Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Inter proprietates seu proprios modos, qui conveniunt naturae substantiali, unus est subsistentia. Proprium enim totius compositi est subsistere, fieri et existere, ut colligitur ex D. Thoma 1. p. q. 45. art. 4. De subsistentia ergo proprie pertinet agere ad metaphysicum. Breviter tamen in praesenti, ut explicetur plenius, quidquid pertinet ad rationem compositi naturalis, de subsistentia solum duo attingemus, scilicet quid sit subsistentia, et utrum conveniat indivisibiliter substantiae totali, an etiam partialiter conveniat partibus, ex quibus totalis subsistentia resultat.

Circa explicationem primae¹ difficultatis SUPPONENDUM EST, quod praeter singularitatem naturae substantialis datur in illa aliquid, quod vocamus subsistentiam, ut advertit D. Thomas in 3. dist. 2. q. 2. art. 1. quaestiunc. 3. ad 2.² Et constat in mysterio Incarnationis, in quo assumpta est humanitas singularis, et tamen assumpta est sine subsistentia; singularitas³ ergo naturae distinguitur a subsistentia. Unde pertinet subsistentia ad complementum, quo natura singularis redditur incommunicabilis ulteriori termino et subiecta vel sustentans alia praedicata, sive accidentalia sive substantialia. Unde dicitur subsistens quasi sistens esse sub alio. In eo enim, quod est sistens quasi incommunicabilitas importatur; quod enim non transit ad alterum nec communicatur alteri, dicitur sistere in se. Ex eo autem, quod sub aliis sistit, importatur ratio substantiae primae seu suppositi aut subiecti, quia subicitur praedicatis superioribus et accidentibus, quae sustentat et sub quibus est tamquam sustentativum illorum, quod proprium est primae substantiae. Et hoc ipsum, quod dicitur subsistens seu suppositum, Graeci vocant hypostasim, id est sub aliis stans, et Latini substans vel subsistens. Quodsi hoc fiat in natura rationali, dicitur persona. De quo plura diximus in 2. p. Logicae q. 15. art. 1.⁴

Quodsi quaeras: Ex quo principio deducitur debere poni hanc subsistentiam tamquam aliquid distinctum a natura substantiali et singularitate eius?

Respondetur aliquos existimare solum id posse deduci ex mysterio Incarnationis, in quo fatetur fides integram naturam humanam esse assumptam sine personalitate. Ceterum D. Thomas etiam ex naturalibus principiis aliqualiter investigari posse docet distinctionem hanc inter subsistentiam et naturam, ut constat ex 3. p. q. 2. art. 2. et 1. p. q. 3. art. 3. et opusc. 48. tract. de Substantia cap. 2.⁵ et Quodlib. 2. art. 4.⁶ et aliis locis, quod⁷ latius tractamus 1. tom. 1. p. disp. 4. cit.⁸ Quia videlicet invenimus substantias creatas etiam immateriales esse capaces accidentium realium, quae ita illis inhaerent, ut non misceantur earum naturae, sed inconfusae permaneant, unumquodque in sua quidditate, ergo necesse est, quod uniantur naturae non sub conceptu naturae, sic enim pertinerent ad rationem naturae, vel constituendo ipsam vel constituendo cum ipsa aliquod tertium. Illi autem entitati, quae tantum importat rationem naturae, secundum conceptum naturae seu secundum id, quo aliquid est tale, v. g. id, quo homo est homo (hoc enim est natura), non potest ipsi entitati sic acceptae ut quo aliquid uniri, nisi ut mixtum cum ipsa natura et ad rationem naturae pertinens, quia si conceptus naturae est praecise id, quo aliquid est tale, v. g. homo, quidquid ergo in illo conceptu unitur, aut ad ipsam naturam pertinet, aut ille conceptus habet aliquid amplius quam solam naturam. Exigit ergo aliquid praeter purum conceptum et rationem naturae, quo reddat illam ut subiectum quod respectu eorum, quae sunt extrinseca naturae, et tamen impermixta cum ipsa uniuntur, et non ut pertinentia ad rationem naturae. Et inde est, quod non potest subsistentia pertinere ad gradum naturae, quia gradus non uniuntur extra constitutivum naturae sed ad constituendum ipsam, et ideo quod se habet ut gradus, non est extra constitutivum naturae. Et praeterea ipsum suppositum supponit naturam cum omni gradu, etiam singularitatis, siquidem omnes isti gradus sine subsistentia inveniuntur in humanitate Christi.

Sed dices: Persona divina suscipit externam naturam, scilicet humanam, et tamen non distinguitur a natura ipsa Dei, ergo fundamentum positum non subsistit, quia⁹ id, quod est natura, iam suscipit aliquid extraneum.

Respondetur, quod nihil in Deo invenitur,¹⁰ quod non sit eius natura, nec enim est capax accidentis, quod recipitur per potentialitatem recipientis, et ideo in eo non est distinguere personam a natura respectu eorum, quae in se habet. Respectu vero naturae creatae, quam terminat sine permixtione divinae naturae, non requiritur, quod persona distincta sit a natura divina, quia per hoc nihil immutatur persona in se¹¹ nec recipit aliquid pertinens¹² ad naturam divinam nec aliquid de novo in se receptum, sed sufficit distingui a natura creata, quae sola immutatur in hac terminatione, non divina natura¹³ neque persona.

Sed instabis: Quomodo ergo natura suscipit propriam subsistentiam tamquam distinctam a se, si ad suscipiendum ea, quae sunt extra constitutivum naturae, dicimus eam indigere subsistentia tamquam distincta?

Respondetur, quod natura non suscipit subsistentiam, sed potius terminatur et suscipitur in illa, et¹⁴ se habet tamquam modus et ratio suscipiendi alia, non ut res suscepta. Ipsum enim suppositum seu prima substantia substat seu subicitur tam secundis substantiis, quae sunt praedicata constitutiva naturae, quam accidentibus, quae extrinseca sunt naturae, et utraque suscipit sine permixtione eorum¹⁵ inter se.

His suppositis DUBIUM EST, an ista subsistentia addat aliquid positivum supra naturam, quam reddit subsistentem.

In hoc non omnino convenit inter AUCTORES. Nam aliqui existimant non addere super naturam aliquid positivum, sed negationem quamdam, quam aliqui explicant per negationem divisionis, eo quod suppositum dicit quoddam totum integrum et unum, alii per negationem dependentiae actualis ab aliquo, in quo sit, alii per duas negationes, scilicet dependentiae actualis et aptitudinalis, eo quod natura sic subsistens nec dependet ab aliquo nec dependere potest, habet enim negationem unionis hypostaticae. Quae sententia est Scoti in 3. dist. 1. q. 1. § Ideo propter istum et praecipue in § Non asserendo, ubi ponit negationem actualis dependentiae non sufficere, ut aliqua substantia dicatur persona, alias anima separata esset persona. Sed requiritur aptitudinalis negatio, quatenus natura aliqua secundum ordinem naturalem non potest dependere ab alio, licet supernaturaliter possit. Et sic quamdiu natura singularis non assumitur a persona divina: sola illa negatione, et non aliquo positivo superaddito personatur, quae sunt verba Scoti; licet quia dicit tenere ista non asserendo, non videtur omnino fuisse huius sententiae, ut etiam aliqui eius expositores videntur sentire.

