ modalis, sicut ubi et situs respectu substantiae aut quantitatis, et in multorum sententia relatio respectu fundamenti.

Ad confirmationem respondetur, quod dato, quod eadem numero forma posset procedere ab alio agente, solum sequitur, quod ille modus actionis et passionis posset esse alius, non tamen, quod sit realitas, et non modus. Haec enim est natura modorum, ut licet identificetur cum re, tamen possint amitti vel desinere esse ipsa re permanente, licet non possint separatim existere sine re, ut patet in ubi et situ et relationibus, quae amittuntur, vel ponuntur subiecto non pereunte, et tamen identificantur ut modi.

Pro secunda sententia arguitur ad probandum, quod motus sit genus ad actionem et passionem: Primo, quia non possunt aliter connecti actio et passio cum motu nisi secundum praedicationem essentialem, alias accidentaliter motui convenirent. Secundo, quia ipsa actio essentialiter est quaedam mutatio, quia per illam agens mutatur de non agente in agens, et similiter per passionem mutatur patiens, et habent se per modum viae et fluxus, quia non durant, nisi quamdiu effectus producitur et est in fieri, ergo habent totam rationem motus. Denique, motus non potest esse subiectum actionis vel passionis, quia non denominatur ab illis, neque enim motus dicitur agens vel patiens, ergo non tribuunt ei effectum formalem, et sic non habent illum pro subiecto, sed pro genere.

RESPONDETUR connexionem inter actionem et passionem cum motu non esse connexionem generis cum differentia vel specie, sed modi cum re modificata, ad quam requiritur intrinsece, sicut figura requirit quantitatem, subsistentia substantiam, tempus requirit motum tamquam aliquid praesuppositum essentialiter, et fides requirit obscuritatem intrinsece, non ut constitutivum, sed ut modificativum sui.

Ad secundam probationem dicitur, quod actio, etiamsi subiective sit in agente, non mutat ipsum agens tamquam motus, sed actualitas seu forma, quae constituit agens non motum, sed moventem, sicut etiam forma substantialis vel accidentalis constituit aliquid tamquam forma, non tamquam motus. Si tamen causa creata movetur ad hoc, ut agat, illa motio non est formaliter per actionem illius, sed per concursum seu auxilium causae superioris moventis.

Ad tertiam probationem dicitur, quod motus non est subiectum actionis denominative et ut quod, sed identificative et ut subiectum quo, sicut etiam relatio identificatur cum fundamento et habet illud ut subiectum identificationis, subiectum autem inhaesionis est ipsum suppositum, in quo est tale fundamentum, et similiter figura identificatur cum quantitate, sed denominat tamquam subiectum substantiam, quia¹⁷ ab ea sustentatur.

Tertio arguitur ad probandum, quod motus et actio solum distinguantur ratione, quia motus est actus activi ut ab hoc, et passivi ut in hoc. Ergo ut sit actio, non indiget nova entitate vel modo, sed tantum seipso ut dependente vel recipiente id, a quo est, sicut etiam existentia non distinguitur ab essentia, nisi ratione, quia est entitas essentiae ut producta et dependens ab agente. Deinde, quia si essent tres formalitates, actio, passio et motus, moveretur mobile tribus mutationibus, quotiescumque movetur ad unum terminum, quia recipit omnes illas. Denique, ad hoc faciunt auctoritates supra allatae ex Philosopho et D. Thoma referendo hanc sententiam ex P. Suarez.¹⁸

RESPONDETUR non indigere motum nova realitate, ut dicatur actio, sed distincta formalitate, quia in actione importatur origo ipsius motus et causalitas agentis, quae aliquid superaddit effectui; existentia autem, si non distinguitur ab essentia in sententia illorum auctorum, non est, quia importat respectum ad producens, sed quia sine existentia entitas essentiae manet in statu possibilitatis, et non ut ens reale. In quo tamen consequenter deberent dicere hi auctores, quod actio si identificatur cum re producta, non distinguitur ab ipsa nisi ratione, quia sine actione res producta est nihil, si tamen intelligitur causalitas seu actio distingui a re, quam producit, cur non etiam existentia, quae est terminus actionis?

Ad secundam probationem dicitur non moveri mobile tribus motibus, quia actio et passio non sunt motus distincti, sed conditiones seu modi unici motus, quo movetur mobile ad unum terminum.

Ad auctoritates Philosophi et D. Thomae respondetur, quod definitio motus, quando definitur, quod est actus entis in potentia etc., non est eadem cum definitione passionis. Quando vero dicitur, quod motus est actus mobilis, non definitur ibi motus, sed explicatur ordo eius ad subiectum, in quo convenit cum passione. Et quando dicit D. Thomas, quod passio non est aliud quam motus, intelligitur entitative et secundum comparationem ad subiectum, non secundum omnem formalitatem, ut explicatum est.¹⁹

Cum notissimum sit apud omnes actionem esse actum secundum ipsius agentis, ut docet Philosophus in hoc 3. libro textu 19.,¹ actus autem duo habet officia, scilicet informare respectu subiecti et originare seu emittere ex se effectum, quod pertinet ad terminum, utrumque in actione explicandum est: In hoc quidem articulo id, quod proprium est actionis, scilicet respectu termini seu effectus, quem ex se emittit; in sequenti vero id, quod est commune actioni, in quantum accidens est, scilicet in quo subiecto sit, an in principio, a quo emittitur, quod est agens, an in subiecto, in quo terminus eius recipitur, quod est passum.

