Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SIT PRIMA CONCLUSIO: Viventia habent terminum extrinsecum suae magnitudinis via generationis et conservationis, qui est status naturalis, non tamen via corruptionis seu status praeternaturalis.

Prima pars est communis philosophis, de qua videri possunt Conimbric. 1. Phys. cap. 4. q. 1. art. 2. et Carmel. libro 6. disp. 27. q. 2. et communiter interpretes. Sumitur ex D. Thoma 2. de Anima lect. 8. in fine,¹ ubi dicit, «quod est aliqua quantitas ita magna, ultra quam species humana non porrigitur, et aliqua tam parva, ultra quam homo non invenitur». Videatur etiam in 2. dist. 30. q. 2. art. 2.,² ubi id affirmat generaliter de omni corpore naturali, et 1. p. q. 7. art. 3.

ET RATIO EST, quia viventia constant partibus organicis, quae determinatum temperamentum et quantitatem habere debent, quam si excedunt, inepta redduntur. Et terminus, in quem partes istae et ipsa viventia crescunt, debet esse intrinsecus, quia debet esse per augmentationem et nutritionem, quae ab intrinseca virtute promanant, virtus autem activa intrinseca terminatur termino intrinsceco, ut dicitur 1. de Coelo textu 116.,³ quia terminari debet termino aliquo a se producto. Si enim a se productus non est, non est terminus talis virtutis, sed disparate se habet nec ad ipsam pertinet sive intrinsece sive extrinsece, unde nec mensuramus vires alicuius hominis per id, quod ferre non potest, sed per id, quod potest ferre. Terminus autem, qui producitur ab aliqua virtute, intrinscecus terminus dicitur, quia in illum potest. Ergo si viventia crescunt virtute intrinseca augmentativa, termino intrinsceco terminantur in hac magnitudine. Potest etiam hoc probari ex eo, quod vivens habet formam determinatam, et sic postulat determinatam quantitatem. Sed de hac ratione, quia communis est etiam corpori non viventi sequenti conclusione agemus.

SED OBICIES: Quia potentia activa terminatur in sphaera suae activitatis per terminum extrinsecum, ut dici solet circa illum textum cit. in 1. de Coelo, et videri possunt ibi Conimbric. cap. 11. q. 3. art. 1. et Mag. Bañez de Generat. libro 1. ad cap. 4. tract. de Alterat. q. 6. versus finem. Et ratio est, quia activitas, v. g. caloris aut lucis, diffunditur uniformiter difformiter, id est in prima parte plus, in alia minus, non aequaliter in utraque. Vel ergo ultimum, quod funditur, est divisibile vel indivisibile. Si indivisibile, daretur minimum in gradibus qualitatis, quod repugnat, cum incipiat ab illo intensio ad modum motus, atque adeo non per indivisibile. Si est divisibile, non est ultimum, quia partibile est, et altera medietas non erit ultima.

Confirmatur: Nam viventia augescunt motu augmentationis; sed in motu non datur ultimum esse, sed desinit per primum non esse; ergo neque datur terminus ultimus intrinscecus. Nam si daretur, de illo esset verum dicere: «In hoc ultimo termino est augmentatio et immediate post non erit»; siquidem est terminus intrinscecus, hoc autem est desinere motum per ultimum esse, quod est impossibile.

Respondetur sphaeram potentiae activae, quando proceditur uniformiter difformiter a maiori gradu ad minimum seu usque ad non esse gradus, terminari extrinsece ob rationem dictam, quia proceditur seu diffunditur qualitas diminuendo usque ad non esse et non-gradum qualitatis, et versus minimum non habet ultimum indivisibile seu terminum intrinsecum, cum nec incipiat ab illo motus intensionis per primum esse, sed per ultimum non esse. At vero activa potentia procedendo versus magnitudinem habet terminum intrinsecum, quia si intenditur qualitas, usque ad determinatum gradum intendi potest et ultra non potest, v. g. calor usque ad calorem ut octo, qui est terminus intrinscecus, non extrinsecus calefactionis; octavus enim gradus calor est intrinsece.

