Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

PARTEM AFFIRMATIVAM tenent plures recentiores existimantes, quod in omnibus compositis, etiamsi formae materiales sint, dantur partiales subsistentiae correspondentes diversis partibus compositi. Quam sententiam tenet P. Suarez in Metaph. disp. 34. sect. 5. et plures alii ipsum sequuntur. Haec autem sententia tribuit subsistentiae partes duplicis generis, alias quasi integrantes, quatenus res corporea, quae subsistit, divisibilis et extensa est, et consequenter etiam subsistentia talium partium extensa est et divisibilis; alias partes habet quasi essentiales, quatenus plures modi perseitatis vel subsistentiae coniunguntur inter se, scilicet modus subsistentiae materiae et modus subsistentiae formae et faciunt unam subsistentiam compositam mediante unione. Sed tamen non omnes vocant istos modos subsistentias, sed solum modum materiae, eo quod est incommunicabilis alteri subiecto, et modum animae rationalis, quae per se separata esse potest. Modum autem formae materialis non dicunt esse subsistentiam, eo quod neque separata esse potest neque incommunicabilis est subiecto, scilicet materiae.

Et fundamentum pro prima parte, scilicet quod subsistentia rei corporeae habeat partes integrales, ex eo deducitur, quia ipsa substantia eas habet, et tales partes substantiae habent aliquem modum essendi, non per modum inhaerentiae et communicationis accidentalis, ergo per modum subsistentiae partialis; si quidem habent negationem inhaerentiae, ratione cuius dicuntur habere subsistentiam, et habent communicationem substantialem, ratione cuius partialis est. Et ex eodem fundamento ostenditur materiam habere subsistentiam, quia habet incommunicabilitatem ad alterum subiectum, ergo perseitatem in existendo; est enim extra causas cum incommunicabilitate, quod pertinet ad rationem subsistendi.

Denique hoc urgetur duplici exemplo. Alterum est animae rationalis, quam habere subsistentiam perspicue docet D. Thomas 1. p. q. 75. art. 2. et de se constat, quia per se potest esse separata, et tamen non subsistit complete, alias esset persona et suppositum, non forma. Unde ibidem ad primum distinguit Divus Thomas de subsistente completo vel incompleto, et primum negat animae, secundum ei attribuit. Ergo datur subsistentia non completa, et sic non repugnabit idem concedi in materia et aliis partibus. Probatur consequentia, quia etiam materia habet suam incommunicabilitatem et independentiam a subiecto, ergo habet conditiones subsistentiae saltem incompletae. Et praesertim constat, quod anima non habet subsistentiam integram hominis, sed dimidiam seu incompletam, homo autem ex anima constitutus habet completam et integram. Ergo alteram medietatem sumere debet ex alia parte, scilicet ex materia, et sic materia debet subsistere incomplete componendo integram subsistentiam. Secundum exemplum est in unione Verbi Incarnati, siquidem assumpsit humanitatem mediantibus partibus, ita quod partes prius fuerunt assumptae via executionis quam tota natura, ut S. Thomas docet 3. p. q. 6. art. 5. ad 1., ergo partes humanae naturae aliquam habent subsistentiam. Patet consequentia, quia quidquid est assumptibile ab unione hypostatica, est capax subsistentiae; subrogatur enim subsistentia divina loco propriae. Ergo si partes sunt assumptibiles, sunt unibiles subsistentiae divinae loco propriae. Remota ergo assumptione propriam habent, id est partialem.

NIHILMINUS opposita sententia ut communior, ita verior est.

