Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Duplex approximatio inter movens et mobile potest intelligi: Altera formalis, quae vocatur immediatio suppositi, ut cum ipsa substantia agentis proxima est passo; altera virtualis, quae vocatur immediatio virtutis, ut cum virtus agentis diffunditur in aliquid distans, ubi ipsa virtus est praesens, et non substantia ipsa. Et de utraque procedit DIFFICULTAS, an videlicet requiratur immediatio suppositi respectu eius, unde incipit motus, et secundo an per virtutem diffusam prius debeat agere in propinquum quam in distans.

Sunt ergo ALIQUI AUCTORES, qui absolute existimant non requiri approximationem, quia putant posse aliquid agere in distans, quin agat in propinquum, qui citantur a Conimbric. hic 7. Phys. cap. 2. q. 1. art. 2. At vero Scotus in 1. dist. 37. quaest. unica¹ non absolute sentit, quod potest aliquid agere in distans, quin agat in propinquum, sed quod qualitates diffusae ab agente distante non producunt substantiam, etiam tamquam instrumenta, sed positis illis dispositionibus producitur substantia in parte distanti sine eo, quod producatur in medio.

NIHILOMINUS opposita sententia omnino tenenda est, quae est expressa Aristotelis in hoc libro 7. cap. 2.² et ibi eam late probat Divus Thomas lect. 3.³ et 1. p. q. 8. art. 1. et 3. Contra Gent. cap. 68.

Quae sententia continet duo: Primum est, quod in omni agente requiritur approximatio seu immediatio suppositi respectu sui primi effectus et consequenter respectu passi, si effectus ex passo educitur; quodsi non educitur ex passo, ut in creatione, agens erit immediatum ipsi effectui.

Secundum est, quod in agentibus, quae diffundunt suam virtutem in remotum, oportet, quod prius agant in propinquum, et sic respectu omnis effectus debet dari aliquis contactus seu propinquitas agentis saltem virtualis. Et communiter sequuntur Philosophum omnes eius interpretes. Et praeter probationem a Philosopho allatam per inductionem in omni genere motus — videmus enim in omni motu alterationis et augmentationis et in motu locali, qui fit per impulsum vel tractionem, semper reperiri aliquem contactum inter movens et passum, quod immediate movetur —, ulterius etiam probatur necessitas huius contactus, quia alias non esset, unde limitaremus sphaeram activitatis in agentibus; posset enim quodcumque agens agere in omnem distantiam. Si enim sine transmissione virtutis per medium potest agere in aliquid, quod distet duobus palmis, cur non poterit similiter agere in id, quod distat duobus milliariibus, vel in quodcumque aliud sine termino, siquidem non dependet a medio, ut operetur virtus?

Quodsi dicas non minus id sequi in nostra sententia, quia diffusio virtutis non fit per hoc, quod transeat de subiecto in subiectum, sed per hoc, quod multiplicetur de una parte subiecti in aliam, et sic quaelibet pars poterit aequaliter agere in aliam et totam virtutem suam imprimere. Quae est ergo ratio, cur non possit ista multiplicatio fieri in quamcumque distantiam sine termino?

Respondetur, quod omne agens, quod diffundit suam virtutem, diffundit illam uniformiter difformiter per medium, et quanto magis elongatur virtus diffusa a suo agente, magis debilitatur usque ad non gradum; cuius ratio explicabitur amplius in libris de Generatione.⁴ Sufficit nunc advertere, quod actio procedit uniformiter difformiter et magis ac magis debilitatur, tum propter resistentiam passi, tum propter ipsum modum recipiendi, quia virtus in extraneo subiecto imperfectiori modo suscipitur, et consequenter debilius operatur, nisi a proprio agente instauretur, et consequenter si multiplicatur in subiectum magis distans, quaelibet pars debilius operatur et debilius recipit talem virtutem usque ad non gradum.

RATIO AUTEM A PRIORI, cur requiritur approximatio agentis ad passum, ut effectus progrediatur ab agente, ea est, quia agens educens formam ex passo educit illam ut unitam aut inhaerentem illi, et sic effectus exit ex concursu passi et agentis. Oportet ergo, quod virtus sit coniuncta passo, ut effectum illi coniunctum producat. Unde si diffundit suam virtutem in remotum, virtus illa, quae ibi ponitur, etiam debet exire ex agente et passo, cum diffundatur ut unita passo. Ergo debet supponere tale passum unitum agenti. Denique non potest agens agere circa materiam sibi non subiectam et determinatam erga se. Non est autem alius modus determinandi et subiciendi materiam agenti nisi penes contactum et propinquitatem; quod enim remotum est et distans, non habet, unde determinetur ad hoc agens potius quam ad illud, cum respectu eius nullam habeat coniunctionem, neque unionis neque propinquitatis, per quam ad illud determinetur.