Ad confirmationem respondetur, quod motus desinit extrinsece in ratione motus, quia desinit producto aliquo termino seu mutato esse, ubi cessat motus, et ita non desinit per ultimum esse, sed per primum non esse. Ceterum ille terminus productus per motum seu actionem, v. g. quantitas per augmentationem, qualitas per alterationem, potest esse intrinscecus terminus ipsi rei, quae acquiritur, puta qualitati vel quantitati. Et hoc sensu dicimus viventia habere terminum intrinsecum, qui intrinscecus sit ipsi quantitati viventis; ad eam enim pertinet, non qui sit intrinscecus terminus ipsi motui, quo acquiritur.

URGEBIS: Cur ergo non dicemus similiter in diffusione qualitatis per spatium haberi terminum intrinsecum ipsi qualitati, licet non motui diffundenti?

Respondetur, quia ibi, cum diffundatur uniformiter difformiter, fit diminutio qualitatis usque ad non-gradum, et sic non terminatur motus per productionem alicuius, in quo ultimo sistat, alias daretur minimum ex parte qualitatis et prima pars gradus, sed terminatur motus ex diminutione et deficientia virtutis, quia virtus cessat et sic ulterius non producit. Ubi autem non producit virtus, est terminus negativus et extrinsecus, scilicet hic non est motus, et in minori est motus.

Secunda pars conclusionis probatur: Nam si via corruptionis daretur terminus intrinscecus, posset vivens desinere per ultimum sui esse. Nam si motu aliquo vel actione perveniat vivens ad illum terminum intrinsecum via corruptionis et continuetur motus seu actio, qua ad illum pervenit, v. g. tumefactio, certum est, quod immediate post morietur, cum immediate post sit ultra terminum intrinsecum, in quo via corruptionis esse potest. Ergo immediate post desinet, et sic cum fuerit in ultimo termino, verum erit dicere: «Nunc est et immediate post non erit», quod est desinere per ultimum sui esse, quod est contra modum desitionis substantiae, quando desinit per generationem alterius, ut praec. art.⁴ supposuimus.

DICES: Hoc argumentum non probare, quod non habeat vivens terminum intrinsecum magnitudinis etiam via corruptionis, quia vivens non acquirit magnitudinem neque fit maius nisi per augmentationem, per tumefactionem autem non fit maius neque acquirit quantitatem de novo, ut in libris de Generat. dicetur.⁵ Ergo quoad magnitudinem seu quantitatem numquam habet vivens terminum extrinsecum via corruptionis, quia non nisi per augmentationem eam habet; augmentatio autem terminum intrinsecum non habet.

Respondetur ita aliquos recentiores sentire defendentes, quod etiam via corruptionis non datur terminus extrinsecus. Ceterum dicimus, quod loquendo de termino magnitudinis in viventibus via corruptionis, non possumus loqui de magnitudine quantitatis, quia haec solum provenit per augmentationem, quae a virtute naturali et intrinseca est, sed loquimur de extensione quoad locum, quae est effectus quantitatis secundarius, et in illa etiam debet assignari terminus aliquis possit in quamcumque extensionem localem vivens diffundi. Et sic intelligitur extensio via corruptionis, et sic assignamus illi terminum extrinsecum, non intrinsecum. Accessio autem quantitatis, quae fit per augmentationem, non potest esse via corruptionis, cum semper naturalis sit, nisi virtus augmentativa et nutritiva essent in statu sibi non connaturali.

SIT SECUNDA CONCLUSIO: Non viventia ex vi suae generationis et formae determinatam quantitatem et intrinsecam habent, in aggeneratione autem seu incremento, quod fit per extrinsecam appositionem, per se terminum non habent et ex intrinsecis. Dico „per se”, quia spectato ordine universi et situatione corporum terminum habent, cum ultra coelum nullum corpus possit augescere, imo nec integrum elementum corrumpere naturali vi.