In praesenti ergo propriam rationem actionis per aliquot dubia explicabimus: Primo, quae sit definitio actionis. Secundo, an sit de ratione eius, quod producat terminum, vel solum, quod uniat aut aliquo modo attingat. Tertio, quid sit terminus formalis, a quo specificatur. Quarto de divisione eius in creativam et eductivam. Quinto de divisione eius in transeuntem et immanentem.

Primo ergo inquires, quae sit definitio actionis tam physice quam logice seu metaphysice.

Respondetur, quod actio potest definiri vel quantum ad ipsam formam, quae est actio quasi in actu signato, vel quantum ad exercitium ipsius formae, quod est agere. Et quidem agere, ut dicit S. Thomas q. 2. de Potentia art. 1.,² nihil est aliud quam «communicare illud, per quod agens est in actu secundum quod possibile est». Qua definitione complectitur omne agere tam creatum quam increatum, tam intra Deum quam ad extra, licet diversimode. Nam res creatae et actio Dei ad creaturam communicat id, quod est in agente cum aliqua multiplicatione et divisione, nec potest communicare totum, quod est in agente, et totaliter, quia fit cum aliqua limitatione saltem ex parte rei communicatae, hoc ipso quod creata est. Communicatio vero Dei ad intra quia perfectissima est et sine ulla limitatione ex parte communicantis et rei communicatae, ideo agens communicat se totum.

Actio autem sumpta pro forma varie definiri solet: Primo, quod actio est «actus activi, ut activum est», ut dicitur 3. Phys. textu 19.³ Secundo, quod actio est «id, quo denominatur agere», vel ut dicit auctor sex principiorum⁴ et D. Thomas opusc. 48. tract. de Actione:⁵ «Actio est forma, qua in id, quod subicitur, denominamur agere». Ubi definitur actio relative ad passum, quod subicitur, quae est definitio actionis praedicamentaliter seu logice consideratae. Tertio dici potest actio «causalitas agentis, seu id, quo effectum causat», vel ut definit S. Thomas 3. Phys. lect. 5.,⁶ est actus ab agente in aliud, et 1. p. q. 54. art. 2.: «Actio est effluxus in actum ab agente». Denique definiri potest actio, quod est „actualitas virtutis“, ut dicit D. Thomas eadem quaest. art. 1.

Secundo dubitabis, in quo consistat formalitas actionis, an in ratione productionis effectus, vel unionis eius ad passum seu eductionis, aut in quo tandem consistat.

Respondetur, quod, ut supra diximus q. 12. art. 4.⁷ et docet D. Thomas opusc. 48. cap. de Actione,⁸ de conceptu actionis est actualis emanatio seu emissio alicuius ab agente. Distinguit autem D. Thomas duplex genus actionis, alterum quod est cum innovatione et motu, alterum sine illo per simplicem effluxum alicuius a suo principio, ut patet in Quodlib. 4. art. 9.⁹ et opusc. 15. cap. 9.¹⁰ In causis autem creatis actio seu effluxus est medium inter agens et effectum quasi accidentaliter, et non substantialiter illi conveniens, non tamquam res producta, sed tamquam modus seu ratio ipsa producendi. De quo videri potest D. Thomas 2. Contra Gent. cap. 35. et in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 11.¹¹ et 1. p. q. 25. art. 1. ad 3.

Ex quo constat, quid sit de conceptu formali actionis praecise, ut actio est, quid vero pertineat ad specialem modum vel connotationem eius, in quantum talis actio est. De ratione enim actionis, ut causalitas est agentis, praecise est, quod sit actualitas per modum emanationis seu originis ipsius effectus ab agente cum dependentia effectus ab ipso. Et ista habitudo agentis ad effectum, mediante qua effectus dependet ab ipso, est de intrinseca ratione actionis, quae est causalitas et ita semper requirit aliquam novitatem saltem quoad modum et dependentiam in ipso termino respectu agentis. Superadduntur autem actioni alii respectus sive connotationes, vel respectu passi vel respectu termini a quo, in quibus formaliter non consistit actio, licet illos admittat et per illos dividi possit, v. g. quod actio sit productio vel reproductio, eductio vel inductio, sive unitio sive immutatio. Omnia ista important diversas connotationes actionis et diversos respectus, v. g. quod sit productio, importat actionem cum novitate ipsius esse in termino, ita quod in rebus creatis transeat de non esse ad esse, quando producitur. Reproductio dicit actionem connotando rem fuisse. Et salvatur actio sine productione novae entitatis in termino, ut patet in transubstantiatione, quae convertit aliquid in praeexistens. Et intensio salvatur sine productione novae qualitatis, solum per novam unionem ipsius ad subiectum in opinione thomistarum, de qua in libris de Generat.¹² Item quod actio sit eductio formae vel inductio sive unitio ipsius vel etiam mutatio vel motus convenit actioni secundum respectum ad passum sive subiectum, de quo forma educitur vel cui unitur. Unde sine tali connotatione salvatur ratio actionis solum per ordinem agentis ad effectum, unde solum conveniunt ista actioni, ut talis est, nempe ut dependenter operans a materia seu¹³ ut mutatio est.

