Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Breviter supponenda est ex Aristotele in 1. cap. huius libri¹ et D. Thoma ibi lect. 2.² et q. 28. de Veritate art. 1.³ differentia inter mutationem et motum. Mutatio enim communior est quam motus. Nam mutatio in communi solum dicit transitum de quodam in quiddam, quia, ut dicit D. Thomas hic lect. 2.,⁴ ex ipso mutationis nomine manifestatur, quod importat aliquid esse post aliud et unum esse prius, aliud posterius. Hanc mutationem sic in communi consideratam dividit Aristoteles quatuor modis, quibus contingit aliquid mutari penes terminos ad quos. Aut enim mutatio est de uno termino positivo ad aliud, v. g. ex calido in frigidum; vel de termino negato in terminum negatum, ut de non albo in non nigrum, quod proprie non est mutatio, cum totum sit negatio; aut terminus a quo est negatio et terminus ad quem positivus, seu de non esse ad esse, ut cum ex non albo fit album; aut denique e contra terminus a quo est positivus et terminus ad quem est negativus, ut de esse ad non esse. Et non possunt dari plures species seu modi mutationum, quia nec plures combinationes possunt fieri inter terminos.

Ex quibus solum illa mutatio, quae est a positivo in positivum, habet rationem motus stricte dicti. Reliqua duo se habent ut generatio et corruptio, generatio ut transitus de non esse ad esse, corruptio vero e contra de⁵ esse ad non esse. Excludit autem Philosophus generationem et corruptionem a ratione motus proprie dicti, quia generatio procedit a non esse simpliciter ad esse simpliciter. Ergo supponit subiectum, quod non sit ens simpliciter, sed ens in potentia, qualis est materia prima secundum se. Sed non ens impossibile est, quod moveatur aut quiescat; ergo generatio non est motus, ex eo quod non habet pro subiecto ens in actu. Ubi Aristoteles solum excludit generationem substantialem a ratione motus. Exinde vero colligit, quod corruptio non est motus, quia opponitur generationi, quae motus non est.

In hoc discursu Philosophi duo adverte: ID EST, quam sit constans Aristoteles in ea sententia, quod materia prima secundum se et remota forma non sit existens, nec etiam partialiter, alias enervatur totus discursus Philosophi in textu 8. huius libri,⁶ quod materia non est hoc aliquid simpliciter, et ideo non posse moveri, quia impossibile est, quod id, quod non est, moveatur. Quae consequentia nihil probat, si materia existit secundum se atque⁷ adeo est aliquid, quod est saltem partialiter. Ideo enim probat Aristoteles materiam, quae non est hoc aliquid, non moveri, quia quod non est, non movetur. Vel ergo haec probatio loquitur de eo, quod non est, nec totaliter nec partialiter, et sic habemus intentum, quod materia nec partialiter existit. Vel loquitur de eo, quod non est totaliter, bene tamen partialiter, et sic probat idem per idem. Esset enim sensus Philosophi: Id, quod non est hoc aliquid seu existens totaliter, non potest moveri, quia quod non existit totaliter, licet existat partialiter, non potest moveri, quod est manifeste⁸ petere principium et incidere in battologiam. Et inefficaciter probaret non moveri materiam primam, quia non ens non potest moveri, si revera materia prima est ens actu; restabat enim probandum, quod ens actu partiale non possit moveri.⁹

SECUNDUM, quod adverto, est Philosophum in illo discursu plus concludere de motu, quam exprimit in probatione. Concludit enim in fine capitis,¹⁰ quod motus proprie dictus non invenitur, nisi ubi mutatio est inter terminos positivos, non vero inter terminos contradictorios, sicut inter esse et non esse. Quod iterum repetit textu 49.,¹¹ et in hoc ponit totam differentiam motus a mutatione, quod motus est a contrario in contrarium, mutatio vero non. Probatio vero, qua exclusit generationem a motu, solum expresse loquitur de generatione substantiali. Fortasse autem non meminit generationis accidentalis, ut cum aliquid mutatur de non albo in album. Frequenter enim coniungitur cum motu, quia in motu datur corruptio et non esse termini a quo, et generatio termini ad quem; non tamen motus fit ea ratione, qua est de non esse ad esse, sed quatenus est de positivo in positivum seu de contrario in contrarium. Si quando vero accidens generetur per transitum de non esse ad esse, et non de positivo in positivum, talis erit generatio secundum quid, ut docet D. Thomas in hoc libro lect. 2.¹² et haec reducitur ad generationem simpliciter, ideoque seorsum illius non meminit.

