Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Multa Philosophus de causa per accidens disputavit in libro 2. agendo de casu et fortuna. Breviter tamen quid sit et in quo consistat, per sequentes propositiones explicabimus.

DICO ERGO PRIMO: In communi loquendo causa per accidens, ut opponitur causae per se, dicitur dupliciter, vel quia deest illi propria forma aut quia deest illi proprius finis, quia scilicet non ex proposito operatur.

Sumitur hoc ex Aristotele in cap. 5. secundi libri.¹ Et notandum, quod illa particula „per accidens” dupliciter sumitur: Uno modo per accidens, id est per aliud, sive illud aliud per se et necessario requiratur sive non, qua ratione omnes causae creatae per accidens operantur, id est per virtutem accidentalem, quae tamen proprie et² per se atque intrinsice est virtus. Alio modo per accidens dicitur illud, quod convenit non simpliciter et per se. Et hoc ideo est, quia accidens aliud est proprium et aliud commune. Accidens proprium licet sit distinctum a subiecto, habet tamen connexionem per se cum illo, accidens autem commune non habet; et ideo convenientia primi accidentis non opponitur ei, quod per se, bene tamen convenientia secundi.

Loquimur ergo in praesenti de eo, quod est per accidens hoc secundo modo, et sic dicimus, quod contingit esse causam per accidens illo duplici modo, vel quia deest habitudo ad propriam formam, ut cum dicitur album aedificat; albedo enim non est forma, ad quam sequitur aedificatio, licet sit in subiecto aedificante, et talis causa per accidens opponitur quarto modo per se, in quo explicatur id, secundum quod causa. Vel potest sumi ex defectu habitudinis ad proprium finem, ut si fodiens sepulcrum invenit thesaurum, dicitur per accidens invenire, quia non intendebat illam inventionem. Ex defectu ergo finis vel formae, quae sunt principia agendi, dicitur causa per accidens.

Et primus modus causae per accidens dupliciter dicitur: Uno modo, quia coniungitur formae agenti per se, ut cum dicitur musicus aedificat, musica coniungitur arti aedificandi. Alio modo, quia coniungitur cum effectu per se, quia scilicet attingit aliquid, cui alius effectus est annexus, ut in removente prohibens, sicut qui removet columnam, est causa descensus lapidis, qui non oritur ab ipso removente, sed a gravitate, et similiter persecutio tyrannorum est causa per accidens patientiae martyrum per modum occasionis.

DICO SECUNDO: Casus et fortuna pertinent ad causas per accidens, quae dicuntur agere praeter intentionem.

Constat hoc ex Aristotele in 2. libro cap. 5.³ Differunt autem casus et fortuna, quia casus magis communiter se habet, fortuna vero solum invenitur in rationalibus. Neque enim dicitur lapis vel brutum bene fortunatum, et hoc ideo, quia bona fortuna est valde affinis felicitati; dicimus enim bene fortunatos esse felices, felicitas autem solum convenit rationali naturae. Dicitur ergo fortuna «causa efficiens per accidens in his, quae raro contingunt, et secundum propositum fiunt propter finem».⁴ Quae definitio convenit casui excepta ultima particula, eo quod casus etiam in irrationalibus invenitur, sicut casu accenditur ignis in silva, vel lapis cadit et percutit. Dicitur autem fortuna causa per accidens reductive, sicut id, quod est per accidens tale, reducitur ad id, quod est per se. Dicitur autem causa, et non effectus, quia id, quod est effectus, est fortuitum seu ex fortuna proveniens, non fortuna ipsa. Si enim fortuna esset effectus, et non causa, restabat inquirendum, a qua causa proveniret, et cum non sit a causa per se, debet esse per accidens.

DICO TERTIO: Omnes causae creatae, quae coordinantur inter se, sunt capaces casus et fortunae. Respectu vero causae primae nihil fortuitum vel casuale datur.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 1. p. q. 115. art. 6. et 3. Contra Gent. cap. 86. in fine, ubi etiam causis caelestibus attribuit rationem casus seu causae per accidens. In quaest. vero 116. art. 1. removet rationem fortuiti a Deo; omnia enim subduntur divinae providentiae, quae ex proposito operatur.