Tertio dubitabis, quis dicendus sit terminus formalis, a quo sumitur specificatio vel diversitas actionis.

Respondetur in sententia Divi Thomae certum esse actionem specificari tum a principio tum a termino, ut patet in 1. p. q. 77. art. 3. Et licet frequenter etiam dicat D. Thomas specificationem actionis, ut actio est, sumi a principio, ut autem passio seu motus est, sumi a termino, ut in 1. 2. q. 1. art. 3., tamen per hoc non negat specificari etiam actionem a termino, cum ipsa natura actionis instituta sit et ordinata essentialiter ad terminum, cum sit causalitas, quae causatum essentialiter respicit. Sed explicare vult Divus Thomas specialem rationem actionis, ut actio est, quia respicere terminum commune est actioni et passioni, sed respicere illum sub ratione originis ab aliquo principio, hoc est proprium actionis. Et ideo etiam quando actio specificatur a termino, specificatur etiam ab illo ut aliquo modo habet rationem principii, quatenus terminus praecedit in ipso principio operandi, ut in intentione seu proportione virtutis,¹⁴ ut principietur actio, quia non potest principiari ab aliqua forma, nisi ut proportionata et ordinata ad talem terminum. Quod explicavit S. Thomas 1. p. q. 105. art. 5., ubi inquit, «quod finis, agens et forma se habent ut actionis principium, sed ordine quodam. Nam primum principium actionis est finis, qui movet agentem, secundo vero agens, tertio vero forma eius, quod ab agente applicatur ad agendum». Quare cum D. Thomas dicit specificari actionem a principio, ibi includit etiam, quod specificetur a termino, scilicet ut continetur in principio.

Inquirimus ergo, quae sit formalitas termini seu principii, a qua specificatur actio. Nam circa eundem terminum materialiter posse versari diversas actiones certum est, sicut ad eundem locum materialem potest terminari motus ascensus vel descensus etc. Circa hoc ergo solum dicit D. Thomas q. 77. cit., quod non quaecumque diversitas obiectorum diversificat potentias, sed differentia eius, ad quod per se potentia respicit. Et idem proportionaliter dicendum est de actionibus; nam potentiae non nisi mediis actibus specificantur. Id ergo formalem terminum vocamus, quod per se ab actione vel potentia respicitur. Nam formalis terminus dicitur non secundum entitatem suam tantum, sed sub ea formalitate et ratione, qua conducit ad specificandam istam actionem, et ut attingatur ab ista potius quam ab alia, sicut dicimus obiectum formale visus esse corpus, quatenus coloratum aut lucidum, tactus autem, quatenus calidum vel frigidum. An vero semper requiratur in termino, ut sit terminus formaliter distinctus ab alio, aliqua ratio qua tamquam nova entitas vel modus, qui producatur, an vero sufficiat distincta ratio sub qua vel novus respectus ad terminum a quo, vel nova dependentia ad agens, ad hoc respondebimus infra q. 19. art. 1.¹⁵

Quarto dubitabis, quae sit divisio actionis in creativam et eductivam, et quomodo differant.

Respondetur differentiam istarum actionum ex earum definitionibus cognosci. Est enim actio creativa, quae operatur effectum nullo subiecto praesupposito, sed ex nihilo. Actio vero eductiva est, quae producit effectum ex aliquo subiecto praesupposito, immutando et reducendo potentialitatem eius in actum. Ex quo colligitur non posse aliquid eadem actione simul educi et creari; esset enim procedere ex nihilo et ex aliquo. Quod vero aliqui dicunt, quod licet quaelibet actio non possit simul procedere ex nihilo et ex aliquo, tamen quia in productione alicuius substantiae multae actiones concurrunt, v. g. creatio materiae, eductio formae, unitio illius etc., tota collectio actionum dicitur ex nullo alio praesupposito, licet quaelibet actio divisim non possit simul esse eductiva et creativa: hoc nihil est, tum quia hoc idem invenietur in quolibet effectu accidentali; nam etiam quando album producitur, tota collectio actionum, quae ad illum praerequiruntur, ut productio subiecti, formae albedinis et unio eius, non praesupponit aliud subiectum, ex quo tota illa collectio fiat; tum etiam, quia productio substantiae non consistit in collectione plurium actionum, sed in illa, qua ultimum attingitur, sicut actio producens equum non consistit in actione, qua ab initio producta fuit materia, sed qua modo generatur equus; illa enim praesupposita fuit non solum ad equum, sed ad omnia, quae ex illa materia possent generari. Certum tamen est, quod in collectione omnium actionum, quae ad aliquid requiruntur etiam materiae primae, aliquid creationis involvitur.