Et fere totum fundamentum est, quia nihil est positivum in natura humana, quod non possit a Verbo assumi, personalitas autem non potest assumi, ergo illa non est entitas positiva. Et confirmatur, quia alias non esset in Christo omnis entitas, quae pertinet ad naturam humanam, nec quidquid Deus in ea plantavit, assumpsisset, quod negant Damascenus¹⁶ et alii Patres.¹⁷

NIHILMINUS OMNINO DICENDUM EST: Subsistentiam addere supra naturam aliquid positivum.

Quae est communior sententia theologorum in materia de Incarnatione ad q. 2. 3. p. et nos late tractamus in 1. tom. loco cit.¹⁸ Et sine dubio sumitur ex D. Thoma, qui 1. p. q. 30. art. 4. inquit, «quod hoc nomen personae non est nomen negationis nec intentionis, sed nomen rei». Constat autem, quod persona directe non significat naturam, sed id, quod naturae additur. Et similiter q. 29. art. 2. ad 3. inquit, «quod hypostasis et persona addunt supra rationem essentiae principia individualia, neque sunt idem cum essentia in compositis ex materia et forma». Et denique q. 3. art. 3. inquit, quod «id, quod est homo, habet in se aliquid, quod non habet humanitas». Quod certe verificari non potest, si non habet nisi negationem superadditam; haec enim non est aliquid supra humanitatem.

ET FUNDAMENTUM huius est, quia subsistentia neque est negatio divisionis, quod pertinet ad unitatem. Unitas enim in natura sine subsistentia salvatur, ut in humanitate Christi, quam assumpsit ut unam in singulari, et non ut subsistentem. Neque similiter est negatio dependentiae. Impossibile est enim, quod independens non sit perfectius dependente; dependentia autem est aliquid positivum, ergo independentia in illo genere non potest esse sola negatio, licet per negationem explicetur, sicut infinitas in substantia vel quantitate, licet explicetur per negationem, aliquid tamen positivum est, et Deum esse independentem in essendo maxima perfectio illius est.

Unde fit argumentum: Omne non subsistens in quantum tale est imperfectius subsistente vel perfectibile per subsistentiam, ut patet in anima separata et quacumque alia parte, quae imperfectior est quam res subsistens, utpote incompleta et perfectibilis, subsistens autem est perfectum et integrum et completum, a quo minus aliquid habet pars non subsistens. Ergo potius non subsistens dicet negationem illius perfectionis, quam res subsistens solum addat negationem sine aliqua positiva perfectione super naturam non subsistentem.

Quodsi dicas negationem dependentiae, quam importat suppositum, dicere negationem alicuius maioris perfectionis, scilicet negationem unionis hypostaticae; solum enim per istam unionem potest excludi propria subsistentia, ergo solum dicit negationem huius unionis, quae utique aliquid perfectius est. Nam perfectiori modo natura est in persona divina, quam in se:

Contra est primo, quia subsistentia naturalis et propria non solum opponitur unioni hypostaticae, sed etiam opponitur modo existendi accidentis, qui est inhaerentia, et modo existendi tamquam pars incompleta. Utrumque enim repugnat supposito et consequenter ab illo excluditur, frustra ergo restringitur ad negationem hypostaticae.

Deinde quia subsistentia propria est aliquid naturale primo et per se, quia constituit aliquid ordinis naturalis. Ergo non potest primo et per se consistere in negatione unionis hypostaticae, quae supernaturalis est, licet illam etiam includat, sicut in quacumque re naturali invenitur negatio rationis supernaturalis, non tamen ista negatione res naturales constituuntur primo et per se. Et urgetur amplius, quia vel ista negatio unionis hypostaticae sumitur privative vel pure negative. Si pure negative, non potest constituere personam; nam etiam accidentibus, imo et entibus rationis convenit negatio unionis hypostaticae. Si privative solum convenit naturae, ut capaci unionis hypostaticae, solum autem est capax per potentiam obedientialem, ergo privatio etiam illi convenit secundum hanc capacitatem, ergo si per illam constituitur subsistentia naturalis, conveniet subsistentia naturalis secundum capacitatem obedientialem, quo nihil absurdius dici potest, cum¹⁹ substantiam esse subsistentem tam naturale sit quam accidenti esse inhaerens.

Denique in divinis dantur proprissime tres subsistentiae et personalitates relativae, quae in quantum subsistentiae positivas realitates important, non tres negationes. Et subsistentia Verbi univit sibi humanitatem loco propriae subsistentiae, non autem univit illam in aliquo negativo, sed in aliquo positivo, quod cum loco subsistentiae creatae positum sit et suppleat id, quod faceret subsistentia creata, si hoc facit positive terminando, etiam id faciet subsistentia creata.

Et hinc solvitur FUNDAMENTUM SCOTI. Dicimus enim assumptam esse a Verbo omnem entitatem naturae humanae et quidquid ad eam pertinet in ratione naturae, non tamen quidquid pertinet ad modum naturae seu²⁰ ad personalitatem terminantem, non constituentem naturam.

Quodsi inquires, quidnam sit hoc positivum, quod subsistentia addit supra naturam, respondetur neque esse solam individuationem seu individuales proprietates nec solam existentiam, cum utrumque inveniatur in accidente, et singularitas etiam in humanitate Christi sine subsistentia; neque esse solam existentiam per se, ut opponitur inhaerentiae, quia sic invenitur in partibus sine incommunicabilitate. Imo²¹ et in anima rationali invenitur existentia per se sine dependentia a corpore, licet non inveniatur subsistentia completa, de qua solummodo hic loquimur. Sed haec addit supra naturam terminum quendam seu formalitatem substantialem excludentem modum inhaerentiae et modum partis communicabilis sicque reddit naturam terminatam et incommunicabilem ulteriori termino, sicut etiam punctum terminat lineam positiva additione et terminatione.

Est tamen dubium inter aliquos, an sit terminus existentiae vel naturae. Quidam enim existimant terminare existentiam et supponere illam eique advenire, ut P. Vazquez 3. p. 1. tom. disp. 31. cap. 6. Quod etiam debent affirmare, qui existimant existentiam non distingui ab essentia seu natura, sic enim adveniendo naturae advenit existentiae.