Eam communiter defendunt thomistae, et videri potest Cabrera, Alvarez, Nazarius aliique interpretes D. Thomae ad 3. p. q. 2. et P. Vazquez 3. p. disp. 32. cap. 2. sqq. Sumiturque ex D. Thoma, qui perpetuo negat subsistentiam seu hypostasim convenire partibus, sed toti, ut in 3. p. q. 2. art. 2. ad 3. et art. 3. ad 2. et 1. p. q. 39. art. 1. Videri etiam potest in 3. dist. 6. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 1.¹ et ibidem ad Annibaldum dist. 6. quaest. unica art. 1. ad 1.,² ubi inquit: «Ad illud, quod obicitur, quod omnis substantia particularis potest dici hypostasis, dicendum est, quod hoc intelligitur de substantia particulari, quae est in genere substantiae per praedicationem, non per reductionem, id est de eo, quod perfecte participat naturam generis sicut ens completum in illo genere, quale non est pars substantiae. Non enim genus substantiae praedicatur de manu, quamvis substantia, secundum quod dividitur contra accidens, de ipsa praedicetur, et secundum hoc duae substantiae particulares in Christo non sunt». Item in opusc. 48. tract. de Substantia cap. 2.:³ «Sciendum», inquit, «est, quod substantia dividitur in formam, materiam et compositum. Materia enim non dicitur proprie esse per se, cum non habeat esse nisi per formam, similiter etiam forma non dicitur esse per se, cum solum habeat esse in materia. Compositum autem proprie dicitur esse per se. Et dico compositum scilicet integratum ex suis partibus. Licet enim partes integrales sint compositae, non tamen dicuntur proprie esse per se; compositum enim directe est in praedicamento, ut Boetius in comment. praedicam. dicit, licet etiam posset dici, quod forma et materia et partes integrales sunt per se, quia non sunt in alio sicut accidens in subiecto». Ita D. Thomas. Ubi tota difficultas resolvitur, solum distinguendo subsistentiam positivam a praecisa negatione existendi in alio ut accidens. Et hoc secundum attribuitur partibus, non primum, sed solum toti.

ET HOC EST FUNDAMENTUM huius sententiae ex ipsa natura subsistentiae, quae non dicit solum modum per se negativum, id est carere inhaerentia seu modo accidentis; hoc enim etiam humanitati Christi ex se⁴ convenit, non a Verbo, et tamen subsistentiam non habet nisi a Verbo. Neque ista negatio sola est subsistentia partialis, tum quia est negatio imbibita in ipsa natura substantiae, ut opponitur accidenti, non modus superadditus; tum quia est communis toti et partibus et etiam formae materiali, cui tamen oppositi auctores negant subsistentiam; tum denique quia subsistentia partialis componit totalem, istae autem negationes inhaerentiae non componunt negationem totalem nec subsistentiam totalem; totalis enim positivus modus est. Subsistentia ergo partialis debet esse positiva. Et sic ultra modum per se, ut opponitur accidenti, debet importare rationem termini et incommunicabilis, qui est modus proprius totius, ut distinguitur a parte. Nec subsistentia aliunde nobis innotescit quam ex ipsa ratione ultimi termini naturae. Constat enim totam humanitatem fuisse unitam Verbo, non ut parti vel constitutivo naturae, sed ut termino naturae iam plene constitutae. Ergo nulla restat nobis ratio ponendi hunc modum subsistentiae in partibus, siquidem partes nondum supponunt naturam plene constitutam, et consequenter nondum induunt rationem termini et incommunicabilis, qui est proprius totius et extra constitutiva naturae.

Dicere autem, quod habeat quaelibet pars suum modum existendi per modum termini, sed non ultimi, imprimis hoc est contra rationem termini, qui de se ultimationem dicit; deinde contra rationem subsistentiae, quia si totum principium indagandi illam est ex ratione terminationis, quae supervenit naturae iam constitutae, nulla nobis restat ratio attribuendi illam partibus per modum termini partialis et non ultimi, in quibus nondum invenitur tota natura constituta, et abutimur nominibus vocando terminum id, quod rationem et officium termini non exercet, scilicet ultra non communicari nec transire. Pars enim ut pars communicatur, non ultimo terminatur. Denique si semel partes ponuntur habere partiales subsistentias, etiam partes integrantes illas habebunt. Neque enim est maior ratio de illis, quae sunt composita ex materia et forma, quam de materia vel forma seorsum. Sed in uno continuo sunt infinitae partes divisibiles, ergo erunt infinitae subsistentiae. Et si dicatur habere infinitas subsistentias in potentia et unam finitam in actu, ergo iam illa subsistentia unica actuat totam illam entitatem divisibilem partium non designatarum, ergo iam plures partes subsistunt unica actuali subsistentia, quae convenit parti aliquotae seu designatae; ergo si talis pars aliquota separetur a toto, manebit cum unica subsistentia. Cur ergo similiter totum habens plures partes aliquotas et designatas non poterit unica subsistentia simplici per modum ultimi termini eas comprehendere? Quodsi plures partes integrales non habent plures subsistentias, cum tamen sint capaces divisionis, qua fiant integralia tota, cur materiae et formae non sufficiet unica subsistentia? Omitto non bene intelligi, quomodo illae partiales subsistentiae componunt subsistentiam totalem, cum non se habeant per modum potentiae et actus, sed omnes sint termini homogenii et eiusdem rationis; et sic non apparet, quomodo componant modum subsistentiae totalis tamquam per se unum. Nec⁵ tamen est simile de ipsis partibus integrantibus, quae componunt unum per se; hoc enim ideo est, quia unica forma informantur, partiales autem subsistentiae non informantur aliqua forma subsistentiae communis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Ad fundamenta opposita: AD PRIMUM de partibus integralibus respondetur, quod habent modum essendi dependentis a toto et ab eius esse et subsistentia, et sic non habent in se subsistentiam partialem, sed totalem sicut partes componentes totum, quod subsistit. Negatio autem inhaerentiae, quam habent illae partes, facit quidem, quod sint partes vel formae substantiales, sed non subsistentes; non enim sufficit ad subsistentiam quodcumque substantiale vel sola negatio inhaerentiae, ut dictum est.⁶