An vero actio creandi sit praedicamentalis, licet non dicat ordinem ad passum, sed ad effectum, dependet ex his, quae art. seq. tractanda sunt, an ista actio sit in agente vel in effectu, quatenus creata est, et an praedicamentum actionis solo ordine ad effectum constituatur, an etiam requirat ordinem ad passum et ad passionem. De quo ibi dicemus, et¹⁶ latius 2. tom. 1. p. disp. 18. art. 2.

Ultimo dubitabis, quae sit divisio actionis in immanentem et transeuntem, et an immanens vera actio sit.

Respondetur, quod si loquamur de actione physica, quae cum motu et passione coniuncta est, certum est non convenire actioni immanenti, quia de se non requirit motum in ipso agente, sed tanto perfectior est, quanto magis supponit ipsum agens in actu. Unde invenitur operatio immanens, ut cognitio, sine aliqua transmutatione passiva subiecti, sed praecise per ordinem ad obiectum, quia passio non ponitur in aliquo subiecto, nisi quando producitur aliquis terminus seu forma, quae in eo recipiatur. Cognitio autem immanens, ut immanens est, per se non requirit productionem termini, ut patet in sensu externo, qui non producit in se aliquem terminum seu imaginem, in qua perficiat sensationem, sed immediate sentit terminum externum, ut in lib. de Anima¹⁷ dicetur. Quodsi aliquando actio immanens producit terminum, non est praecise, quia immanens, sed quia virtualiter transiens, vel quia est dicens¹⁸ seu expressiva in intellectu aut spirativa in voluntate.

Ex quo ulterius fit discursus ad negandum, quod actio immanens formaliter et pure sit actio de praedicamento actionis, licet virtualiter actio esse possit. Ratio est, quia actio, quae est de praedicamento actionis, tantum debet esse causalitas agentis et connotare ordinem ad passum. Causalitas autem agentis numquam est ultimum, quod intendit agens et ubi cessat eius finis, sed est medium, quo tendit ad terminum productum aut de novo positum, propter quem est ipsa actio. At vero operatio immanens est ultimus actus, qui intenditur ab operante; tunc enim est in actu simpliciter cognoscens, quando actu operatur et intelligit. Unde felicitas seu beatitudo, quae est ultima hominis perfectio, in ipso actu intelligendi consistit, et perfectio viventis in operatione vitae est, non in aliqua quiete, sed ipsa operatio propter seipsam quaeritur, non propter aliquem terminum. Nam etiamsi producatur aliquis terminus, v. g. verbum, adhuc perfectio intelligendi non est in productione talis termini, sed in contemplatione in verbo iam producto. Ergo operatio immanens non se habet per modum medii et viae, qua aliquis terminus acquiritur, sed potius ipsa est ultima actualitas, quam intendit operans, et sic non est de genere actionis praedicamentalis, sive quae infert passionem, sive quae se habet per modum causalitatis tantum, quia non quaeritur propter terminum causandum, sed propter suam actualitatem. Et haec doctrina est D. Thomae, ut videri potest 1. Contra Gent. cap. 100. ubi inquit: «Dico autem operationem in ipso manentem, per quam non fit aliud praeter ipsam operationem, sicut videre et audire. Huiusmodi enim perfectiones sunt eorum, quorum sunt operationes, et possunt esse ultimi, quia non ordinantur ad aliquod factum, quod sit finis. Operatio vero vel actio, ex qua sequitur aliquid praeter ipsam, est perfectio operati, non operantis, et comparatur ad ipsum sicut ad finem». Ubi aperte tradit nostram doctrinam, quare actio ista non sit de praedicamento actionis, quia non est pure causalitas agentis, eo quod non se habet ut medium et via, sed ut ultimum et finis. Actio autem praedicamentum, ut dicit S. Thomas in 1. dist. 8. q. 4. art. 3. ad 3.,¹⁹ dicit aliquid fluens ab agente cum motu. Quod ergo non se habet ut fluens et via, cum imperfectione et motu, seu ut praecise fluens et ad ulteriorem perfectionem tendens, sed potius ipsa est ultimum, talis non est actio praedicamentum. Unde expresse eam reiicit a praedicamento actionis D. Thomas opusc. 48. tract. de Actione.²⁰