RATIO HUIUS fundatur in duplici propositione: Prima est, quod nulli creaturae convenit omnium cognitio saltem respectu eorum, quae sunt supra se. Secunda, quod nulli creaturae subduntur omnes causae, praesertim liberae, quae in multis actionibus solum pendent a Deo. Ex his enim deducitur, quod multi effectus possunt consequi casualiter, quia quod ignoratum est ab aliquo, potest fieri praeter eius intentionem, ut si angelus iubeatur a Deo facere aliquid, ex quo sequitur, quod quidam convertantur, et hoc sibi ignotum est. Et similiter, si alicui non subduntur omnes causae, potest concursus et combinatio aliqua causarum fieri, in quam non influat, et respectu eius erit casualis effectus secutus, sicut quod aliquid sit album, habet causam, et similiter quod sit musicum; sed haec coniunctio „album-musicum” non habet causam.

Oppositum vero accidit respectu Dei, quia ipse nihil potest ignorare, et sic non potest aliquid praeterire eius providentiam. Et similiter nihil praeterit eius causalitatem; quomodocumque enim combinentur causae, haec ipsa combinatio et coniunctio est ex participatione Dei, quia hoc ipsum potest intelligere et consequenter ordinare ac disponere vel impedire.

DICO QUARTO: Recte dicitur omnem causam per accidens reduci ad aliquam causam per se.

Et hoc axioma est valde commune, sed potest habere falsum et verum sensum. Primo enim potest esse sensus, quod omnis causa per accidens reducitur ad aliquam causam per se proximam et particularem, causativam⁵ per se illius effectus, tamquam derivata et originata ab illa. Et hic sensus est falsus, quia multi sunt effectus per accidens, qui non originantur ab aliqua causa per se, sicut quod album sit musicum, non habet causam, cum sit ens per accidens, quod non est unum ens, neque vere ens. Et sic docet D. Thomas 1. p. q. 115. art. 6.

Secundus sensus est, quod omnis effectus seu causa per accidens reducitur ad aliquam causam per se praesuppositive, quia scilicet supponit aliquam causam vel effectum per se, cui accidit, vel quia reducitur ad causam primam, cui nihil est fortuitum et per accidens, ut dictum est. Hoc modo reducitur omne per accidens ad aliquod per se, cui coniungitur. V. g. inventio thesauri coniungitur fossioni terrae, quae per se est intenta, et album-musicum coniungitur homini, qui est per se capax albedinis et etiam musicae.

DICO ULTIMO: Fatum est ipsa ordinatio et dispositio causarum creatarum derivata a divina providentia ad executionem effectuum, quos per ipsas ordinat et disponit exequi.

Sumitur haec conclusio ex D. Thoma 1. p. q. 116., praesertim art. 1. et 4.

Fuerunt autem de fato diversae sententiae vel errores apud antiquos, quos ad duo principalia capita reducit S. Thomas. Cum enim inter effectus alii sint necessario et immutabiliter provenientes, ut motus caelorum, alii vero mutabiles et casui subiecti, de primis non erat aliqua difficultas, cum clare constet illa esse naturaliter disposita et ordinata. Circa casualia vero et contingentia erat tota difficultas, et in hoc quidam ad nullam causam superiorem reducebant res istas casuales, et sic omnino tollebant fatum. Alii vero reducebant omnia fortuita ad causam superiorem, quam dicebant esse caelum, et ita ponebant fatum non a Deo, sed a caelo derivari, quo sensu sancti Patres saepius a nomine fati abhorrent, quatenus attribuitur sideribus subicientibus sibi humanas actiones.

Et ideo primi erraverunt subtrahendo a divina providentia res mutabiles et casuales, secundi vero subiciendo omnia casualia caelo, quod constat esse falsum, tum in his, quae fiunt a libera voluntate, quae nullo modo subiciuntur caelo: tum in his, quae fiunt per accidens, quorum non potest esse principium causa naturalis, quia haec operatur ut determinata ad unum, res autem per accidens nec determinate sunt nec unum. Quare si casualia et fortuita in aliquam causam reducuntur, illa debet esse intellectiva, quia intellectus reducit ad unum etiam ea, quae sunt per accidens, et ita potest de illis ordinare. Ordinatio ergo istorum effectuum casualium primo et principaliter reducitur in divinam providentiam, proxime vero in causas intermedias, non absolute, sed quatenus dispositae et ordinatae a Deo ad tales effectus.