Haec conclusio clare videtur deduci ex Philosopho 2. de Anima textu 41.⁶ et D. Thoma ibi lect. 8.⁷ et 1. p. q. 7. art. 3. Dicit enim Philosophus, «quod ignis augmentum in infinitum est, natura autem constantium omnium terminus est et ratio magnitudinis et augmenti». Quae verba explicans D. Thomas inquit: «Manifestum est, quod in omnibus, quae sunt secundum naturam, est certus terminus et determinata ratio magnitudinis et augmenti. Sicut enim cuilibet speciei debentur aliqua accidentia propria, ita et quantitas, licet cum aliqua latitudine propter diversitatem materiae». Nomine ergo „natura constantium” quamlibet speciem naturalem intelligit D. Thomas, quod et statum magis explicat dicens, «quod determinatio quantitatis in rebus naturalibus est ex forma, quae est principium speciei, magis quam ex materia». Similia docet 1. p. q. 7. art. 3., ubi sic proponit rationem: Omne corpus naturale habet aliquam formam substantialem determinatam. Sed ad formam substantialem sequuntur accidentia, ergo ad determinatam formam determinata accidentia. Unum autem ex accidentibus est quantitas. Ergo omne corpus naturale habet determinatam quantitatem et in maius et in minus. In qua ratione illud animadvertendum est, quod cum quantitas possit duplici modo convenire corpori, aut ut consecuta ex ipsa productione prima corporis, aut ut acquisita et superveniens, non probat ratio D. Thomae de termino quantitatis, qui convenire potest corpori seu formae naturali per acquisitionem et incrementum extrinsecum, sed per consecutionem ex vi generationis corporis aut formae, quia hoc tantum ad suum institutum pertinebat, ut statim dicemus. Et in hoc pari passu currunt viventia et non viventia, quia quantitas in eis primum ad formam consecuta ex vi suae generationis certa ac determinata esse debet. Et si partes de novo aggenerentur seu producantur, quaelibet illarum cum determinata quantitate debet produci, licet si simul uniantur et⁸ addantur, ex vi talis unionis non semper determinatam quantitatem postulent. Unde aliud est, quod ex vi formae et productionis, sive totius corporis sive partis cuiuslibet, determinata quantitas proveniat, aliud, quod unio multarum partium et quantitatum sine ullo termino fieri possit.

OBICI ERGO POTEST contra hanc rationem S. Thomae ex una parte, quod diminute probet, ex alia, quod nimis.

Quod diminuta sit, probatur, tum quia non probat, quod determinata forma postulet determinatam quantitatem; determinatio enim formae est quantum ad esse. Determinatio vero secundum quantitatem est diversi generis. Quomodo ergo ex determinatione unius infertur determinatio alterius? Tum, quia dato, quod sequetur ad determinatum esse determinata quantitas, unde sequitur, quod debeat esse determinata secundum maius et minus, et non secundum alias terminationes, puta secundum species determinatas lineae et superficiei etc. et secundum determinatas figuras rotundi aut quadrati etc., — ergo formaliter ex vi determinatae formae, non sequitur determinata quantitas in maius et minus. Tum denique, quia ad determinatam formam solum requiruntur determinatae dispositiones intensive, non extensive; extensio enim formam post formam introductam et generatam crescere potest usque ad suum terminum, non ergo necesse est, quod sequatur ad formam.

Quod vero nimis probet haec ratio D. Thomae, potest aliunde argui, quia sequitur ex illa, quod etiam non viventia habeant terminum intrinsecum quantitatis in suo incremento. Patet sequela, quia etiam in non viventibus forma est determinata, ergo et accidentia, quae ad illam sequuntur, quorum unum est quantitas. Et sic quomodocumque fiat augmentum, tamen cum radix illius sit forma, quae determinata est, solum determinatae quantitatis erit capax.