In opposita autem sententia, quam legitimam esse D. Thomae ostendemus art. 4., oppositum dicendum est, scilicet quod prius terminat subsistentia naturam, et ultimo advenit existentia tamquam primo et per se conveniens supposito, et mediante supposito ipsi naturae. Hoc enim perpetuo docet D. Thomas, ut 3. p. q. 17. art. 2., praesertim ad 1., ubi inquit, «quod esse sequitur naturam non sicut habentem esse, sed sicut qua aliquid est, hypostasim autem seu personam tamquam habentem esse, et ita magis retinet unitatem ex unitate hypostasis, quam habeat dualitatem ex duplicitate naturae». Nec potest D. Thomas explicari, quod nomine ipsius esse intelligit ipsum subsistere, ut aliqui dicunt. Cum enim affirmat, quod esse sequitur ad hypostasim, esset sensus, quod subsistere sequitur ad hypostasim, hypostasis autem et subsistentia idem sunt, sequeretur ergo ad seipsum. Et ratio huius sumitur ex doctrina D. Thomae 3. p. q. 2. art. 5. ad 1., quia subsistentia seu suppositum innascitur seu convenit naturae ex ipsa coniunctione partium, ex qua praecise resultat totum ut completum et terminatum. Nam hoc ipso, quod totum est, terminatum debet esse nec ulteriori termino communicabile, existentia autem convenit ipsi toti, in quantum subicitur actioni agentis et causae producenti. Prius ergo ipsi naturae convenit modus totalitatis seu suppositabilitatis quam modus seu terminus existentiae, quia ipsum totum existentia ipsa afficitur et ei subicitur. Fieri enim proprium est suppositi, ut ostendit D. Thomas 1. p. q. 45. art. 4., quia terminus generationis et creationis ut quod est ipsum totum, quod fit. Forma autem est terminus ut quo seu formalis. Eius autem est esse cuius est fieri, existentia autem non est aliud quam factum esse, et sic correspondet ipsi fieri. Si ergo fieri non convenit naturae ut subiecto quod, sed supposito, consequenter ut existentia sit in aliquo tamquam in subiecto quod, praesupponit subsistentiam et suppositum.

Nec hinc sequitur (quod Vazquez ubi supra²² deducit contra Caietanum) prius natura esse constitutum et productum suppositum, quam habeat existentiam: siquidem suppositum completur entitate illa reali, quae est prior quam ipsa existentia; id autem quod est prius, potest esse sine posteriori.

Sed respondetur facile, instando hoc in ipsa natura, quae est prior quam existentia, et tamen non potest produci natura et existere sine illa. Quodsi dicatur non posse produci naturam sine subsistentia propria vel aliena, hoc idem dicam de natura subsistente, quod non potest produci sine existentia propria vel aliena, cum in sententia D. Thomae natura existat existentia sui suppositi. Et universaliter instatur hoc in causis, quarum una est prior altera in causando, et tamen sine alia non potest existere, quia causae ad invicem sunt causae. Et denique in omni prioritate naturae, quae solum est prioritas in dependendo, non in existendo, non valet illa consequentia: Hoc est prius altero, ergo potest existere sine posteriori; arguitur enim a prioritate naturae et a quo ad prioritatem essendi et in quo.

Multo minus urget, quod addit P. Vazquez, non posse explicari, quid sit illa entitas, quae complet suppositum, et qua de causa necessario sit ponenda.

Respondetur enim, quod est terminus reddens naturam incommunicabilem et terminatam, sicut punctum reddit lineam terminatam, et tamen non superfluit in linea nec est entitas inexplicabilis. Necessario autem est ponenda, quia necessario est ponendum totum ipsa substantia completum et incommunicabile. Iste enim effectus formalis incommunicabilitatis in natura per se existente ab aliquo debet provenire, non a sola natura vel existentia, ergo a termino.

Ex dictis colliges veritatem illius axiomatis apud philosophos communis: «Actiones sunt suppositorum», quod negat P. Vazquez 3. p. 1. tom. disp. 21. cap. 3., eo quod Philosophus 1. Metaph. cap. 1.¹ solum dixit, quod actiones sunt singularium, id est non versantur circa universalia, sed circa singularia. Ceterum auctores non collegerunt hoc axioma solum ex illo loco, sed ex illo, adiuncto eo, quo docet 1. de Anima textu 64.,² quod «anima non irascitur neque aedificat vel texit, sed homo». Ubi licet loquatur de anima, quae est forma partialis, non de humanitate, quae est forma totalis, hoc nihil obstat, neque est sufficiens responsio, licet tradatur a P. Vazquez. Eadem enim ratio currit de anima, quae solum est principium, quo fiunt illae actiones, et de humanitate seu forma totali, quia etiam ex modo significandi solum se habet ut quo, et consequenter prout concipitur sub ratione formae, non magis potest illi attribui principium operandi quam ipsi animae. Neque enim ex eo, quod sit forma totalis, mutat modum essendi in ratione formae et per modum principii quo, ergo neque modum operandi. Et in hoc concordat Philosophus 7. Metaph. textu 27.,³ ubi probat formam non fieri, sed compositum, quia generatio solum est circa hoc aliquid et individuum. Ubi si loqueretur de individuo prout singulare tantum, etiamsi non sit suppositum, nihil probaret, quia etiam forma, sive totalis sive partialis, aliquid singulare est. Ergo per ly «hoc aliquid» aliquid amplius intelligit Philosophus quam formam. Et videri potest D. Thomas in 1. dist. 4. q. 1. art. 2. ad 1.⁴ et 3. p. q. 19. art. 1. ad 3. et q. 20. art. 1. ad 1. et q. 3. de Potentia art. 8. in fine.⁵

RATIO AUTEM EST, quia operari sequitur esse, ergo illud, quod solum significatur ut forma et habens esse ut quo, non potest operari ut quod, sed hoc pertinebit ad suppositum, quod est habens esse et naturam.

Nec dici potest, quod hoc solum probat, quod subsistentia et suppositum solum concomitanter se habet respectu operationis. Nec enim influit subsistentia ut principium respectu operationis, alias ex mutatione subsistentiae mutaretur operatio secundum substantiam, quia mutato principio non potest eadem permanere. Constat autem eandem manere operationem mutato supposito, sicut in anima separata eadem intellectio et volitio, et in accidente separato eadem infrigidatio et calefactio, quae in coniuncto. Et si natura aliqua operans assumeretur a Deo, eadem operatio continuari posset. Ergo talis modus subsistendi vel inhaerendi pure concomitanter se habet ad operandum, ita quod licet per se requiratur ad constitutionem suppositi in primo modo per se, non tamen in quarto modo ad operationem.

Sed contra est, quia suppositum et natura vel ita comparantur inter se, quod utrumque est operans ut quod vel utrumque ut quo vel suppositum nullo modo operatur, sed sola natura, vel suppositum operatur ut quod et natura ut quo. Si hoc ultimum dicatur, est nostra sententia. Si dicatur tertium, sequitur, quod ad operationem omnino per accidens se habebit ratio suppositi vel subsistentiae, et ita erit per accidens ista: «Petrus ratiocinatur», vel ista: «Ignis calefacit», sicut si diceretur: «Album aedificat» vel «Medicus currit». Quod inconveniens videtur devorare Vazquez, dum dicit, quod ita comparatur operatio ad rem existentem per se vel in alio, sicut ambulare ad habentem caput nudum aut coopertum. Quod stare non potest, quia suppositum est per se habens naturam et per se ens, ergo per se operans, quia unumquodque est propter suam operationem. Ergo sicut subsistens est ens non per accidens, ita est operans non per accidens. Si dicatur primum vel secundum, omnino est impossibile, quia in uno supposito non dantur duo operantia ut quod, alias darentur duo existentia ut quod, et sic non posset ex illis unum simpliciter et per se resultare, quia non subordinarentur inter se, unum ut quo, alterum ut quod, sed utrumque esset ut quod. Unde alterum non constitueret tamquam principium quo, atque adeo neque alterum esset quod; ubi enim non est principium quo, neque resultat quod. Et similiter non potest se habere ut principium quo, tum quia suppositum est operans incommunicabiliter et ut totum, non ut quo et⁶ communicabiliter, tum quia omne principium quo dicitur comparative ad principium quod, et sic non potest utrumque se habere ut principium quo.