Quod vero Martinius super hoc cap. 5. Phys. notab. 1. notat, eos, qui dicunt generationem et corruptionem non esse motus proprie dictos, eo quod non sunt inter terminos positivos, quia id, inquit, non somniavit Aristoteles, sane videtur ad pauca respexisse in Aristotelem, cuius verba sunt in hoc capite:¹³ «Cum omnis motus sit quaedam mutatio, tres vero sint mutationes, quas diximus, quarum duae, quae in contradictione consistunt, generatio scilicet atque corruptio, motus non sint, ut ostendimus, motum eam esse solum mutationem necesse est, quae ex subiecto ad subiectum acceditur». Idem habet textu 49.¹⁴ Et denique in textu 10.¹⁵ probat in substantia non esse motum, quia in ea nihil est contrarium, cum in textu 8.¹⁶ probasset, quod in ea non est motus, quia subiectum eius est ens in potentia. Ergo non somniavit Aristoteles, sed vigilanter dixit generationem non esse motum, quia non est inter terminos positivos, et non solum, quia eius subiectum est ens in potentia. Sed de hoc dicemus latius¹⁷ 1. libro de Generat.¹⁸

An vero mutatio et motus distinguantur essentialiter, ex eo praecise, quod illa sit instantanea, iste successivus, illa inter terminos contradictorios, iste inter positivos et contrarios, respondetur ex hoc praecise non differre specie, nisi termini ad quos sint specie diversi; mutationes enim et motus specie non differunt nisi ex diversitate termini ad quem. Reliqua vero, quae pertinent ad diversitatem termini a quo vel ad latitudinem et distantiam ab uno in aliud et ad diversam durationem totum accidentale est in motu et mutatione. Diversitas enim termini a quo non variat speciem, quia terminus a quo relinquitur; quod autem specificat, non relinquitur, sed in illud tendit et illud accipitur.

Et ita D. Thomas 1. p. q. 23. art. 1. ad 3. docet, «quod motus non accipit speciem a termino a quo, sed a termino ad quem, sicut ad rationem dealbationis parum refert, quod qui dealbatur, fuerit niger vel pallidus». Quod vero sit distantia vel latitudo in motu, et non in mutatione, ex eo contingit, quod terminus a quo mutationis est privatio, inter quam et esse nulla est latitudo. Terminus vero a quo in motu est aliquid positivum, quod fundat latitudinem ad alterum terminum positivum, et sic habere vel non habere latitudinem reducitur ad diversitatem termini a quo, qui essentialem rationem mutationis non diversificat. Nec obstat, quod in ascensu et descensu diversitas stare possit etiam respectu eiusdem termini ad quem, solum propter diversitatem termini a quo. Hoc, inquam, non obstat, quia isti motus sunt diversi non ex diversitate termini a quo praecise, sed quia terminus ad quem formaliter diversus est. Nam in loco non solum attenditur illud materiale spatium, in quo res collocatur, sed ipse ordo situationis, secundum quod aliquid est inferius vel superius in universo, et sic quia respectu descensus ille locus est inferior et respectu ascensus superior, dicitur formaliter esse diversus locus.

His suppositis restat explicare, ex quo principio sumatur diversitas generica motuum. Ad quod respondetur diversitatem genericam motus sumi ex diversitate praedicamentorum, ad quae est motus, et dari motum ad praedicamentum, nihil aliud est quam terminum motus pertinere ad tale praedicamentum. Conclusio haec est Aristotelis in hoc libro textu 31.,¹⁹ ubi inquit, «quod genere unus est motus secundum praedicamenti figuras». Super quem locum S. Thomas lect. 6.²⁰ inquit, «quod dicitur motus unus genere secundum figuras praedicamenti. Omnes enim, qui sunt in una coordinatione praedicamenti, possunt esse unus motus genere, sicut omnis loci mutatio est genere unus motus, quae est in uno praedicamento ubi; differt autem genere ab alteratione, quae est in praedicamento qualitatis».

RATIO sumitur ex dictis supra q. 14.,²¹ quia motus essentialiter respicit terminum ad quem, cum sit tendentia ad illum, in tantum quod motus non est aliquid praeter res, ad quas est motus, sed se habet ut fieri earum, et ipsae ut terminus. Ergo ubi res ipsae, quae sunt terminus motus, differunt genere, etiam motus ipsi genere diversi sunt. Et haec ratio etiam probat de generibus intermediis et speciebus infimis, quae in motibus variantur secundum speciem terminorum, ad quos est motus, ut dicit ibidem Philosophus et Divus Thomas, et eadem ratio est utrobique, quia motus reducitur ad speciem sui termini sicut ad genus.

Sed inquires duo: PRIMO, quid sit terminum esse formaliter diversum vel unum formaliter, ut intelligatur dari specifica unitas et diversitas. Respondetur, duas conditiones inter alias ad hoc requiri: Prima, quod motus sit per se ad tale praedicamentum seu speciem, et non per accidens et per quamdam resultantiam. Secunda, quod accipiatur in entitate terminante illa formalitas seu ratio, secundum quam attingibilis est a motu, ita quod in termino non attendatur sola entitas seu species termini in se absolute, sed ratio novae vel distinctae attingibilitatis a tali mutatione, quidquid sit de aliis conditionibus seu connotationibus requisitis.