Et confirmatur, quia ut sequatur determinata quantitas, non requiritur nisi determinata forma in essendo, non determinata in quantitate; alias sensus esset, quod forma determinata in quantitate habet determinatam quantitatem, quod est ridiculum. Semper autem forma inanimata est determinata in essendo, quia semper constat limitatis terminis essentiae,⁹ quae sunt genus et differentia, actualitas et potentialitas. Ergo semper sequitur determinata quantitas in non viventibus.

Ad obiectiones pro prima parte: Ad primam respondetur, quod ex determinatione formae in essendo recte sequitur determinatio quantitatis, quia licet sit alterius generis a substantia in entitate, tamen in ratione effectus ad eam consecuti et dispositionis ei servientis proportionem habet cum illa, sicut etiam qualitas et reliqua accidentia et propriae passiones, quae consequuntur substantiam, diversi generis sunt ab illa in entitate, et tamen in proportione illi adaequantur et ab illa mensurantur. Est enim accidens ex suo genere entis ens, et sic licet diversum in entitate, in modo tamen et officio accommodatur substantiae et iuxta illam mensuratur.

Ad secundam respondetur determinationem quantitatis recte sumi penes magnitudinem et parvitatem, tum quia istimet termini a substantia originari debent ad eamque reduci; tum quia determinatio quantitatis non potest esse nisi vel penes species vel penes terminos magnitudinis. Species omni corpori naturali conveniunt; in omni enim corpore debet dari linea, superficies et profunditas, quae¹⁰ sunt species quantitatis. Ergo determinatio quantitatis in uno corpore prae alio non potest esse in istis speciebus, sed in terminis magnitudinis. Nam determinatio penes figuras supponit istam terminationem penes magnum et parvum; ex diversa enim terminatione quantitatis diversa resultat figura. Omnis autem terminatio fit secundum plus vel minus erga aliquam positionem corporis.

Ad ultimam respondetur, quod quantitas numeratur inter dispositiones saltem passivas, quia mediante extensione reliquae qualitates operari possunt modo corporali et sibi connaturali. Et per terminationem quantitatis diversam aut densitatem vel raritatem partium diversimode qualitas modificatur ad agendum. Et in viventibus ad determinata organa requiritur determinata quantitas, et omnibus ad signationem materiae quantitas concurrit, unde maxime pendet individuatio, sine qua non est dispositio.

Ad obiectiones factas pro secunda parte ut respondeamus, est advertendum aliquos illo argumento convinci ad asserendum, quod non viventia habent terminum in-trinsecum, licet nobis ignotus sit, numquam enim vidimus ignem maximum aut aquam, et ita de termino magnitudinis eorum certo scire non possumus, de quo videri potest Cursus Carmel. 6. Phys. disp. 27. q. 2. § 3. n. 14. et 17.

Et quando urgetur, quod dato illo igne maximo et in suo termino intrinsceco, si illi apponatur stuppa, sine dubio comburet illam et augebitur ignis, respondet, quod tunc comburet stuppam, sed non uniet sibi illum ignem, sed fiet alius distinctus ignis, vel si uniet, non manebit in statu naturali, sed via corruptionis, sicut vivens, cum est in termino magnitudinis et intumescit, vel denique tantum deperdet ille ignis ex altera parte, quantum uniet de igne ex stuppa.