Ad oppositam quidem instantiam respondetur, quod subsistentia non influit ut principium operandi, sed ut terminans seu modificans ipsum principium reddensque illud operativum ut quod. Et quando instatur, quod mutaretur operatio mutata subsistentia, respondetur, quod non mutatur operatio quantum ad quidditatem et speciem, neque enim pendet a principio formali. Ceterum quantum ad individuationem, si loco unius subsistentiae ponatur alia totaliter distincta, aut si daretur natura sine omni subsistentia propria vel aliena, sine dubio operatio esset alia numerice, quia esset aliud suppositum eliciens vel subiectum, quod non contingit in accidente separato, quia non mutat individuationem; nec enim individuatur ab actuali inhaerentia, sed ab ordine ad subiectum, cui inhaeret. Substantia vero individuatur in se terminando hanc individuationem per subsistentiam, quae per se requiritur ad constituendum subiectum seu operativum ut quod. Anima autem separata similiter posset eandem numero operationem immanentem spiritualem continuare separata et coniuncta, quia ex se habet esse principium quod operandi sicut et essendi, si separetur. Aliunde tamen discontinuari solent istae operationes propter dependentiam vel independentiam a phantasmatibus in intelligendo et consequenter in volendo. Itaque actiones esse suppositorum nihil aliud est, quam subsistentiam per se conducere ad hoc, ut detur principium operativum ut quod.

PARTEM AFFIRMATIVAM tenent plures recentiores existimantes, quod in omnibus compositis, etiamsi formae materiales sint, dantur partiales subsistentiae correspondentes diversis partibus compositi. Quam sententiam tenet P. Suarez in Metaph. disp. 34. sect. 5. et plures alii ipsum sequuntur. Haec autem sententia tribuit subsistentiae partes duplicis generis, alias quasi integrantes, quatenus res corporea, quae subsistit, divisibilis et extensa est, et consequenter etiam subsistentia talium partium extensa est et divisibilis; alias partes habet quasi essentiales, quatenus plures modi perseitatis vel subsistentiae coniunguntur inter se, scilicet modus subsistentiae materiae et modus subsistentiae formae et faciunt unam subsistentiam compositam mediante unione. Sed tamen non omnes vocant istos modos subsistentias, sed solum modum materiae, eo quod est incommunicabilis alteri subiecto, et modum animae rationalis, quae per se separata esse potest. Modum autem formae materialis non dicunt esse subsistentiam, eo quod neque separata esse potest neque incommunicabilis est subiecto, scilicet materiae.

Et fundamentum pro prima parte, scilicet quod subsistentia rei corporeae habeat partes integrales, ex eo deducitur, quia ipsa substantia eas habet, et tales partes substantiae habent aliquem modum essendi, non per modum inhaerentiae et communicationis accidentalis, ergo per modum subsistentiae partialis; si quidem habent negationem inhaerentiae, ratione cuius dicuntur habere subsistentiam, et habent communicationem substantialem, ratione cuius partialis est. Et ex eodem fundamento ostenditur materiam habere subsistentiam, quia habet incommunicabilitatem ad alterum subiectum, ergo perseitatem in existendo; est enim extra causas cum incommunicabilitate, quod pertinet ad rationem subsistendi.

Denique hoc urgetur duplici exemplo. Alterum est animae rationalis, quam habere subsistentiam perspicue docet D. Thomas 1. p. q. 75. art. 2. et de se constat, quia per se potest esse separata, et tamen non subsistit complete, alias esset persona et suppositum, non forma. Unde ibidem ad primum distinguit Divus Thomas de subsistente completo vel incompleto, et primum negat animae, secundum ei attribuit. Ergo datur subsistentia non completa, et sic non repugnabit idem concedi in materia et aliis partibus. Probatur consequentia, quia etiam materia habet suam incommunicabilitatem et independentiam a subiecto, ergo habet conditiones subsistentiae saltem incompletae. Et praesertim constat, quod anima non habet subsistentiam integram hominis, sed dimidiam seu incompletam, homo autem ex anima constitutus habet completam et integram. Ergo alteram medietatem sumere debet ex alia parte, scilicet ex materia, et sic materia debet subsistere incomplete componendo integram subsistentiam. Secundum exemplum est in unione Verbi Incarnati, siquidem assumpsit humanitatem mediantibus partibus, ita quod partes prius fuerunt assumptae via executionis quam tota natura, ut S. Thomas docet 3. p. q. 6. art. 5. ad 1., ergo partes humanae naturae aliquam habent subsistentiam. Patet consequentia, quia quidquid est assumptibile ab unione hypostatica, est capax subsistentiae; subrogatur enim subsistentia divina loco propriae. Ergo si partes sunt assumptibiles, sunt unibiles subsistentiae divinae loco propriae. Remota ergo assumptione propriam habent, id est partialem.

NIHILMINUS opposita sententia ut communior, ita verior est.

Eam communiter defendunt thomistae, et videri potest Cabrera, Alvarez, Nazarius aliique interpretes D. Thomae ad 3. p. q. 2. et P. Vazquez 3. p. disp. 32. cap. 2. sqq. Sumiturque ex D. Thoma, qui perpetuo negat subsistentiam seu hypostasim convenire partibus, sed toti, ut in 3. p. q. 2. art. 2. ad 3. et art. 3. ad 2. et 1. p. q. 39. art. 1. Videri etiam potest in 3. dist. 6. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 1.¹ et ibidem ad Annibaldum dist. 6. quaest. unica art. 1. ad 1.,² ubi inquit: «Ad illud, quod obicitur, quod omnis substantia particularis potest dici hypostasis, dicendum est, quod hoc intelligitur de substantia particulari, quae est in genere substantiae per praedicationem, non per reductionem, id est de eo, quod perfecte participat naturam generis sicut ens completum in illo genere, quale non est pars substantiae. Non enim genus substantiae praedicatur de manu, quamvis substantia, secundum quod dividitur contra accidens, de ipsa praedicetur, et secundum hoc duae substantiae particulares in Christo non sunt». Item in opusc. 48. tract. de Substantia cap. 2.:³ «Sciendum», inquit, «est, quod substantia dividitur in formam, materiam et compositum. Materia enim non dicitur proprie esse per se, cum non habeat esse nisi per formam, similiter etiam forma non dicitur esse per se, cum solum habeat esse in materia. Compositum autem proprie dicitur esse per se. Et dico compositum scilicet integratum ex suis partibus. Licet enim partes integrales sint compositae, non tamen dicuntur proprie esse per se; compositum enim directe est in praedicamento, ut Boetius in comment. praedicam. dicit, licet etiam posset dici, quod forma et materia et partes integrales sunt per se, quia non sunt in alio sicut accidens in subiecto». Ita D. Thomas. Ubi tota difficultas resolvitur, solum distinguendo subsistentiam positivam a praecisa negatione existendi in alio ut accidens. Et hoc secundum attribuitur partibus, non primum, sed solum toti.