Quodsi inquiras, quomodo ergo producitur ista entitas, quam dicimus immanentem actionem; si enim est effectus, ergo supponit causalitatem, qua procedat ab efficiente; si vero non est effectus, ergo vel est causalitas ipsa et actio vel entitas increata vel nihil: respondetur tales actus immanentes esse virtualiter actiones, licet formaliter sint qualitates. Et pro ea parte, qua actiones sunt, seipsis emanant sicut actiones. Et sicut passiones propriae a substantia emanant et relationes a fundamento, eo modo se habent illae qualitates, quae sunt actus immanentes respectu potentiae, quia etiam habent munus et vim actionis, licet eminenter seu virtualiter. Et huius signum est, quia intellectio seipsa est etiam dictio et productio verbi, ut tractari solet 1. p. q. 27. et dicemus in libro de Anima,²¹ ita quod dicere non distinguitur realiter ab intelligere. Dictio autem et productio verbi causalitas eius est, quia habet ipsam imaginem verbi pro termino et similitudine expressa. Ergo seipsa potest emanare sine alia distincta actione, sed ipsa privilegium habet actionis. Similiter conceptio practica intellectus habet vim movendi etiam extra se, quod non fit nisi actione transeunte, sicut dicit D. Thomas, quod angeli suo imperio, quod est conceptio intellectus, movent caelum, opusc. 11. art. 3.²² Non ergo extraneum est ab actione immanente, quod habeat vim transeuntis, et pro illa parte emanat seipsa a potentia.

Procedit quaestio de actione transeunte, quia de immanente non est dubium subiectari in agente; ex eo enim immanens est, quia non perficit nisi ipsum agens. At vero transiens perficit non solum agens emanando ab ipso, sed etiam perficit effectum causando ipsum, et si effectus recipiatur in passo, etiam perficit passum mediante effectu recepto. Unde quia denominat et perficit agens et similiter effectum et passum, QUAERIMUS, in quo ex illis sit inhaesive, licet constet, quod ab agente sit emanative. Quodsi actio non habeat passum sicut creatio, quia ipsum passum seu materiam efficit, non supponit, inquirimus, an identificetur talis actio cum effectu, vel sit in ipso agente, non vero an sit in passo, quia caret illo.

In hac ergo difficultate CONCERTATIO EST INTER SCHOLAM SCOTI ET D. THOMAM ET INTER IPSOS THOMISTAS INTER SE, licet ex diversis fundamentis. Censet enim Scotus actionem transeuntem subiectari in agente, ut patet in 4. dist. 13. q. 1. § Ea dictis, et dist. 43. q. 5. § De tertio, et aliis locis, quem sequitur eius schola. Et fundantur in eo, quia existimant actionem praedicamentalem esse respectum agentis ad passum et relationem extrinsecus advenientem, et cum passio et actio sint respectus mutuo oppositi, non possunt esse in eodem extremo, ita quod uterque sit in passo vel in agente, sed alter in agente, alter in passo. Et potest hoc amplius urgeri. Nam quidquid sit de actione identificata cum motu, tamen certum est relationem agentis esse in agente et relationem effectus vel passi in passo, cum constet, quod agens realiter respicit terminum et passum, et e contra. Ergo non minus quam in aliis relativis relatio debet esse in ipsis extremis relatis, ergo etiam fundamentum talium relationum, quod est ipsa actio et passio, debet distincte poni in ipso agente et passo, eo quod fundamentum identificatur cum relatione.

Inter thomistas autem sequitur eandem sententiam Caietanus 1. p. q. 25. art. 1. et Nazarius ibi, controversia unica, et alii. Sed fundamentum ex eo sumunt, quia actio transiens est actus secundus perficiens et mutans intrinsece ipsum agens, ergo debet esse subiective in illo. Consequentia patet, quia perfectio intrinseca debet subiectari in eo, quod denominat; hoc enim est esse intrinsecam, ut¹ distinguitur a denominatione extrinseca. Antecedens vero probatur, tum quia actio est actus et complementum potentiae agentis, ut dicit D. Thomas 1. Contra Gent. cap. 9., quia comparatur ad potentiam sicut actus secundus ad primum; unde concludit ibi, quod actio, quae non est substantia agentis, inest ei sicut accidens subiecto; tum quia maior et propior perfectio agentis est actus secundus quam primus, cum actus primus sit in potentia ad secundum, et per ipsum reducatur de potentia ad actum, sublata eius intrinseca potentialitate, et consequenter apposita intrinseca actualitate. Sicut ergo actus primus est subiective in agente, ita et actus secundus, qui est ipsa actio. Plures auctoritates S. Thomae statim referemus.

Secunda sententia, quae frequens etiam est inter thomistas, docet actionem subiective esse in passo sive in effectu. Quam tenet Ferrariensis,² Capreolus,³ Hervaeus,⁴ Soto,⁵ Soncinas⁶ et alii, quos citat et sequitur Cursus Carmel. hic disp. 17. q. 4. et 5. Idem tenet P. Suarez disp. 48. Metaph. sect. 4. Qui addit actioni transeunti sub conceptu actionis, quo distinguitur a passione, non convenire subiectum inhaesionis, sed solum denominationis et emanationis ab agente. Si tamen aliquod subiectum inhaesionis habet, illud est ratione sui termini seu effectus, cum quo actio identificatur tamquam modus eius et emanatio seu processio ipsius.