Quodsi dicas: Quomodo sufficit virtutem agentis esse contiguam passo, siquidem ex una superficie ad aliam non transit actio, eo quod est accidens et non potest de uno subiecto transire ad aliud; ergo requiretur, quod virtus sit inhaerens ipsi passo, ut ex illo eliciat actionem, et non solum illi contigua. Quodsi dicatur communicari ab agente in passum virtutem, quae ipsi passo inhaereat, in hoc ipso est difficultas, quomodo illa virtus communicatur passo, siquidem non transit illa virtus de subiecto in subiectum, neque actio illam communicans; ergo ut producatur in passo et ei communicetur, manet idem argumentum in sua vi. Respondetur ad producendam actionem et effectum in passo non requiri, nisi quod virtus producens sit contigua et coniuncta passo, et non ei inhaerens. Imo passum debet esse distinctum ab agente, ut sit motum ab eo, non quia actio transeat de subiecto in subiectum neque virtus diffusa, sed quia in alio subiecto non procedit ab agente, nisi in passo coniuncto, a quo educitur, et sic unum tantum subiectum habet, non transitum de uno ad aliud. Sed tamen non potest produci virtus recepta in materia distanti, sed in propinqua, quia distans cum non sit coniuncta ipsi agenti, non determinatur erga illud nec subicitur illi, et consequenter non concurrit cum illo ad recipiendum actionem et virtutem.

EX QUO SEQUITUR, quare respectu Dei nihil possit esse distans, quia omnia respicit Deus ut effectum, nihil ut praesuppositum subiectum, quod effectus non sit. Et quia quilibet effectus ita dependet in esse a Deo, quod per suspensionem concursus potest annihilari, ideo omne, quod habet esse, est immediate a concursu Dei, et non mediante concursu diffuso extra se per creaturam, quia nullus concursus creaturae est talis, quod per eius suspensionem potest res annihilari. Est ergo omne ens immediate proximum Deo, et intra quamcumque rem Deus est propter summam dependentiam a Deo tam ex parte formae quam ex parte subiecti et totius esse, quod nulla habet creatura. Quodsi aliquid operetur in distans prius quam in propinquum, non est quia operetur in aliquid distans a se, sed distans respectu alicuius creaturae, non autem respectu sui, qui ubique est.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primum argumentum deducitur ex pluribus experientiis, quibus videtur prius aliquid agere in distans quam in propinquum, sicut in lebete ad ignem adhibito partes superiores aquae calidiores sunt, fundus autem lebetis, qui propinquior est igni, frigescit; ignis corripit sulfur vel picem longe distantem, non aerem intermedium; sol generat multa in terra, quae non in medio, neque per qualitatem diffusam, quia id, quod generatur, substantia est; torpedo facit tremere manum piscatoris, non cordam; et oculi fascinantes imprimunt malam qualitatem pueris, et non aeri intermedio; et magnes attrahit ferrum distans, et non corpus propinquum; denique phantasia residens in capite movet appetitum, qui est in corde, et alias partes corporis distantes, et non alias intermedias.

Confirmatur, quia calidum ut quatuor applicatum medio habenti similem qualitatem ut quatuor, non agit in illud, quia non potest illud amplius intendere, quia non potest agere ultra quatuor, et tamen agit in passum ultra distans, quod non habet calorem ut quatuor, ut etiam supra admisimus q. 8.⁵ Ergo potest agere in distans prius, quam in propinquum.