ET HOC EST FUNDAMENTUM huius sententiae ex ipsa natura subsistentiae, quae non dicit solum modum per se negativum, id est carere inhaerentia seu modo accidentis; hoc enim etiam humanitati Christi ex se⁴ convenit, non a Verbo, et tamen subsistentiam non habet nisi a Verbo. Neque ista negatio sola est subsistentia partialis, tum quia est negatio imbibita in ipsa natura substantiae, ut opponitur accidenti, non modus superadditus; tum quia est communis toti et partibus et etiam formae materiali, cui tamen oppositi auctores negant subsistentiam; tum denique quia subsistentia partialis componit totalem, istae autem negationes inhaerentiae non componunt negationem totalem nec subsistentiam totalem; totalis enim positivus modus est. Subsistentia ergo partialis debet esse positiva. Et sic ultra modum per se, ut opponitur accidenti, debet importare rationem termini et incommunicabilis, qui est modus proprius totius, ut distinguitur a parte. Nec subsistentia aliunde nobis innotescit quam ex ipsa ratione ultimi termini naturae. Constat enim totam humanitatem fuisse unitam Verbo, non ut parti vel constitutivo naturae, sed ut termino naturae iam plene constitutae. Ergo nulla restat nobis ratio ponendi hunc modum subsistentiae in partibus, siquidem partes nondum supponunt naturam plene constitutam, et consequenter nondum induunt rationem termini et incommunicabilis, qui est proprius totius et extra constitutiva naturae.

Dicere autem, quod habeat quaelibet pars suum modum existendi per modum termini, sed non ultimi, imprimis hoc est contra rationem termini, qui de se ultimationem dicit; deinde contra rationem subsistentiae, quia si totum principium indagandi illam est ex ratione terminationis, quae supervenit naturae iam constitutae, nulla nobis restat ratio attribuendi illam partibus per modum termini partialis et non ultimi, in quibus nondum invenitur tota natura constituta, et abutimur nominibus vocando terminum id, quod rationem et officium termini non exercet, scilicet ultra non communicari nec transire. Pars enim ut pars communicatur, non ultimo terminatur. Denique si semel partes ponuntur habere partiales subsistentias, etiam partes integrantes illas habebunt. Neque enim est maior ratio de illis, quae sunt composita ex materia et forma, quam de materia vel forma seorsum. Sed in uno continuo sunt infinitae partes divisibiles, ergo erunt infinitae subsistentiae. Et si dicatur habere infinitas subsistentias in potentia et unam finitam in actu, ergo iam illa subsistentia unica actuat totam illam entitatem divisibilem partium non designatarum, ergo iam plures partes subsistunt unica actuali subsistentia, quae convenit parti aliquotae seu designatae; ergo si talis pars aliquota separetur a toto, manebit cum unica subsistentia. Cur ergo similiter totum habens plures partes aliquotas et designatas non poterit unica subsistentia simplici per modum ultimi termini eas comprehendere? Quodsi plures partes integrales non habent plures subsistentias, cum tamen sint capaces divisionis, qua fiant integralia tota, cur materiae et formae non sufficiet unica subsistentia? Omitto non bene intelligi, quomodo illae partiales subsistentiae componunt subsistentiam totalem, cum non se habeant per modum potentiae et actus, sed omnes sint termini homogenii et eiusdem rationis; et sic non apparet, quomodo componant modum subsistentiae totalis tamquam per se unum. Nec⁵ tamen est simile de ipsis partibus integrantibus, quae componunt unum per se; hoc enim ideo est, quia unica forma informantur, partiales autem subsistentiae non informantur aliqua forma subsistentiae communis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Ad fundamenta opposita: AD PRIMUM de partibus integralibus respondetur, quod habent modum essendi dependentis a toto et ab eius esse et subsistentia, et sic non habent in se subsistentiam partialem, sed totalem sicut partes componentes totum, quod subsistit. Negatio autem inhaerentiae, quam habent illae partes, facit quidem, quod sint partes vel formae substantiales, sed non subsistentes; non enim sufficit ad subsistentiam quodcumque substantiale vel sola negatio inhaerentiae, ut dictum est.⁶

AD SECUNDUM respondetur, quod materia prima habet incommunicabilitatem ad ulterius subiectum, non per modum totius completi, sed per modum principii potentialis ut⁷ quo; est tamen materia communicabilis formae ad constituendum totum. Unde non habet omnem incommunicabilitatem, quae requiritur ad subsistentiam, quae est per modum termini supponentis totam naturam constitutam et sic ulterius non se communicans ad constituendum, quod non convenit materiae. Denique subsistentia est terminus incommunicabilitatis in ipsa existentia seu esse, materia autem non habet existentiam seorsum a toto, ut supra⁸ ostendimus; ergo caret subsistentia.

AD TERTIUM exemplum adductum de anima rationali dicitur, quod anima rationalis non habet subsistentiam, de qua loquimur in praesenti, qui est terminus ultimus et hypostaticus, sed solum habet subsistentiam quantum ad rationem existentiae per se sine dependentia a toto. Et sic ex duobus officiis, quae habet subsistentia, scilicet terminare naturam et reddere existentiam independentem, ut distinguit S. Thomas in quaest. de Anima art. 1.,⁹ non convenit animae subsistentia quantum ad primum officium, sed quantum ad secundum, quod sine subsistentia haberi potest, ut apparet in accidente separato, quod sine subsistentia existit extra subiectum. Quare anima humana non habet subsistentiam, quae compleat et constituat suppositum, etiam quando est separata, quia adhuc est communicabilis et unibilis, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 29. art. 1. ad 5. Ex hoc ergo, quod anima habeat capacitatem ad existendum per se sine corpore, non sequitur, quod in materia et aliis partibus, quae nec habent esse per se nec naturam completam, detur talis subsistentia partialis. Id enim, quod in anima habet officium subsistendi quantum ad existentiam per se, non est subsistentia partialis, sed ipsa existentia animae, quae in ipsa est per se et communicatur materiae et toti composito, ut docet S. Thomas 1. p. q. 76. art. 1. ad 1. et 1. 2. q. 4. art. 5. ad 2. Et sic salvatur unica existentia in toto homine, non solum derivata a forma ut a principio quo existendi, sed in se prius existente independenter a toto.

Bene verum est, quod Caietanus 1. p. q. 76. art. 1. circa solutionem ad 5.¹⁰ et q. 90. art. 2.¹¹ tenet, quod anima in corpore etiam subsistit ut quod, sed oppositum ex Ferrariensi¹² docet Bañez super illam q. 76. art. 1. et significatur a D. Thoma in 4. ad Annibaldum dist. 12. quaest. unica art. 1. ad 3.,¹³ quod anima «quamdiu est in corpore, subsistere convenit ei aptitudine, non actu». Revera enim hoc, quod habet anima ut quod, non est subsistentia terminativa et hypostatica etiam partialiter, sed solum est existentia independens a corpore, sicut esse accidentis separati a toto, non tamen est subsistentia ut quod per modum complementi naturae. Et hac ratione D. Thomas q. 90. cit. art. 2. ad 2. dicit, quod anima habet esse subsistens, id est esse independens, non tamen subsistens quantum ad complementum naturae, et sic non subsistit ut quod, sed ut quo, subsistentia proprie et adaequate dicta, quae est modus non solum existendi per se, sed terminative et incommunicabiliter, qua ratione etiam hic Deus remotis relationibus non subsistit incommunicabiliter,¹⁴ licet per se existat, et non sit pars, et hac ratione vocatur subsistentia absoluta.

