Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Nomine ubi intelligimus id, quod acquiritur seu ponitur in locato ex eo, quod subicitur loco extrinseco. De quo aliqua attigimus in Logica q. 19.¹ et alia ad hunc locum reservavimus. Praecipue vero tractanda sunt tria: Primo, quid sit hoc ubi, secundo, in quibus sit, tertio, quotuplex sit.

Circa primum est advertendum, quod praecipue colligimus dari hoc ubi ex ipso motu locali. Per ipsum enim motum acquiritur aliqua distantia seu praesentia, in qua constituitur mobile, et cum subiectetur in mobili, oportet, quod in eodem subiectetur aliquis terminus motus. Est enim motus fieri seu via ad aliquem terminum; ergo si est ipsum fieri, oportet ponere aliquod factum esse, cum motus non sit praeter res, ad quas est motus. Similiter non potest intelligi, quod aliquis moveatur ad locum, nisi in se immutetur et subiciatur seu applicetur ipsi loco. Quae subiectio et applicatio ad minus importat novam aliquam relationem ad locum, cui de novo subicitur, quae antea non erat in corpore, quando non erat applicatum tali loco. Nova autem relatio novum exigit fundamentum proximum, et hoc est ipsum corpus secundum se, quia hoc est indifferens, ut sit in hoc loco vel absit ab illo. Ergo est aliquid superadditum corpori, et hoc vocamus ubi, quo aliquod corpus afficitur modo applicationis et subiectionis ad extrinsecum circumscribens, quod est locus. Itaque ex his duobus principiis, scilicet ex motu et relatione coniunctionis seu applicationis ad locum colligimus dari ubi.

EX QUO COLLIGITUR, quod ubi circumscriptivum non potest esse modus aliquis absolutus omnino independens ab omni extrinseco. Quod aliqui ita explicant, quod ubi nec dependeat a spatio imaginario nec a spatio vero seu a corpore extrinsecus circumscribente nec a punctis fixis universi; sed definiunt ubi, «quod sit modus immobilis corporis mobilis». Alii vero explicant ubi saltem per ordinem ad distantiam aliquam seu spatium imaginarium seu ad puncta fixa universi, non tamen per ordinem ad corpus circumscribens, cum sine illo possit reperiri ubi, sicut et motus, ut patet, quando aliquid movetur in vacuo. Quam tamen dependentiam negat prima sententia, quia non potest ubi dependere et habere connexionem cum spatio imaginario, quia est nihil et aliquid fictum.

Ceterum prima sententia omnino est inintelligibilis, quia vel existimat ubi esse modum immobilem, quia non moveatur etiam terminative, id est tamquam terminus, qui acquiritur vel deseritur per motum; vel quia non movetur subiective, quia licet amittatur vel acquiratur, non tamen tunc movetur, quia non fertur cum ipsa re, quae movetur. Primo modo constat ubi non esse modum immobilem, cum acquiratur de novo, quando aliquid movetur ad locum, et amittatur, cum recedit a loco. Secundo modo certum est, quod ubi non movetur, sed corpus est, quod movetur acquirendo vel relinquendo ubi. Oportet tamen reddere causam huius immobilitatis, quae non est alia, nisi quia ubi constituit corpus in tali spatio seu distantia, neque indifferenter se habet tale ubi ad diversa spatia. Et sic cum spatium sit immobile, etiam ubi, quod ad tale spatium determinatur, immobile dicetur. Ergo non potest ubi poni omnino independens ab omni extrinseco, sive sit spatium negativum sive positivum.

Secunda vero sententia in eo deficit, quod non distinguit in ubi circumscriptivo id, quod circumscriptionis est, et id, quod est definitivae et determinatae praesentiae. Ut enim circumscriptivum sit, necessario dependet ab aliquo circumscribente; ut autem praecise definitivum et determinatum sit, non requiritur corpus circumscribens, sed sufficit limitatio in se, qua ita sit hic, quod non alibi. Ut autem positive alteri coordinetur, requiritur respectus aliquis ad locum vel corpus separatum seu remotum, respectu cuius motus localis possit acquirere propinquitatem aliquam vel distantiam positivam, licet non circumscriptionem; qua ratione salvabimus motum localem in vacuo quaest. seq., ratione positivae distantiae vel propinquitatis. Quodsi nec ista possit acquiri, quia non datur aliquod aliud corpus, respectu cuius detur positiva distantia vel propinquitas, neque circumscriptio, cessabit omnis motus positivus.

UNDE PATET AD FUNDAMENTA OPPOSITA: Dicitur enim ad fundamentum primae sententiae, quod ubi non dependet a spatio illo negativo ut a causa vel constitutivo, sed ut a negatione necessario praerequisita, eo quod non potest inveniri distantia aliqua positiva extensa, nisi replendo distantiam negativam, et sic supponendo illam. Ubi autem necessario importat ordinem ad distantiam, sicut etiam homo necessario requirit negationem equi et fides negationem evidentiae, quae est obscuritas, et materia prima negationem ulterioris subiecti.