RESPONDETUR omnes illas experientias solvi unica solutione, quam tradit D. Thomas 7. Phys. lect. 4.⁶ et in 2. dist. 15. q. 1. art. 2. ad 6.,⁷ ubi inquit, «quod actio cuiuslibet agentis habentis situm prius recipitur in medio quam in termino. Non tamen oportet, quod recipiatur in utroque eodem modo, sed secundum quod exigit dispositio utriusque, sicut ponit exemplum Commentator 8. Phys. de pisce, qui retentus reti stupefacit manum, praeter hoc quod stupefaciat rete, quod stupefactionis capax non est, et tamen secundum aliquem modum rete alteratur ex virtute piscis. Ita etiam oportet, quod virtutes superiorum stellarum prius recipiantur in mediis orbibus quam in inferiora corpora, quamvis non eosdem effectus utrobique habeant». Ita D. Thomas. Quare in his omnibus effectus quidem, qui manifeste apparent, fiunt in distanti, sed tamen virtus, quae diffunditur, transit prius per medium, licet non habeat in illo similem effectum, quem in remotis propter dissimilem dispositionem, sicut ignis non inflammat proximum aerem, quia est humidior, inflammat autem sulphur distans, quia magis siccum, calore tamen transeunte per aerem. Et lux solis maiorem calorem efficit in terra quam in medio, quia magis addensantur radii in terra quam in medio, et diversas res generat in terra propter diversam dispositionem quam in medio, per quod transit virtus, sicut etiam magnes, torpedo, oculi fascinantes emittunt suas qualitates per media, licet effectus faciant solum, ubi inveniunt proportionem et capacitatem. Et similiter phantasia imprimit in appetitum et alias partes corporis distantes, quia non in omnibus est eadem dispositio et temperamentum, ut eodem modo moveantur, licet virtus movens et spiritus, qui excitantur, descendant per partes propinquiores ad illas remotiores.⁸ Alii tamen volunt, quod illa motio fit per sympathiam seu radicationem potentiarum in eadem anima, de quo agemus in libris de Anima.⁹ Similiter in lebete apposito ad ignem certum est, quod calor, qui est in partibus superioribus aquae, transit per fundum lebetis, sed tamen rarefacta aqua per calorem in parte inferiori¹⁰ dat locum frigidiori aquae, quae est in parte superiori, quae densior et gravior est, ut descendat ad fundum, et infrigidet illud manentibus calidis partibus superioribus. Si tamen diu sit ad ignem, totum redditur calidum.

Ad confirmationem respondetur, quod in illo casu agens vel conservat calorem ut quatuor, quem invenit in medio, et sic agit in illum conservando et in reliquas partes alterando, vel coniungitur cum illo calore, qui est in medio, et uterque calor per modum unius operatur in partes non habentes tantum caloris, et sic numquam agit in remotum, quin prius agat in propinquum.¹¹

Secundo arguitur: Quia divina virtute potest aliquid agere in distans prius quam in propinquum. Ergo illa conditio non requiritur essentialiter, sed solum ratione ordinis naturalis. Non est autem ratio, cur non possit talis ordo vinci et suppleri ab aliqua causa naturali. Eadem enim inconvenientia sequuntur, si supernaturaliter vincatur vel si naturaliter.

Confirmatur, quia videmus aliqua moveri in absentia vel distantia suorum agentium sine virtute diffusa per medium, sicut sagitta impulsa movetur in parte distanti, et similiter grave movetur deorsum sine ulla motione actuali generantis. Ac denique, si quis ad ostium fornacis manum apponat, calefit ab igne fornacis, si autem concludatur ostium, statim cessat calor in manu. Ergo signum est, quod aer non calefaciebat immediate, sed ignis.

RESPONDETUR conditionem istam approximationis suppleri posse a Deo, neque essentialiter esse requisitam, sed naturaliter propter limitationem virtutis agentium naturalium, eo quod virtus limitata non solum limitatos effectus producit, sed etiam in ipso modo producendi limitata est. Et ideo non potest in quamcumque distantiam sine limite operari, sed in materiam determinatam, alioquin non magis determinabitur ad unam quam aliam, sicut non potest forma quamcumque materiam informare, sed eam, quae mediantibus dispositionibus sibi appropinquat et sibi subicitur. Deus autem potest hanc determinationem supplere, quia virtus eius ubique tangit, et sic potest suo concursu causae creatae subicere non solum materiam coniunctam et applicatam, sed etiam distantem, quia respectu concursus Dei nihil est distans.

Et sic non sequuntur eadem inconvenientia, si Deus velit concurrere cum causa creata sine alligatione ad talem modum eius connaturalem respectu materiae sibi proximae et coniunctae.

Ad confirmationem respondetur, quod in impulsu sagittae virtus impellentis non solum est in aere proximo, sed in aere etiam sagitta et in aere eam deferente, qui tamen aer a sagittante primo fuit impulsus et illa impulit partes sequentes et illae alias, et sic semper transivit virtus per medium. Sed quia est virtus de se transiens, cum est in partibus sequentibus, desinit esse in anterioribus. Aer enim primo divisus a sagitta rursus in se reclusus est et quiescit impulsu ultra transeunte. In gravibus autem non fit motus a virtute emissa de novo a generante, sed ipsi naturae a principio impressae, ex qua per dimanationem oritur motus, non per novam actionem, ut¹² seq. quaest. art. 1. dicemus. Et ad ultimum de igne fornacis dicimus, quod recluso ostio continuo debilitatur calor, qui est in aere ut in subiecto extraneo, et manus sentit debilitationem caloris, quousque totaliter a contrariis corrumptur vel temperatur; unde non sequitur, quod non calefaciebat per medium.