Sic ergo illa dispositio causarum dicitur fatum, quasi aliquid a Deo praelocutum et praefatum; ipsa vero Dei providentia active sumpta potius est disponens seu loquens aut fans quam fatum et dispositum. Et sic ista dispositio fati designat ordinem habitudinis in causis, non dispositionem illam, quae est qualitas. Subduntur autem fato omnes illi effectus, qui pendent a causis secundis mutabiliter, et quanto a pluribus causis pendent, plus fati nexibus implicantur, ut dicit Boetius 4. de Consolat. prosa 6.⁶ Quae vero immediate a Deo fiunt, non subduntur fato, sicut creatio caeli, glorificatio spirituum, collatio gratiae etc.

SED OBICITUR: Nam absolute non datur aliquis effectus casualis, tum quia, licet in genere loquendo invenire thesaurum sit effectus per accidens respectu fodientis sepulcrum ignoranter, tamen haec fossio in singulari, in quantum fit hic et nunc in hac parte terrae, non stat, quod non inveniat thesaurum; tum etiam respectu caeli, quia nullus effectus corporeus est, qui non dependeat a caelo. Ergo licet respectu huius vel illius constellationis aliquid videatur fortuitum, tamen respectu omnium simul seu respectu totius caeli nihil est fortuitum; tum denique respectu dispositionis divinae in causis nihil est fortuitum, quia est fatum et dispositum. Ergo nihil casuale datur, quod respectu alicuius causae non sit per se.

Confirmatur, quia ideo datur casus et fortuna in creatis, quia id, quod est per accidens, non habet causam, cum non sit vere ens, quod non est vere unum. Sed haec ratio etiam currit respectu Dei, quia non causat nisi id, quod est vere ens et vere unum. Ergo etiam Deus non est causa effectuum per accidens, vel si est causa eorum in quantum intelligens, etiam intellectus creatus poterit esse causa per se eorum, quae per accidens fiunt.

Respondetur negando antecedens principalis argumenti. Ad primam probationem respondetur, quod illa actio, prout fit in illa determinata parte terrae, per se non respicit inventionem thesauri, sed apertionem terrae, in qua quia fuerat positus thesaurus omnino praeter intentionem aperientis terram, ideo respectu huius actionis et agentis dicitur illa inventio per accidens et sola apertio terrae per se, etiamsi in singulari consideretur respectu fodientis.

Ad secundam probationem dicitur, quod imprimis nihil probat de actibus liberis, respectu quorum caelum non est causa. Respectu autem aliarum rerum naturalium etiam nihil probat, quia licet diversae constellationes diversos producant effectus, et quandoque unum alterius contrarium, tamen illa combinatio et concursus effectuum non est per se intentus ab illis constellationibus, quia unaquaeque respicit suum effectum. Quod vero uterque effectus simul occurrat, est illis per accidens. V. g. planeta vel constellatio, quae generat fulmen, solum respicit illius productionem. Similiter alia constellatio, quae siccavit messem, solum intendit illam siccare. Quod vero super messem siccam cadat fulmen et comburatur, non est per se intentum ab illis constellationibus, quia non agunt intendendo coniunctionem illorum effectuum, sed quaelibet suum. Solum autem causa intelligens, quae comparat unum alteri, potest intendere tamquam unum ea, quae plura sunt et per accidens, ut docet S. Thomas statim citandus, praeterquam quod illae constellationes in producendis suis effectibus dependent a dispositione vel distantia materiae, quae si deficiat, frustratur actio caeli, et consequenter fit effectus per accidens.

Ad ultimam probationem dicitur probare, quod ratio casualis et contingentis sumitur penes ordinem ad causas particulares seu creatas, non respectu Dei, cui nihil est fortuitum.

Ad confirmationem dicitur, quod entis per accidens, in quantum tale, nulla datur causa, sed dicitur causari a Deo, quia id, quod est per accidens in se, potest reduci ad aliquam unitatem, et sub illa causatur, quia potest per apprehensionem intellectus sumi ut unum, et sic ab intellectu potest ordinari per modum unius et intendi, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 116. art. 1. Et sic non repugnat etiam id fieri ab intellectu creato respectu eorum effectuum, quorum habet notitiam et quos potest causare, non tamen respectu omnium, nisi tantum Deus, qui omnia novit quantumcumque libera et contingentia. Causae autem naturales quia sunt determinatae ad unum, non possunt ea, quae sunt per accidens, causare per se.