Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Varias acceptiones totius tradidimus libro 2. Summul. cap. de Divisione.¹ In praesenti solum agimus de toto physico omisso metaphysico et potentiali et universali. Ipsum autem totum physicum aliud est substantiale, aliud quantitativum, seu aliis verbis totum essentiale et totum integrale. Dicitur enim totum relative ad partes, et sic respectu partium substantialium, quae sunt materia et forma, dicitur totum physicum substantiale seu essentiale. Respectu autem partium quantitativarum dicitur totum quantitativum seu integrale. Dicuntur autem partes quantitativae illae, quae ita sunt partes, quod possunt esse totum, si separentur. Et ideo Aristoteles in 5. Metaph. cap. de Quanto² definit quantum: «Quod est divisibile in ea, quorum unumquodque hoc aliquid natum est esse». Partes autem substantiales seu essentiales physicae ita sunt partes, quod non possunt esse totum, sed semper sunt entia incompleta, sicut materia et forma. In praesenti solum agimus de toto physico substantiali, in sequenti quaestione de quantitativo.

Illud ergo breviter EXPLICANDUM EST, an utrumque, scilicet materia et forma, sit pars essentialis et per se compositi substantialis. Nam aliqui de materia dubitaverunt, an esset pars essentialis compositi totam rationem quidditatis soli formae tribuentes. Alii vero dubitaverunt de forma, non propter imperfectionem eius, sed quia tantum habet perfectionis, quod adaequat vel superat perfectionem totius, eo quod forma est ens actu et praebet esse toti composito tamquam causa illius; causa autem est perfectior effectu, et propter quod unumquodque tale et illud magis. Propter formam autem totum est in actu; ergo forma magis est in actu.

NIHILMINUS DICENDUM EST totum physicum constare ex materia et forma tamquam ex partibus substantialibus et per se.

Est communis philosophorum deduciturque ex Aristotele 7. Metaph. textu 33.³ et 8. Metaph. textu 11. sq.⁴, ubi videri potest D. Thomas,⁵ et 1. p. q. 75. art. 4.

ET RATIO est manifesta, quia ens naturale, de quo agimus in praesenti, est corporeum et materiale. Ergo non potest esse simplex, sed compositum.

Consequentia patet tam in rebus corruptibilibus quam incorruptibilibus. Corruptibile enim debet esse compositum, quia corrumpitur, et non annihilatur. Ergo non tota substantia desinit, sed aliquid illius manet, alioquin si totaliter desineret, non desineret ex vi alicuius generationis, et sic tolleretur omnis generatio et corruptio. Si autem aliquid illius manet et aliquid amittitur, ergo iam habet partes, ex quibus componitur, et istas vocamus materiam et formam; forma enim est, quae desinit, et materia sub alia forma permanet. In corporibus autem incorruptibilibus non potest sola forma constituere totam essentiam sine materia, quia si sine materia constitueret, esset tota essentia caeli sola forma, ergo esset immaterialis, quia sine materia esset tota constituta in sola actualitate formae. Essentia autem immaterialis hoc ipso est spiritualis et intellectiva; spiritualitas enim idem est quod immaterialitas. Et sic secundum totam essentiam caelum non esset corporeum, cuius oppositum videmus, cum sit quantitativum. Et quia istae partes, scilicet materia et forma, non sunt in se quaedam tota substantia, sic enim non componerent ens per se, sed quoddam aggregatum per accidens, nec sunt tales partes, quod per separationem possunt fieri quaedam tota, sic enim essent partes integrales, sequitur manifeste, quod per se et essentialiter sint partes tamquam entia incompleta.

Ad fundamentum supra insinuatum, quod causa potior est suo effectu, respondetur id non esse verum de omnibus causis entitative consideratis, ut infra q. 10.⁶ dicemus. Causa enim materialis non est perfectior forma absolute et entitative, cum actuetur et perficiatur simpliciter ab ipsa, ut ibi dicemus. Et quando dicitur, quod totum habet esse et actualitatem propter formam, respondetur, quod habet actualitatem propter formam tamquam propter principium quo, non quod. Et ideo non sequitur, quod forma sit magis perfecta in actu denominative et ut quod, quia illud principium «propter quod unumquodque tale etc.» intelligitur in his, in quibus est denominatio similis, et ut quod est tale, ut expendimus in Logica q. 25.⁷ in libris Posteriorum.

DICES: Materia non potest essentialiter pertinere ad ipsum compositum in rebus generalibus, quae sunt in perpetuo fluxu et motu partium, sicut in homine non invenitur eadem materia, quae fuit in illo ante triginta annos, cum per actionem caloris sit consumpta et alia subrogata. Ergo materia determinata non potest esse de essentia intrinsice determinati compositi, v. g. huius individui, vel si semel pertinet materia determinata ad essentiam determinati compositi, quoties contingit variari illam materiam, quomodocumque fiat variatio, variabitur ipsum totum, cuius determinatio dependet ex determinatione partium.