Et hinc sumitur fundamentum huius sententiae. Nam actio identificatur cum motu et cum termino motus, et non datur alia actio, nec est magis necessaria quam illa, quae cum motu identificatur. Motus autem et terminus productus non sunt in agente, sed extra illud, ergo neque actio in agente; actio enim est, ubi est illud, cum quo identificatur. Discursus totus constat ex supra⁷ dictis, ubi probatum manet, quod actio identificatur cum motu, et quod motus sit in mobili seu passo tamquam in subiecto, quod etiam affirmat Philosophus hoc libro cap. 3.,⁸ alioquin⁹ agens ut agens moveretur seu pateretur. Quod vero non sit alia actio quam illa, quae identificatur cum motu, constat, tum quia Philosophus non meminit alterius actionis; si autem alia actio daretur ex parte agentis et alia ex parte motus seu passi, quomodo diceret Aristoteles, quod actio, etiamsi sit actus agentis et denominet ipsum, tamen est in passo, quia actus unius potest esse in alio secundum diversam rationem? Tum etiam idem constat, quoniam ponere duas actiones, alteram in passo, alteram in agente, omnino superfluum videtur. Si enim actio, quae est in effectu vel in passo, egreditur ab actione, quae est in agente, cur non poterit immediate egredi ab ipso actu primo, siquidem immediate ab ipso egreditur actio illa, quae est in agente? Et tamen illa actio, quae est in agente, non est ultima ratio, qua egreditur effectus; haec enim est ipsamet processio et egressio effectus, quae non est in agente, sed in effectu procedente. Ergo sine fundamento ponitur actio in agente, siquidem non est ipsa ultima ratio causandi et procedendi in ipso effectu, et sic non est actio, de qua loquimur in praesenti. Denique illa actio, quae est in agente, emanare debet ab ipso, ergo idem agit in seipsum, et sic simul est in actu et in potentia respectu eiusdem, in actu ad agendum, et in potentia ad recipiendum.

Denique, urgent pro hac parte aliqua loca Aristotelis et D. Thomae. Nam Aristoteles in hoc 3. libro textu 20.¹⁰ docet non esse inconveniens, quod actus unius sit in altero, ut doctio in addiscente. Et 9. Metaph. textu 16.¹¹ dicit, «quod aedificatio est in aedificato». Et 2. de Anima textu 139.:¹² «Agentis», inquit, «moventisque operatio in ipso patiente suscipitur atque inest, atque adeo actio et passio non in agente est, sed in eo, quod patitur etc.». Super quae loca idem affirmat expresse D. Thomas et in q. 14. de Veritate art. 3.¹³ et 10. de Potentia art. 1.¹⁴ et 2. Contra Gent. cap. 1. Denique hanc differentiam ponit D. Thomas inter actionem immanentem et transeuntem, quod actio immanens primo et per se perficit ipsum agens, transiens autem primo et per se perficit ipsum passum, nec est perfectio agentis, sed moti, ut expresse docet 1. p. q. 18. art. 3. ad 1. et q. 54. art. 2. et 1. 2. q. 3. art. 2. ad 3. et 1. Contra Gent. cap. 100. Ergo repugnat, quod actio transiens sit in agente, alioquin ex se esset perfectio agentis, quia id primo et per se perficit, in quo primo et per se est, quod est tollere differentiam inter actionem immanentem et transeuntem, quae adaequate dividunt actionem ut sic.

NIHILOMINUS RESOLUTIO NOSTRA SIT: Secundum mentem D. Thomae actio secundum propriam rationem actionis non petit subiectum inhaesionis, sed emanationis, ita quod ad denominandum aliquid agens per accidens se habet, quod inhaereat. Vere tamen et in re actio emanans duplicem formalitatem debet importare, quarum una actuet et inhaereat in agente, altera in termino et mediante termino in passo, si terminus sit aliquid dependens a subiecto.

Itaque actio in agentibus creatis, in quibus per modum emanationis se habet et accidentaliter convenit agenti, inchoative est in agente et consummative in termino seu effectu, non secundum eandem entitatem modalem seu formalitatem; hoc enim est impossibile, cum sit diversum subiectum, sed secundum diversam, quae ordine quodam unum sunt: ad eum modum, quo D. Thomas et theologi 1. 2. q. 50. art. 3. dicunt, quod virtus moralis, quae moderatur passiones, est in duplici potentia, scilicet in voluntate imperante inchoative et in appetitu eliciente passiones moderatas consummative. Et quia denominatio virtutis fit simpliciter ab eo, ubi consummative est virtus, ideo simpliciter dicitur esse virtus in appetitu sensitivo. Eodem modo actio, quae est causalitas emanans ab agente, quatenus reddit agens actuatum in actu secundo et transmutatum de otio in actum, relinquit formalitatem actionis in agente inchoantem ipsum effectum. Ut autem reddit effectum in actu secundo causatum et procedentem a causa, ponit formalitatem in effectu, qua redditur actio consummata, et inde fit denominatio agendi; neque enim aliquid dicitur agere ante effectum, et ratione huius simpliciter actio est in termino.