Nihilominus opposita sententia tenenda nobis est, cum sit expressa Philosophi in 2. de Anima textu 41.¹¹ et ibi D. Thomae dicentium, quod ignis potest crescere in infinitum. Nec sufficienter explicatur de incremento via corruptionis. Implicat enim, quod via corruptionis crescat in infinitum et sine termino. Aliud est enim, quod terminus eius via corruptionis debeat esse extrinsecus, aliud quod infinitus. Hoc secundum repugnat, quia via corruptionis est illa, quae tandem consumit et corrumpit, alias via corruptionis non est, si numquam corrumpit, sed in infinitum potest extendi. Ergo infinitum augmentum via corruptionis est implicatio; numquam¹² enim adveniret corruptio. Deinde quod fateur illa sententia, quod ignis maximus comburet stuppam, sed non uniet, incidit in illud magnum inconveniens, quod non poterit maximus ignis et aqua operari id, quod minima, scilicet alterare et convertere aquam vel ignire stuppam aggenerando sibi, cum virtus ignis non solum sit ad generandum alium, sed etiam ad aggenerandum sibi.

Quare dicimus, quod ratio S. Thomae supra facta non procedit de augmento extrinsecus adveniente, sed de quantitate consecuta ex forma. Et idem est de augmento per intrinsecam virtutem augmentativam acquisito, quia ex virtute activa limitata et determinata consequitur. Augmentum autem extrinsecus appositum non consequitur ad formam praeexistentem aut virtutem eius activam, sed novam formam materiamque secum affert, ideoque novam quantitatem.

Et quando urgetur illa ratio, quod etiam apposita illa nova forma et materia adhuc manet determinata et finita forma in essendo, ergo et quantitas in consequendo.

Respondetur in re de facto et categorematice semper dari determinatam quantitatem ex determinata forma, sed syncategorematice et¹³ in vi additionis et unionis novae partis, non habet terminum, quia non pervenitur ad aliquem terminum, ultra quem non possint aliae partes addi, nec tot quin plures; hoc enim est syncategorematice non habere terminum. Et quia D. Thomas solum intendebat probare, quod in re non datur infinitum categorematice, optime id probavit ex determinatione et finite formae. Numquam enim in re dabitur infinita quantitas stante finita forma, ad quam sequitur et cui convenit, quantumcumque partes accrescant, quia etiamsi possint crescere in infinitum syncategorematice, hoc tamen infinitum est impertransibile in re, et ita bene stat utrumque, et quod in additione et incremento partium numquam sit infinita quantitas categorematice, et quod collectio et additio partium syncategorematice terminum non habeat. Habet tamen illum etiam syncategorematice in viventibus, quia incrementa non superveniunt nec partes adduntur et uniuntur ab extrinseco, passive solum se habente subiecto, quod augetur et cui fit accessio, sed activa virtute et per intussusceptionem immutante alimentum et crescente, quae virtus cum limitata sit, non minus habere debet determinatum terminum quantitas ut aucta quam ut generata.

Quodsi dicas: Nam etiam in igne v. g. accessio et incrementum fit per virtutem activam ignis aggenerantis et convertentis in se combustibile, quae virtus cum non minus sit limitata in igne quam in animali, non minus habebit terminum intrinsecum in illo quam in isto.

Respondetur requiri quidem virtutem activam in igne ad transmutandum combustibilia, sed non eodem modo est limitata in igne et in viventibus. In igne enim in omni parte est virtus igniendi et augmentandi ignem, et ita crescente igne crescit virtus augmentandi, et cum in omnibus partibus sit virtus augmentativa, sufficit extrinseca positio combustibilis, ut convertatur crescatque ignis et cum igne nova virtus augmentandi. Ceterum in viventibus virtus augmentativa non est in omnibus partibus nec crescit aut advenit nova virtus crescente vivente, sed virtus augmentativa pertinet ad determinatam partem seu organum, puta ad stomachum, in quem mittitur alimentum et inde distribuitur ad omnes partes corporis. Et cum per augmentum partium non adveniat nova virtus stomachi nutrientis, sed idem debet omnibus praestare alimentum, talis virtus limitata et in parte determinata residens non potest in quemcumque terminum se extendere, ignis vero et reliqua non viventia in quacumque parte habent sufficientem virtutem aggenerativam.