Ad fundamentum secundae sententiae dicemus amplius quaest. seq. tractando, quomodo fiat motus in vacuo. Sufficit nunc dicere, quod remoto corpore circumscribente non manet ubi circumscriptivum adaequate et formaliter, ut circumscriptivum est. Potest tamen manere inadequate et secundum quid, secundum quod importat ordinem propinquitatis vel distantiae ad corpus non circumscribens, eo quod motus non solum est ad locum, sed etiam circa vel prope locum, ut ex D. Thoma opusc. 52.² dicemus. Et³ potest etiam manere, secundum quod definitivum praesentiae est, ut supra⁴ diximus.

Circa secundam difficultatem, scilicet in quibus reperiatur ubi, potest esse difficultas tam respectu diversorum subiectorum, quaenam sint capacia habendi ubi, quam respectu unius et eiusdem rei, an omnia, quae sint in aliqua re, sive accidentia sive partes, habeant diversa ubi, an sufficiat unum, ut sint in loco.

Et quantum ad primum, dependet ex dicendis seq. art., ubi inquirimus, quaenam res sint in loco; illa enim habebunt ubi.

Circa secundum quidam affirmant tot dari ubi in corpore, quot entia, ut ex P. Suarez disp. 51. Metaph. sect. 5. et Valentia 3. p. disp. 6. q. 4. punct. 1. et ex aliis asserit Cabero hoc disp. 2. dub. 3., idque deducunt ex motu, quia omnia illa moventur, sive per se sive per accidens, ergo omnia acquirunt ubi, quod est terminus talis motus. Et deinde, quia si omnes qualitates separantur a quantitate, quaelibet haberet suum ubi, ergo etiam modo, quando sunt illi coniunctae.

NIHILOMINUS, cum omnia, quae in aliquo corpore continentur, sint in loco mediante quantitate, ut docet S. Thomas in 4. dist. 10. q. 1. art. 1. ad 5.⁵ et dist. 44. q. 2. art. 2. quaestiunc. 5.⁶ et Quodlib. 7. art. 8.,⁷ DICENDUM EST, quod sicut sufficit una quantitas extendere omnes partes et accidentia, quae sunt in subiecto, ita sufficit unico ubi commensurare ea loco. Quod quidem sit unicum adaequate et simpliciter, virtualiter vero et in potentia multiplex, sicut sunt multae partes in quantitate, quia ubi est modus resultans ex circumscriptione loci in re locata. Ergo ubi est tantum una circumscriptio et extensio ad locum. Quia est tantum una quantitas in re circumscripta, tantum resultabit unum ubi.

Quodsi dicas esse diversam rationem de quantitate et de ubi, quia quantitas non potest multiplicari in eodem subiecto, alias essent plures quantitates penetrative, et similiter quantitas est accidens reale, quod potest afficere omnes partes materiae. At vero plura ubi non important penetrationem aliquam, et cum sint modi, non possunt identificari cum pluribus rebus distinctis.

Contra est, quia ubi non identificatur immediate nisi cum quantitate, eo quod ubi circumscriptivum non convenit alicui, nisi ut quantificatum est, quantitas autem est una pro omnibus, quae extendi possunt in subiecto, ergo et idem ubi, sicut quia figura est modus quantitatis, eadem sufficit pro omnibus partibus figurati, cum quibus non identificatur ille modus nisi mediate et per quantitatem.

Et magis urgetur, quia res sunt in loco mediante ultima superficie, qua continguantur et tangunt locum ambientem. Haec autem superficies ultimo tangens una est et denominat omnia, quae in corpore sunt, ut dicantur locata seu attacta per illam. Ergo et unicum ubi huius superficiei sufficit, ut denominentur omnia ubicata. Et praesertim hoc apparet in anima nostra, quae spiritualis substantia est, et in accidentibus supernaturalibus, quae in ea sunt. Ex motu enim corporeo, quo movetur homo, non potest produci ubi spirituale vel supernaturale, cum motu corporeo solum producatur ubi corporeum, quod cum substantia spirituali et entitate supernaturali identificari non potest, et tamen ista moventur per accidens nobis motis. Ergo ad motum per accidens non requiritur distinctum ubi in⁸ omnibus rebus, quae moventur in re illa.