Et quod ista sit MENS D. THOMAE, constat ex collatione locorum ipsius, in quibus agit de hac re. Nam imprimis, quod actio ex proprio conceptu actionis non postulet subiectum inhaesionis, sed emanationis, constat ex 1. dist. 32. q. 1. art. 1.,¹⁵ ubi inquit, «quodsi per impossibile poneretur esse aliquam actionem, quae non esset accidens, non esset inhaerens, et tamen denominaret agentem, et tunc agens denominaretur per id, quod ab eo est, et in eo non est ut inhaerens». Ergo ex proprio conceptu actionis, ut praecise denominat agens, non dicit subiectum inhaesionis, sed emanationis, licet quia accidens est, in rei veritate inhaereat, quod etiam aperte dicit in q. 7. de Potentia art. 9. ad 7.¹⁶ et q. 8. art. 2.¹⁷ Item etiam, quod debeat poni actio in agente, in quantum importat actum secundum immutantem ipsum actum primum, constat, quia 1. p. q. 54. art. 1. dicit, «quod actio est actualitas virtutis». Et 2. Contra Gent. cap. 9., «quod actio est complementum potentiae» et tamen, quia non est actualitas completa et consummata in ipso agente, sed in effectu, ad quem derivatur, dicit in dicta q. 54. art. 2., quod actio transiens non potest esse ipsum esse agentis, quia esse significatur intra rem, actio vero est effluxus in actum ab agente. Deinde in 2. Contra Gent. cap. 35. et in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 11.,¹⁸ dicit, «quod agens agit actione media, quae non est essentia ipsius operantis, et in talibus non potest sequi effectus novus sine nova actione, et novitas actionis facit aliquam mutationem in agente prout est exiens de otio in actum». Ergo sentit D. Thomas, quod actio aliquid ponit intrinsecum in agente, et non solum extrinsece denominat ipsum, alioquin non diceret, quod ponit mutationem in illo. Et conformiter ad hoc distinguit S. Thomas creationem, ut est actio et ut est passio, seu actio ut effecta et ut efficiens in 1. dist. 40. q. 1. art. 1. ad 1.,¹⁹ ut intelligamus actionem ad utrumque pertinere et importare non unam, sed duplicem formalitatem, unam in agente, ut est actio agens, aliam in effectu seu passo, ut est actio effecta. Quod tandem expressis verbis affirmat in 2. dist. 40. q. 1. art. 4. ad 1.,²⁰ ubi dicit actionem et passionem non posse esse idem numero accidens, quia actio est in agente et passio in patiente. Et cum alias ponat cum Philosopho 3. Phys. lect. 5.²¹ et aliis locis supra²² cit., quod actio et passio identificantur cum motu, et quod actio transiens est propria perfectio operati, consequenter oportet fateri actionem apud D. Thomam importare duplicem formalitatem, alteram in agente, alteram in passo seu termino, ubi consummatur actio, et ratione cuius dicitur agens denominari ab aliquo extrinseco, scilicet ab effectu, ut dicit in opusc. 48. tract. de Actione²³ et in 3. Phys. lect. 5.²⁴ Qui²⁵ effectus est in materia seu in passo, et sic simpliciter et absolute actio est in passo, quia est ibi consummative et inde fit denominatio agentis.

Nec potest responderi, quod quando dicit D. Thomas, quod actio et passio non sunt idem numero accidens, loquitur de actione ut morali et libera, et sic est actio immanens. Quando vero dicit actionem esse in agente intelligitur ratione alicuius commodi extrinseci, quod agenti provenit ex actione, quia saltem propagatur eius species. Sed contra primam solutionem est, quia D. Thomas prius loquitur in communi de actione et passione et motu. Deinde ad litteram loquitur de actione inferente passionem, scilicet crucifigentium Christum, et quae est accidens et numero distinctum a passione. Actio autem immanens neque infert passionem neque ponit in alio subiecto distinctum accidens numero. Si autem loqueretur de actione in esse morali, et non in esse physico, potius dicerentur unum numero accidens in esse morali actio et passio quam plura. Contra secundam autem solutionem instatur, quia actio in quantum accidens inhaeret in agente, ut dicit S. Thomas, ergo frustra explicatur id de emolumento extrinseco; hoc enim non inhaeret in agente, et sic ratione talis emolumenti non assignaret S. Thomas subiectum, quod actioni convenit in quantum accidens.