AD SECUNDUM respondetur, quod materia prima habet incommunicabilitatem ad ulterius subiectum, non per modum totius completi, sed per modum principii potentialis ut⁷ quo; est tamen materia communicabilis formae ad constituendum totum. Unde non habet omnem incommunicabilitatem, quae requiritur ad subsistentiam, quae est per modum termini supponentis totam naturam constitutam et sic ulterius non se communicans ad constituendum, quod non convenit materiae. Denique subsistentia est terminus incommunicabilitatis in ipsa existentia seu esse, materia autem non habet existentiam seorsum a toto, ut supra⁸ ostendimus; ergo caret subsistentia.

AD TERTIUM exemplum adductum de anima rationali dicitur, quod anima rationalis non habet subsistentiam, de qua loquimur in praesenti, qui est terminus ultimus et hypostaticus, sed solum habet subsistentiam quantum ad rationem existentiae per se sine dependentia a toto. Et sic ex duobus officiis, quae habet subsistentia, scilicet terminare naturam et reddere existentiam independentem, ut distinguit S. Thomas in quaest. de Anima art. 1.,⁹ non convenit animae subsistentia quantum ad primum officium, sed quantum ad secundum, quod sine subsistentia haberi potest, ut apparet in accidente separato, quod sine subsistentia existit extra subiectum. Quare anima humana non habet subsistentiam, quae compleat et constituat suppositum, etiam quando est separata, quia adhuc est communicabilis et unibilis, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 29. art. 1. ad 5. Ex hoc ergo, quod anima habeat capacitatem ad existendum per se sine corpore, non sequitur, quod in materia et aliis partibus, quae nec habent esse per se nec naturam completam, detur talis subsistentia partialis. Id enim, quod in anima habet officium subsistendi quantum ad existentiam per se, non est subsistentia partialis, sed ipsa existentia animae, quae in ipsa est per se et communicatur materiae et toti composito, ut docet S. Thomas 1. p. q. 76. art. 1. ad 1. et 1. 2. q. 4. art. 5. ad 2. Et sic salvatur unica existentia in toto homine, non solum derivata a forma ut a principio quo existendi, sed in se prius existente independenter a toto.

Bene verum est, quod Caietanus 1. p. q. 76. art. 1. circa solutionem ad 5.¹⁰ et q. 90. art. 2.¹¹ tenet, quod anima in corpore etiam subsistit ut quod, sed oppositum ex Ferrariensi¹² docet Bañez super illam q. 76. art. 1. et significatur a D. Thoma in 4. ad Annibaldum dist. 12. quaest. unica art. 1. ad 3.,¹³ quod anima «quamdiu est in corpore, subsistere convenit ei aptitudine, non actu». Revera enim hoc, quod habet anima ut quod, non est subsistentia terminativa et hypostatica etiam partialiter, sed solum est existentia independens a corpore, sicut esse accidentis separati a toto, non tamen est subsistentia ut quod per modum complementi naturae. Et hac ratione D. Thomas q. 90. cit. art. 2. ad 2. dicit, quod anima habet esse subsistens, id est esse independens, non tamen subsistens quantum ad complementum naturae, et sic non subsistit ut quod, sed ut quo, subsistentia proprie et adaequate dicta, quae est modus non solum existendi per se, sed terminative et incommunicabiliter, qua ratione etiam hic Deus remotis relationibus non subsistit incommunicabiliter,¹⁴ licet per se existat, et non sit pars, et hac ratione vocatur subsistentia absoluta.