Adhuc tamen obicies contra id, quod dicimus viventia non habere terminum intrinsecum via corruptionis, ex Martinez in hac quaestione de maximo et minimo 1. Phys., quia termini extrinseci tunc solum assignandi sunt, quando intrinscei commode non possunt. At in viventibus possunt assignari termini intrinscei via corruptionis, quia si etiam via corruptionis vivens intumescat, non propterea acquirit maiorem quantitatem, quia tumor sicut et raritas pertinent ad positionem diversam partium sub eisdem terminis quantitatis. Ergo ex eo, quod via corruptionis intumescat vivens, non habebit terminum extrinsecum in quantitate, sed intrinsecum. Hoc argumentum iam supra¹⁴ solutum est et non habet vim, quia non assignamus terminos quantitatis in istis rebus solum ratione intrinsecarum partium et primarii effectus quantitatis, sed etiam ratione extensionis in loco. Quia enim quantitas non potest extendi pro omni loco, neque novas partes addendo via augmentationis neque easdem extendendo per situationem in omni loco via corruptionis, et illis assignamus terminum intrinsecum propter limitationem virtutis augmentativae, et istis extrinsecum, ne desinat vivens per ultimum esse.

Fortius aliunde instari potest, quia posito termino intrinsceco magnitudinis, in homine v. g., et incipiente via corruptionis, vel in ipsa natura est virtus certa et determinata, ut ulterius possit via corruptionis permanere, vel non. Si non, ergo statim peribit, quia caret virtute determinata, atque adeo nullam habet, ut ulterius permaneat usque ad aliquem terminum extrinsecum. Unde enim designabilis est ille terminus, si non est virtus in vivente, ut ad illum extrinsece perveniat? Si habet, ergo habebit terminum intrinsecum, etiam via corruptionis, quia currit eadem ratio atque via generationis, siquidem ex intrinseca virtute naturali habet pervenire ad talem terminum, et haec intrinsece determinata est.

Confirmatur, quia sicut ignis maximus appositam sibi stuppam comburet et aggenerabit sibi, ideoque negamus habere terminum intrinsecum, ita et animal in termino maximo suae magnitudinis adhibitum sibi alimentum, praesertim facilis decoctionis, convertet et crescet, ergo non habet terminum intrinsecum. Quodsi tantum dependet de propria substantia, quantum acquirit de alimento, idem dicemus de igne illo maximo, sicque pari passu current.

Respondetur in non viventibus via corruptionis designari terminum ex virtute naturali ipsius, non in statu naturali, sed infirma et deficiente, utpote via corruptionis tendente. Virtus autem deficiens cum minuatur et a statu naturali removeatur, terminatur in non esse, sicut virtus effectiva et perfectiva terminatur in esse. Et ideo via corruptionis illa virtus habet terminum extrinsecum, id est non esse, via autem conservationis et generationis terminatur in esse, qui est terminus intrinscecus, praesertim quia illa deficientia virtutis venit ex dispositionibus contrariis, quae ad generationem oppositae formae tendunt. Et ideo virtus deficiens in extrinsecum terminatur, scilicet in generationem formae oppositae. In non viventibus autem non datur terminus extrinsecus in¹⁵ augmento seu additione et aggeneratione, sed nullus terminus sive non determinatus datur syncategorematice, ut dictum est.¹⁶ Unde non est simile, nec enim in eis signari potest terminus, in quem non perveniant, et infra illum perveniant, sed quovis dato aliud potest adiungi.

Ad confirmationem respondetur, quod quando animal pervenit ad summum augmentum, ideo habet terminum, quia virtus eius sic continua reactione disposita est, ut tantum vel plus perdat quam convertit, alias si plus converteret, adhuc cresceret. Ignis autem quanto plus augetur, minus virtus eius diminuitur, sed fortificatur, et ideo non est fundamentum, ut dicamus, quod tantum deperdet, quantum augebitur.