An vero etiam in corpore Christi sacramentato detur motus per accidens et ubi per accidens, quando movetur hostia? Respondetur ex Divo Thoma 3. p. q. 76. art. 6. et in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 4.,⁹ quod duo sunt modi essendi in loco et acquirendi locum per accidens. Uno modo, quia licet aliquid sit in loco per se, sed tamen movetur ad motum alterius, ut quando fertur in curru vel in navi, et hoc modo Christus non movetur per accidens ad motum hostiae, quia Christus non est ibi tamquam in loco, neque ille motus potest producere ubi indivisibile et sacramentale, sed corporeum et divisibile in hostia, cui coniungitur corpus Christi sicut angelus lapidi, qui movetur. Alio modo movetur aliquid per accidens, quia nec movetur per se nec est in loco per se, sicut dicuntur moveri formae, etiamsi spirituales sint, coniunctae corporibus, et hoc modo movetur Christus per accidens in Sacramento. Haec enim supponuntur non esse circumscriptive per proprium ubi, sed per alienum et per coniunctionem ad alterum.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA patet ex dictis. Dicitur enim ad primum omnia illa, quae per accidens sunt in loco, moveri per accidens et ad motum alterius. Et sic si habent eandem quantitatem, etiam eodem ubi commensurantur loco illoque afficiuntur mediate, sicut quantitate.

Ad secundum respondetur, quod qualitates et aliae formae separatae a quantitate non afficiuntur ubi circumscriptivo, nec per se, quia carent quantitate, nec per accidens, quia non coniunguntur alicui habenti quantitatem. Quare vel non erunt in loco vel erunt modo indivisibili sicut res spirituales, vel alio modo praesentiae nobis incognito, ad istum tamen reducibili.

Circa tertiam difficultatem, scilicet quotuplex sit ubi, supponendum est, quod cum ubi dicat modum existendi in loco, eo modo dividendum est ubi, quo ipsa ratio existendi in loco. Constat autem non omnem praesentiam constituere ubi, sicut patet de praesentia solius unionis, sicut anima est praesens corpori et divinitas Christo; neque enim dicuntur praesentia ratione ubi, sed ratione unionis. Quia ergo praesentia ubicabilis dicitur per ordinem ad locum, et secundum D. Thomam 1. p. q. 52. art. 1. esse in loco dicitur aequivoce de corporibus et spiritibus, quia spiritus sunt in loco non ut commensurati et subiecti loco, sed ut subicientes sibi locum, ideo ubi aequivoce dicitur de ubi spirituali et de ubi corporeo. Itaque si sumatur ubi in communi pro quacumque praesentia ad locum, sic dividi solet in circumscriptivum et definitivum et supernaturale seu sacramentale. Omittimus autem praesentiam Dei ad loca, tum quia non est creata neque praedicamentalis, sed substantia Dei, tum quia non est ubi, sed ubique. Nec¹⁰ enim Deus est locatus ab aliquo, sed faciens omnia loca.

Ubi CIRCUMSCRIPTIVUM definitur, quod est «circumscriptio passiva corporis a circumscriptione activa loci proveniens». UBI DEFINITIVUM est illud, «quod ita ponit determinate in una parte mundi, quod non in alia», ut explicat S. Thomas opusc. 48. tract. de Ubi, cap. 1.;¹¹ non tamen tale ubi ab aliqua commensuratione vel subiectione ad locum provenit. UBI SACRAMENTALE «est modus ille indivisibilis, qui convenit corpori Christi secundum praesentiam ad species sacramentales», qui supernaturalis est quantitati Christi, eo quod supra corporis naturam est esse praesentem non localiter, sed indivisibiliter, nec ab aliquo principio fieri potest. Non tamen est illa praesentia definitiva, ut S. Thomas docet in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 2.,¹² quia non ita determinatur ad istas species, quod non sit in aliis, sed ubicumque est panis, ibi potest esse, vel ubicumque Deus velit convertere aliquid in ipsum; et sic non dat praesentiam definitivam, sed quia caremus alio nomine, vocamus sacramentalem. Et quia supernaturalis est, ad illam reducimus omnem aliam praesentiam seu alia ubi, quae supernaturaliter a Deo possunt tribui rebus creatis.

Propter haec solet ubi circumscriptivum dici a D. Thoma opusc. cit. proprie esse ubi. Et similiter in 1. dist. 37. q. 3. art. 1. ad 1.¹³ dicit, «quod rei incorporeae proprie non convenit esse in loco». Alia ergo quae dicuntur ubi, solum proprie dicunt praesentiam rei ad locum, sed non proprie dicuntur ubicare, quia ubicatio importat praesentiam ut mensuratam loco et ponentem distantiam vel propinquitatem in re locata respectu aliorum, qui modus ubicationis in ubi spirituali non invenitur. Et sic, sicut actio praedicamentalis proprie dicitur illa, quae infert passionem, licet in quantum causalitas agentis etiam conveniat actioni non inferenti passionem, sed praecise producenti effectum, et sicut Quando proprie non dicitur de quacumque duratione, sed de duratione temporali, qua aliquid secundum diversam successionem mensuratur et quandatur: Ita non dicitur proprie ubicari aliquid per quamcumque praesentiam ad locum, sed per illam, qua commensuratur loco, et qua secundum mensurationem distantiae vel propinquitatis positivae distinguitur.