Ad id vero, quod additur in argumento, quod si anima non habet completam subsistentiam, ergo id quod deest, sumitur ex materia, respondetur, quod anima non habet completam nec incompletam subsistentiam, quae per additionem alterius compleatur. Subsistentia enim totius, ut est modus incommunicabilitatis naturae, non ex pluribus subsistentiis componitur, sed ex unione animae et corporis resultat, quae solum se habent ut principia subsistendi totaliter tamquam quo,¹⁵ non ut res subsistentes etiam partialiter ut quod,¹⁶ sumendo subsistentiam pro termino complementi naturae, non pro esse existentiae independenti tantum.

Et si dicas: Si anima humana habet esse totius et ipsius materiae, cui communicat, ergo pereunte homine non perit esse hominis et per coniunctionem animae et corporis non fit esse hominis. Respondetur, quod perit esse hominis ut hominis, non ut animae, sicut si Verbum dimitteret humanitatem, non amitteret esse Verbum, sed amitteret esse hominem et communicationem ipsius esse. Et sic esse hominis est esse animae non absolute, sed ut communicatae corpori. Et quando fit homo, non fit aliud esse ab anima, sed illud esse, quod est animae, fit esse totius coniuncti, ut dicit S. Thomas in 1. dist. 8. q. 5. art. 2. ad 2.¹⁷

Ad SECUNDUM EXEMPLUM de unione Verbi respondetur varias esse theologorum sententias in explicando, quomodo Verbum prius fuerit unitum partibus quam toti. In sententia autem S. Thomae est certum, quod immediate fuit unitum toti humanitati via intentionis, id est¹⁸ quia hoc intendebat illa unio, scilicet totam humanitatem unire, ut constat ex 3. p. q. 6. art. 5. Quando autem dicit, quod Verbum prius assumpsit partes in via operationis, non est sensus, quod prius assumpsit ipsas partes de facto terminando illas et deinde totum. Sed quia pro aliquo priori partes ordinantur ad totum, non quidem in facto esse praeexistendo aut subsistendo, sed componendo totum, cui subsistentia convenit, ideo dicitur assumptio partium esse prior via operationis, quatenus pro illo priori ordinantur ut quo ad subsistendum in toto, in quo manent assumptae. Unde dicit D. Thomas in 3. dist. 2. q. 2. art. 1. quaestiunc. 3.,¹⁹ quod partes sunt priores toto originaliter constituentes ipsum, et sic mediantibus partibus assumpsit totum, in quantum partes originaliter humanam naturam constituunt. Quare unico verbo dicimus, quod partes prius sunt assumptae ut quo, non ut quod, sicut nec ipsae partes subsistunt nisi ut quo, id est ut id quo componitur totum, quod est subsistens. Personalitas autem Verbi subrogatur loco subsistentiae eo modo unicuique conveniens, sicut propria subsistentia conveniret, si ibi adesset. Quia tamen anima ita est principium constituens ut quo ipsum totum, quod etiam in se potest existere separata a toto, licet semper se habeat ut pars unibilis, ita ex vi illius assumptionis datur ei, quod etiam separata a corpore maneat unita Verbo quantum ad modum essendi independentem a toto, non quia existat per modum personae, nec²⁰ anima unita Verbo fuit persona.

Quodsi instes: Anima separata mansit unita Verbo; ergo illa unio praebet ei aliquam subsistentiam. Ergo signum est, quod anima de se habet illam, siquidem subrogatur loco propriae ea, quae est Verbi, licet partialiter. Respondetur manere animam unitam Verbo non per modum termini ultimo incommunicabilis; sic enim esset persona complete subsistens, defectu cuius etiam facta separatione Verbum non dicitur anima per unionem ad ipsam, sicut per unionem ad humanitatem dicitur homo, eo quod Verbum non unitur nisi per modum personae et suppositi. Et sic non dicimus, quod Verbum est anima, vel²¹ quod Verbum est manus aut pes, bene tamen quod Verbum est homo. Unio ergo illa non est ad Verbum, ut importat subsistentiam, prout exercet officium termini incommunicabilis, sed ut exercet officium habendi esse independentem, licet communicabiliter ad materiam. Hoc enim etiam largo modo dicitur subsistentia, licet non ita proprie, ut S. Thomas docet 1. p. q. 75. art. 2. supra²² cit. et aliis locis. Unde tale esse independens suppleri potest per immediatam unionem Verbi, quod tamen non potest fieri in accidente separato, quia ex se non habet esse independens, sed sustentatur a Deo extra subiectum efficiente vicem subiecti non terminative et²³ ad se et per se, et ideo ad terminum subsistentem assumi non potest. De quo amplius dicemus in libris de Generat. q. 9.²⁴