Ex quo manet explicatum FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE. Sumitur enim ex fundamentis utriusque sententiae allatae, quae probant requiri actionem et dari tam in agente quam in passo. Nec enim salvatur actio, quin sit actualitas secunda agentis et actum primum reducat de potentia ad actum et de otio ad operationem. Hoc autem perfectio aliqua est ipsius agentis et mutatio, et non sola denominatio extrinseca. Sicut enim intrinsece agens est in potentia et in actu primo ad operandum, ita oportet, quod reducatur intrinsece ad actum secundum et mutetur in actum, dum in actu operatur; debet ergo ista actualitas actionis in agente esse. Ceterum ibi non consummatur actio et causalitas agentis, nisi effectus ipse procedat et emanet actu ab ipso. Et sic origo ipsa motus et termini producti cum ipso motu et termino identificari debet, illa autem origo ab alio actio effecta est et causalitas, et sic formalitas actionis, ut processio et origo motus, cum termino et motu debet identificari, ibique consummatur actio, quia ibi terminatur.

SOLUM RESTAT RESPONDERE ad argumenta secundae sententiae pro ea parte, quia intendunt ostendere, quod superfluit ista duplex actio. Nam argumenta pro prima sententia solum ostendunt oportere aliquam actualitatem et formalitatem actionis esse in agente, non tamen omnem, nec ibi consummari, ut dictum est.

Ad primum ergo secundae sententiae respondetur actionem effectam identificari cum motu et termino producto, sed non actionem efficientem, quae est actus secundus agentis.

Et ad instantias, quae afferuntur ad probandum non esse duplicem actionem, respondetur ad primam, quod Aristoteles non fuit sollicitus explicare, quomodo actio sit in agente, sed in passo, eo quod in passo actio est consummative, et inde accipitur denominatio agendi completa et perfecta. Et ideo solum explicavit, quomodo actio sit in passo; hoc enim solum difficultatem habebat et eius instituto deserviebat, cum principaliter ageret de motu et de actione, ut est conditio identificata cum motu, et sic solum est in passo.

Ad secundam instantiam dicitur non superfluere istas duas actiones, quia quaelibet earum non est completa et perfecta, sed utraque requiritur ad consummatam rationem agendi ob rationem dictam. Et tam ipsa actio effecta quam ipsa actio agentis, seu utraque formalitas, egreditur ab agente non per aliam actionem, quia utraque complet eandem actionem et utraque pertinet ad rationem causalitatis, sed una per modum actualitatis agentis, altera per modum actualitatis passi, non vero una ut effectus, altera ut tota causalitas, sed utraque ut conditio et ratio pertinens ad eandem causalitatem. Non tamen utraque immediate egreditur, sed ordine quodam, quia inchoatur in actione agentis ratio et causalitas agendi, consummatur tamen in actione ex parte effectus. Et sic non probatur, quod actio agentis non pertineat ad rationem causalitatis et sit ratio operandi, sed quod non pertineat tamquam ultima et consummativa ratio ipsius. Et sic actio ex parte agentis est formalis egressio et formalis causalitas inchoative et active, non consummative et formaliter.

Ad tertiam instantiam respondetur per ipsam egressionem effectus sufficienter constitui agens in ratione agendi consummative et denominative, non autem inchoative et active seu per modum actus secundi agentis. Hoc enim necessario supponitur ad actionem effectam, sicut fides necessario supponit piam affectionem et virtus in appetitu sensitivo dispositionem imperandi in voluntate. Ideoque actio transiens non dicitur perficere ipsum agens, sed passum seu effectum, quia ibi consummatur actio, licet in agente inchoetur et ad terminum ordinetur.

Ad quartam instantiam respondetur, quod illa actualitas in agente emanat ab ipso non ut terminus seu effectus, sed ut modus seu causalitas inchoata. Et talis modus non emanat ab ipso agente, ut est in potentia pure, sed ut est in potentia mota a Deo et aliis causis superioribus, quibus inferiores determinantur et actuantur, ut emanet ab illis actualitas actionis, quae rursus in ipsa potentialitate actus primi recipitur actuando illam per modum actus secundi; et sic non est in potentia et actu secundum idem.

Ad loca D. Thomae respondetur loqui ipsum sicut et Aristoteles de actione effecta, prout est consummata et completa ratio agendi, a qua fit denominatio. Et quando ponit differentiam inter actionem immanentem et transeuntem, quod illa est perfectio agentis, non ista, loquitur de perfectione consummata et completa agendi; haec enim consummatur in agente, quando est immanens, in effectu vero et passo, quando est transiens. Inchoative autem est in ipso agente, ut dictum est, et quia utraque haec actio pertinet ad constituendum ipsam causalitatem agentis, una inchoative, altera consummative, ad idem praedicamentum actionis reducitur etiam illa actio, quae est in agente, sicut pia affectio ad fidem, et dispositio voluntatis ad virtutem, quae est in appetitu. Simpliciter²⁶ autem et consummative actio est in passo.