Ad id vero, quod additur in argumento, quod si anima non habet completam subsistentiam, ergo id quod deest, sumitur ex materia, respondetur, quod anima non habet completam nec incompletam subsistentiam, quae per additionem alterius compleatur. Subsistentia enim totius, ut est modus incommunicabilitatis naturae, non ex pluribus subsistentiis componitur, sed ex unione animae et corporis resultat, quae solum se habent ut principia subsistendi totaliter tamquam quo,¹⁵ non ut res subsistentes etiam partialiter ut quod,¹⁶ sumendo subsistentiam pro termino complementi naturae, non pro esse existentiae independenti tantum.

Et si dicas: Si anima humana habet esse totius et ipsius materiae, cui communicat, ergo pereunte homine non perit esse hominis et per coniunctionem animae et corporis non fit esse hominis. Respondetur, quod perit esse hominis ut hominis, non ut animae, sicut si Verbum dimitteret humanitatem, non amitteret esse Verbum, sed amitteret esse hominem et communicationem ipsius esse. Et sic esse hominis est esse animae non absolute, sed ut communicatae corpori. Et quando fit homo, non fit aliud esse ab anima, sed illud esse, quod est animae, fit esse totius coniuncti, ut dicit S. Thomas in 1. dist. 8. q. 5. art. 2. ad 2.¹⁷

Ad SECUNDUM EXEMPLUM de unione Verbi respondetur varias esse theologorum sententias in explicando, quomodo Verbum prius fuerit unitum partibus quam toti. In sententia autem S. Thomae est certum, quod immediate fuit unitum toti humanitati via intentionis, id est¹⁸ quia hoc intendebat illa unio, scilicet totam humanitatem unire, ut constat ex 3. p. q. 6. art. 5. Quando autem dicit, quod Verbum prius assumpsit partes in via operationis, non est sensus, quod prius assumpsit ipsas partes de facto terminando illas et deinde totum. Sed quia pro aliquo priori partes ordinantur ad totum, non quidem in facto esse praeexistendo aut subsistendo, sed componendo totum, cui subsistentia convenit, ideo dicitur assumptio partium esse prior via operationis, quatenus pro illo priori ordinantur ut quo ad subsistendum in toto, in quo manent assumptae. Unde dicit D. Thomas in 3. dist. 2. q. 2. art. 1. quaestiunc. 3.,¹⁹ quod partes sunt priores toto originaliter constituentes ipsum, et sic mediantibus partibus assumpsit totum, in quantum partes originaliter humanam naturam constituunt. Quare unico verbo dicimus, quod partes prius sunt assumptae ut quo, non ut quod, sicut nec ipsae partes subsistunt nisi ut quo, id est ut id quo componitur totum, quod est subsistens. Personalitas autem Verbi subrogatur loco subsistentiae eo modo unicuique conveniens, sicut propria subsistentia conveniret, si ibi adesset. Quia tamen anima ita est principium constituens ut quo ipsum totum, quod etiam in se potest existere separata a toto, licet semper se habeat ut pars unibilis, ita ex vi illius assumptionis datur ei, quod etiam separata a corpore maneat unita Verbo quantum ad modum essendi independentem a toto, non quia existat per modum personae, nec²⁰ anima unita Verbo fuit persona.

Quodsi instes: Anima separata mansit unita Verbo; ergo illa unio praebet ei aliquam subsistentiam. Ergo signum est, quod anima de se habet illam, siquidem subrogatur loco propriae ea, quae est Verbi, licet partialiter. Respondetur manere animam unitam Verbo non per modum termini ultimo incommunicabilis; sic enim esset persona complete subsistens, defectu cuius etiam facta separatione Verbum non dicitur anima per unionem ad ipsam, sicut per unionem ad humanitatem dicitur homo, eo quod Verbum non unitur nisi per modum personae et suppositi. Et sic non dicimus, quod Verbum est anima, vel²¹ quod Verbum est manus aut pes, bene tamen quod Verbum est homo. Unio ergo illa non est ad Verbum, ut importat subsistentiam, prout exercet officium termini incommunicabilis, sed ut exercet officium habendi esse independentem, licet communicabiliter ad materiam. Hoc enim etiam largo modo dicitur subsistentia, licet non ita proprie, ut S. Thomas docet 1. p. q. 75. art. 2. supra²² cit. et aliis locis. Unde tale esse independens suppleri potest per immediatam unionem Verbi, quod tamen non potest fieri in accidente separato, quia ex se non habet esse independens, sed sustentatur a Deo extra subiectum efficiente vicem subiecti non terminative et²³ ad se et per se, et ideo ad terminum subsistentem assumi non potest. De quo amplius dicemus in libris de Generat. q. 9.²⁴

Celebris est ista controversia ab antiquis temporibus, in qua valde auctores dissentiunt. Nam Durandus in 1. dist. 8. 1. p. q. 2. sentit existentiam ratione tantum distingui ab essentia, quem ex recentioribus sequuntur P. Suarez disp. 31. Metaph. sect. 4. et seqq., Vazquez 3. p. 1. tom. disp. 72. cap. 2. et 3., Arrubal 1. p. q. 3. disp. 10. cap. 9. n. 44. et 46. et alii.

At vero Scotus in 3. dist. 6. q. 1. existimat distingui quidem existentiam actualem ab essentia ex natura rei, distinctione tamen formali, non reali. Quid sit autem distinctio formalis ex natura rei apud Scotum, explicavimus in Logica q. 3.¹

Communis autem thomistarum sententia aliorumque plurium sentit existentiam actualem distingui ab essentia a parte rei. De qua sententia videri potest Caietanus de Ente et Essentia q. 11., Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 52.,² Capreolus in 2. dist. 16. q. 1. art. 3.³ et communiter omnes interpretes D. Thomae ad 1. p. q. 3. et 3. p. q. 17. art. 2. Et praeterea sequuntur hanc sententiam Conimbric. 1. Phys. cap. 9. q. 3. art. 1.,⁴ Rubio 1. Phys. tract. de Materia q. 2. n. 12. et 13.,⁵ Molina 1. p. q. 3. art. 4. disp. 2. aliique plures.

Videtur autem tota dissensionis origo in hac parte ex eo provenire, quia diversimode considerantur ea, quae ad existentiam pertinent. Nam ex una parte existentia habet pro effectu formali ponere rem extra causas et extra nihil, quod est transferre de statu possibili ad statum actualem. Unde si condistinguatur existentia ab essentia, essentia remanet nihil, et consequenter non datur extremum reale sine existentia, a quo realiter distinguatur. Ex alia vero parte existentia, quando convenit essentiae, accidentaliter illi convenit, ita quod est praedicatum extra conceptum omnium praedicatorum essentialium, qua ratione fundat Scotus, quod distingui debet existentia ab essentia formali distinctione, quatenus unum in re non est de conceptu alterius. Et ulterius alii fundant distinctionem a parte rei, quia taliter existentia est extra conceptum naturae, quod nec est praedicatum illius essentiale nec in aliquo tertio constituendo essentialiter convenit, sed constituit statum quemdam, qui omni naturae creatae, etiam postquam producta est, accidentaliter et contingenter convenit. Haec enim est accidentalis propositio: «Petrus existit». Ergo talis existentia aliquid distinctum est a parte rei ab ipsa re, quae existit, ita quod quando res producitur, necessario exit ipsa entitas cum modo vel realitate superaddita, quae est existentia, sicut substantia exit cum modo vel realitate superaddita, quae est subsistentia, et tamen sine subsistentia substantia ipsa nihil est, sed intra statum possibilitatis manet. Et fere omnia, quae contra distinctionem existentiae adducuntur, instantur in distinctione subsistentiae et naturae, quas tamen a parte rei distingui ex fide colligimus, et similiter in materia et forma, quas constat distingui a parte rei, et tamen una sine altera non potest dari in rerum natura.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: In sententia D. Thomae et vera existentia in rebus creatis distinguitur a parte rei ab essentia.