Et prima conditio manifesta est, quia id, quod specificat, debet attingi per se, quia nihil tam per se pertinet ad aliquam rem quam id, quod specificat. Id autem, quod per accidens se habet, cum per aliud attingatur vel resultet, iam supponit specificationem factam ab illo, a quo prius attingitur. Ergo non pertinet formaliter ad rationem specificantis, sed consecutive et per accidens, et sic ut sit terminus formaliter specificans, debet per se et directe attingi a motu.

Secunda vero conditio constat, quia illa dicitur formalitas termini in specificando, ratione cuius terminat et specificat. Ergo specificatio debet in termino sumi ab illa ratione, quae in isto termino est ratio terminandi et determinandi specificationem. Ad hoc enim per se tendit motus, et ad reliqua omnia, quae inveniuntur in termino, tendit ratione huius; et sic se habet ut terminus formalis. Denique inductione constat, quod, quando circa eundem terminum materialem versantur actiones specie diversae, una ab alia distinguitur non ratione alicuius modi operandi ex parte operantis,²² sed ratione alicuius formalitatis ex parte termini ad quem se tenentis. V. g. generatio et creatio hominis ex parte termini ad quem differunt, quia aliquid amplius attingit creatio quam generatio, scilicet materiam et omnem rationem entis, quod generatio non attingit. Et similiter transubstantiatio attingit ex parte termini ad quem totam substantiam, quod non facit generatio, et non primo et per se acciendo ipsam existentiam rei sicut creatio, quia potest illam supponere et in rem praesuppositam aliquid aliud convertere, sicut fit in conversione panis in corpus Christi, quod est non facere ex nihilo. Et similiter in ascensu et descensu respectu eiusdem loci invenitur diversitas formalis in termino ad quem ratione diversae superioritatis vel inferioritatis in situatione, quod per se respicitur in loco. Licet enim aliqui velint omnes motus locales esse eiusdem speciei infimae, sicut omnes calefactiones respectu caloris, tamen est longe diversa ratio, quia Ubi non est una species infima sicut calor, sed unum genere, et sic fundare potest diversas species motus. Denique alteratio simplex et intensio circa eandem qualitatem differunt ex parte termini ad quem, non addendo novam qualitatem, sed novam actuationem et explicationem eiusdem in subiecto, quod aliquid de novo est, ut dicemus in libris de Generatione.²³

SECUNDO INQUIRES, quid dicatur terminus per accidens in motu et quid ad illud requiratur. Respondetur ex doctrina Philosophi in hoc libro cap. 1.²⁴ distinguentis ex parte termini ad quem motum per accidens et motum in partem et motum per se primo simpliciter: motus per accidens, ut si dicas «album cognoscitur», «album augetur» vel «nutritur»; accidit enim albo cognosci vel augeri, in quantum album est. Motus in partem, ut cum dicitur aliquid transmutari in colorem, quia mutatur in albedinem, cuius color est pars; et cum dicitur aliquis sanari, quia curatur pede. Motus primo et per se, cum neque per accidens neque in partem, ut cum dicitur album dealbari, sanabile sanari, quod est in quarto modo per se. Denique si volumus percipere istam distinctionem motus per accidens, in partem et per se primo, discerne per omnia quinque praedicabilia et vide, quod genus et differentia sunt partes intrinscae speciei, ipsa vero species est totum. Deinde accidit speciei proprium et accidens, proprium quidem necessario, accidens autem contingenter. Sic ergo motus ad aliquam speciem attingens ipsam directe et per se, est motus per se primo et simpliciter. Si autem attingat differentiam et genus immediate aut etiam aliquam aliam partem et ipsa mediante totum, dicitur motus in partem, licet sit per se, ut opponitur ei, quod est per accidens. Si vero attingendo speciem seu totum, attingitur mediate proprium vel accidens, dicitur attingi per accidens, id est per aliud prius attactum. Quodsi connexio inter terminum immediatum et mediatum fuerit contingens, tanto magis dicitur per accidens, quia magis contingenter.

Et si dicas hac ratione non posse alterationem primo et per se terminari ad qualitates mixtas seu medias, quae ex aliis prioribus resultant, ut ad colorem viridem, qui resultat ex albo et nigro, et ad alias qualitates, quae ex calore et frigore et aliis primis resultant: respondetur, quod istae secundae qualitates dicuntur mediate fieri et resultare, non quia unico motu fiat prius unus terminus et resultat alius, sed quia est duplex motus, unus ad unum terminum et alius ad alium, licet secundus praesupponat primum, sicut generatio supponit alterationem, et ideo uterque motus per se respicit suum terminum, licet ordine quodam se habeant. Tunc autem dicitur per accidens aliquid attingi a motu, quando uterque terminus ad eundem motum pertinet, unus directe et per se, alter per accidens seu per aliud.