Confirmatur, quia potest materia pertinere ad constituendas diversas species, ut quando materia transit in speciem cadaveris, vel cadaver in speciem terrae vel ignis. Est autem inconveniens, quod eadem pars essentialis unius speciei pertineat ad aliam. Imo materia unius individui potest ad aliud pertinere, ut si unus homo comedat de carnibus alterius. Si ergo materia pertinet ad constitutionem hominis, quomodo in utroque homine resurget illa materia?

Respondetur, quod unitas determinata materiae pertinet ad constitutionem et unitatem totius, sed aliter in rebus corruptibilibus, aliter in incorruptibilibus. In rebus enim incorruptibilibus requiritur, quod sit eadem materia formaliter et materialiter; in rebus autem corruptibilibus sufficit, quod sit eadem formaliter tantum, de qua distinctione videri potest D. Thomas 4. Contra Gent. cap. 81. ad 4. Dicitur materia formaliter eadem, quando manet sub eadem habitudine et ordine partis, puta sub eadem figura et dispositione et continuatione ad formam; materialiter autem est eadem materia, quando entitative non mutatur, et non solum continuatione est eadem, id est succedendo sub eadem dispositione et habitudine, sed⁸ etiam identice. Sufficit ergo ad unitatem determinatae materiae constituentis totum, quod maneat determinate eadem formaliter et sub eadem continuatione et successione ad praeexistentem materiam, licet materialiter non maneat eadem. Si autem non continuetur, sed simul tollantur omnes partes materiae et alia in integrum subrogetur, non dicetur manere idem compositum.

Ratio sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 119. art. 1. ad ult., quia quando materia consumitur per fluxum et continuationem cum alia, id quod additur transit in praeexistens. Unde ratione continuationis cum praeexistente taliter deperditur praeexistens, quod semper remanet aliquid illius, scilicet id, quod superadditur, quatenus ipsa continuatione factum est aliquid illius, id est pars illi continuata, hoc enim est transire in praeexistens. Quando autem totaliter una materia tollitur et alia totaliter subrogatur, ista, quae de novo ponitur, nec continuatione nec identitate est aliquid praecedentis, et sic nihil remanet alterius materiae praecedentis, sed tota destruitur, et sic fit aliud compositum numero.

Ad confirmationem respondetur non esse inconveniens, quod eadem materia possit successive pertinere ad diversas species tamquam pars, quia in potentia est ad omnes illas, ut diximus q. 3. art. 4., licet retineat eandem entitatem potentialem, quatenus est in potentia ad omnes formas, cum quibus diversas species naturales potest componere. Quod vero additur de duobus individuis habentibus eandem materiam, respondetur non posse eandem totalem materiam pertinere ad duo individua nec transire totaliter de uno individuo ad aliud, v. g. quod ex uno homine tota materia transeat ad generandum alium hominem et ei totam materiam praebeat, bene tamen potest partialiter pertinere, quatenus ex carne unius hominis potest alter nutriri sicut⁹ et generari. Et in hoc casu dicit Divus Thomas in Suppl. q. 81. art. 4. ad 3., quod supposito, quod alimenta transeunt in veritatem humanae naturae, «unumquodque in illo resurget, in quo magis accessit ad perfectam participationem et constitutionem speciei. Et si aequaliter in utroque accesserit, resurget in illo, in quo primo fuit. Et ideo si in carnibus comestis fuit aliqua superfluitas, quae non pertineret ad veritatem humanae naturae in primo, resurgere poterit in secundo, alias illud, quod pertinuit et habuit ordinem ad resurrectionem in primo, resurget in eo, et non in secundo. Sed in secundo loco eius sumetur vel aliquid de eo, quod ex aliis cibis in carnem conversum est, vel si nullo alio cibo umquam pastus fuisset nisi carnibus humanis, divina virtute aliunde supplebitur, quantum indigebit ad perfectionem quantitatis, sicut etiam suppletur in illis, qui ante perfectam aetatem decedunt. Nec per hoc praeiudicatur identitati in numero, sicut nec praeiudicatur per hoc, quod partes secundum materiam fluant et refluant». Ita D. Thomas.

DENIQUE OBICIES: Quia forma est totum distinctivum rei, cuius est forma, ergo totum constitutivum; similiter est tota ratio essendi et operandi, ergo est tota ratio constituendi. Unde Aristoteles 2. Phys. textu 72. et 74.¹⁰ appellat formam «Quod quid erat rei», id est quidditas illius, ut omittam artificialia, quorum totum esse consistit in forma, et tota substantia in materia, ut saepe docet Aristoteles et D. Thomas.

Respondetur, quod forma est totum distinctivum et ratio essendi et operandi ut quo, non ut quod; unde non est totale et adaequatum constitutivum ipsius compositi. Nam hoc ipso, quod compositum est, non sufficit sola forma, licet sola sit principium quo ipsius quidditatis, sed requiritur etiam aliud extremum, cum quo componat. Aristoteles autem appellat formam «quod quid erat esse», seu quidditatem rei ut quo, non ut quod. Artificialia autem sunt quaedam composita accidentalia, in quibus quidditas accidentalis non est quidditas per se, et ideo non habet subiectum tamquam partem essentialem sui, sed ut praesuppositum, cui forma accidentaliter advenit, non cum quo per se componit.