DE MENTE S. THOMAE non videtur posse dubitari. Nam imprimis sub his terminis distinctionis realis affirmatur ab ipso in opusc. 48. tract. de Substantia cap. 2.,⁶ ubi inquit: «Esse essentiae et esse actualis existentiae differunt realiter ut duae diversae res». Et in opusc. 15. cap. 8.⁷ inquit, quod «in quocumque praeter primum est potentia receptiva huius actus, quod est esse». Et postea subdit: «In substantia composita ex materia et forma invenitur duplex ordo, unus quidem ipsius materiae ad formam, alius autem ipsius rei iam compositae ad esse participatum. Non enim est esse rei nec forma eius nec materia, sed aliquid adveniens rei per formam». Praeterea ubicumque tractat D. Thomas de esse Dei et creaturarum, ostendit, quod in Deo non differt esse et essentia, in angelis autem et quacumque creatura differt esse et essentia, ut 1. p. q. 3. art. 4. et 1. Contra Gent. cap. 22. et q. 7. de Potentia art. 2.⁸ et aliis locis. Et similiter, quod sit compositio ex ipso esse et essentia tamquam ex potentia et actu. Constat autem manifeste, quod potentia recipiens et componens cum aliquo non potest esse potentia obiectiva seu possibilitas rei in statu possibilitatis, quia haec nec recipit nec componit cum actu, sed tollitur per actum. Sic autem affirmat D. Thomas loquendo de angelis et aliis creaturis 1. p. q. 50. art. 2. ad 3. et 4. et q. 54. art. 3. in corpore et in 2. dist. 3. q. 1. art. 1.⁹ et ibidem ad Annibaldum q. 1. art. 1. in fine corporis,¹⁰ ubi concludit, quod «natura seu substantia angeli est aliud quam eius esse». Et similiter in libro de Ente et Essentia, cap. 5. et 6.¹¹ et 2. Contra Gent. cap. 52. et 53. et Quodlib. 2. art. 3. et 4.¹²

Sed ad haec duo respondent auctores oppositi: Primo, quod S. Thomas sumit existentiam pro subsistentia, quando distinguit illam a natura. Secundo, quod loquitur de compositione rationis, non reali, quam compositionem dicunt versari inter ens possibile et existentiam, per quam reducitur possibilitas ad actum.

Utraque tamen solutio aliena est a sensu D. Thomae. Nam prima satis indigne sentit de proprietate et formalitate loquendi D. Thomae. Quomodo enim intelligi potest, quod in tam multis locis perpetuo agens D. Thomas de existentia et essentia sumat semper existentiam pro subsistentia et ita nihil nobis declaret de ipsa difficultate, quam inquirebat, scilicet de existentia, divertendo ad id, quod non inquirit, scilicet de subsistentia, praeterquam quod generaliter loquitur D. Thomas de quacumque creatura praeter Deum, sive sit subsistens sive non. In natura autem, quae non subsistit, haec solutio stare non potest. — Deinde tamquam distinctas difficultates proponit et resolvit D. Thomas distinctionem subsistentiae a natura et distinctionem existentiae ab eadem, ut agendo de Deo 1. p. q. 3. art. 3. et art. 4., de angelis 2. Contra Gent. cap. 52. et 53. et 55. Quodlib. 2. art. 3. et 4.¹³ et in 2. dist. 3. q. 1. art. 1. et 2.¹⁴ Ergo non sumit D. Thomas pro eodem subsistentiam et existentiam, cum proponat tamquam distinctas difficultates distinctionem existentiae in uno articulo et subsistentiae a natura in alio. — Praeterea quia D. Thomas saepissime dicit, quod forma subsistens recipit esse et est in potentia ad existentiam, ergo nomine existentiae non intelligit subsistentiam, alias esset sensus, quod forma subsistens esset in potentia ad subsistentiam et reciperet illam, quod est battologia. Et antecedens constat. Nam 1. p. q. 50. art. 2. ad 3. inquit: «Subtracta materia et posito, quod ipsa forma subsistat in natura, adhuc remanet comparatio formae ad ipsum esse ut potentiae ad actum, et talis compositio intelligenda est in angelis». Et opusc. 15. cap. 8.¹⁵ inquit, «quod forma subsistens non est non ens, sed actus, qui est forma participativa ultimi actus, qui est esse». Ac denique 3. p. q. 17. art. 2. et Quodlib. 9. art. 3.¹⁶ dicit, quod esse pertinet ad naturam et ad hypostasim seu subsistentiam, et quod naturae convenit ut quo, supposito autem ut quod. Ergo nomine existentiae seu esse non intelligit ipsam subsistentiam, alioquin esset sensus, quod subsistentia convenit subsistentiae seu hypostasi ut quod, quo nihil absurdius.

Contra secundam autem solutionem primo instatur, quia haec compositio inter rem possibilem et existentiam non est compositio in facto esse, sed solum in fieri, quatenus fit transitus ab esse possibili ad esse actuale. Nam in facto esse satis constat, quod non manet ens in statu possibilitatis, sed extra illum, unde si in facto esse componeret, iam non esset compositio ex ente possibili, sed ex ente posito extra talem statum, status enim ille tollitur, quando res est sub existentia.

At D. Thomas ponit in angelis compositionem ex natura seu forma subsistente et existentia seu esse, ut patet in 1. p. q. 50. art. 2. ad 3. et 2. Contra Gent. cap. 55. Quae compositio in angelis datur in facto esse, cum in facto esse natura angeli non sit suum esse nec sua existentia. Ergo non est compositio tantum ex ente possibili et existentia. — Praeterea in 2. Contra Gent. cap. 55. dicit, quod in angelo «non est potentia ad non esse, quia substantia completa est proprium susceptivum ipsius esse, proprium autem susceptivum alicuius actus ita comparatur ut potentia ad actum illum, quod nullo modo est in potentia ad oppositum, sicut ignis non est in potentia ad frigus, sed ad calorem, et in ipsis substantiis corporalibus non est potentia ad non esse nisi ratione materiae». Ex quo fit evidens argumentum. Nam substantia angeli considerata in statu possibilitatis non potest dici, quod sit solum in potentia ad esse ut proprium susceptivum illius. Non autem in potentia ad non esse, cum in illo statu sit indifferens ad esse et non esse, et de facto quamdiu durat ille status, datur sub non esse. De angelo¹⁷ autem dicit D. Thomas, quod non est in eius substantia potentia ad non esse. Ergo illud, quod modo componit cum existentia, apud D. Thomam non est ipsa natura sub statu possibilitatis, quia hoc est indifferens ad esse et non esse et in potentia ad non esse.

Supposito ergo hanc esse mentem D. Thomae fundamentum eius ad duo tantum capita reducitur. Primum est a priori explicando radicem seu causam, unde aliqua dicantur distingui a parte rei. Secundum sumitur ex solutione oppositae difficultatis ostendendo, quomodo existentia, etiamsi distincta sit ab essentia, possit effectum suum formalem praebere et extra causas seu extra nihil constituere.

ET QUANTUM AD PRIMUM, radix et fundamentum distinctionis a parte rei, quando nobis aperte non innotescit ex ipsa separatione extremorum, quae est manifestissimum signum distinctionis rerum, solum restat indagandum et probandum ex ipsa exclusione conceptus unius a conceptu alterius, ita quod aliquid totaliter sit extra conceptum et quidditatem alicuius, et tamen realiter illi conveniat et adiungatur.

Et explicatur in hunc modum: Quotiescumque aliquod praedicatum reale et positivum ita convenit alicui, quod nec est illi essentiale nec cum eo intrat constitutionem et essentiam alicuius tertii nec ab eadem forma provenit, sed a principio totaliter extrinseco, impossibile est, quod non fundet aliquam distinctionem a parte rei respectu eius, cui sic convenit. Sed existentia hoc modo se habet respectu essentiae, ergo distinguitur ab illa a parte rei.

Maior probatur, quia ea, quae sic se habent, carent omni principio identificationis realis, nec poterit instari in aliquo praedicato reali et positivo, quod identificetur cum altero, et non sit de conceptu illius vel de conceptu et quidditate alicuius tertii vel ab eadem forma proveniat, et non a principio extrinseco, nisi forte identificetur cum alio ut modus cum re, qui tamen modaliter distinguitur et a parte rei. Modo autem solum intendimus existentiam plusquam ratione distingui ab essentia, sive sit modus sive res.

Etenim quod solet adduci de praedicato generico et differentiali, v. g. animal et rationale, quod rationale accidit animali et est extra conceptum illius, et tamen si identificantur, nihil obstat. Nam rationale et anima, licet unum non sit de conceptu alterius, utrumque tamen est de conceptu alicuius tertii, quod constituunt, scilicet hominis, et ab eadem forma proveniunt, id est ab eadem anima. Et ut optime notavit S. Thomas Quodlib. 2. art. 4. ad 1.,¹⁸ dupliciter aliquid accidit alicui, uno modo ut determinativum alicuius principii essentialis, licet in eius definitione non cadat, sicut rationale accidit animali; alio modo, quia nec est de eius definitione nec determinativum alicuius principii essentialis, sicut albedo accidit homini. Et hoc modo dicit, quod esse accidit rei, quia est extra rationem speciei cum omnibus praedicatis quidditativis.

Unde etiam non valet instantia de actione et passione, quae identificantur cum motu, et tamen unum non est de conceptu alterius. Haec enim identificantur, quia ab eadem forma proveniunt, scilicet a motu seu a re, quae est in fieri et tendentia; praeterquam quod actio et passio licet identificentur in eadem realitate, tamen distinguuntur a parte rei tamquam duo modi. Ergo ex hac instantia non infertur, quod existentia non distinguatur a parte rei ab essentia, saltem ut modus.

Restat ergo probare minorem, scilicet quod existentia respectu essentiae sit praedicatum reale carens omni principio identificante illam cum essentia. Quod enim sit praedicatum reale et conveniens physice ipsi rei, manifestum est, quia eius effectus formalis est rem esse extra nihil et extra causas. Hoc autem est maxime aliquid reale et physice conveniens, quia physice res ponuntur extra causas et producuntur ab illis. Quod vero careat omni principio identificante ipsam existentiam cum essentia, inde constat, quia semper est accidentale praedicatum physice et in re, nec potest convenire alicui rei tamquam praedicatum essentiale nec ut dimanans necessario ab ipsa essentia nec ut constituens essentialiter aliquod tertium, cui conveniat, quia alias alicui rei creatae et productae conveniret existentia necessario et tamquam praedicatum aeternae veritatis, cum tamen haec praedicatio «Petrus existit» numquam possit verificari ab aeterno. Solum ergo convenit existentia alicui rei mediante participatione ipsius agentis, et sic non habet principium identificationis, quia non convenit rei ex aliquo principio intrinseco, sed ex aliquo extrinseco, nempe ex ipsa productione agentis. Existentia enim est ipsa productio in facto esse seu ipsum poni extra causas. Ergo oportet, quod in ipsa re producta et inveniatur entitas, cui convenit existentia, et ipsa formalitas existentiae tamquam accidentale praedicatum et ipsi essentiali constitutivo extrinsecum.

SED DICES: Hoc praedicatum accidentale non identificari cum entitate ut possibili et sub statu possibilitatis, seu distingui ab ea tamquam ens et non ens. Ceterum rei productae et extra causas positae non potest convenire existentia tamquam praedicatum extrinsecum. Implicat enim intelligere rem productam et non actu extra causas; quidquid ergo superaddi ponatur, iam invenit rem existentem.

Et instatur illa consequentia: convenit aliquid accidentaliter alicui, ergo distinguitur ab illo a parte rei tum in praedicato respectu generis, nam animali accidentaliter convenit rationale, et tamen non distinguitur a parte rei ab illo; tum in ista praedicatione: «Vas est ligneum vel aureum», quod est praedicatum accidentale seu quinti praedicabilis, et tamen non distinguitur realiter ab ipso subiecto; nam substantia vasis non distinguitur ab ipso auro vel ligno, ergo similiter nec essentia et existentia; tum etiam, quia sine additione novae realitatis per hoc solum, quod res est subiecta agenti et eius productioni, dicitur existens; tum denique, quia si nostra ratio aliquid probat, etiam probat, quod existentia est accidens praedicamentale respectu substantiae, cum superveniat illi tamquam forma distincta; hoc autem est impossibile, quia accidens supponit subiectum, cui convenit esse existens.

Sed contra primam instantiam roboratur argumentum, quia res, quae transit de statu possibili ad statum existentiae seu de non esse ad esse, non solum accidentale praedicatum et extrinsecum accipit respectu status possibilitatis seu ipsius entis ut transeuntis de non esse ad esse, sed etiam respectu ipsius rei iam productae, ita quod de ipsa verificatur existentia in facto esse tamquam praedicatum non essentiale nec per se connexum.

Et ratio est manifesta, quia hoc, quod est existere in facto esse, de aliquo subiecto verificatur accidentaliter seu non essentialiter, et non de ipsa re sub statu possibilitatis. Sic enim existentia in facto esse est praedicatum illi oppositum; de re enim intra causas et in statu possibili non verificatur, quod sit extra causas seu existens. Ergo verificatur hoc praedicatum existere solum de re extra possibilitatem considerata et posita, et tamen de tali re verificatur accidentaliter et tamquam praedicatum non per se connexum cum illa nec¹⁹ pertinens ad eius constitutiva. Ergo perperam dicitur, quod existentia in facto esse est accidentale praedicatum et distinctum seu extrinsecum respectu rei producibilis seu possibilis, non respectu rei productae. Nec instari potest in hoc praedicato „mortuum”, quod etiam accidentaliter alicui subiecto convenit, et non viventi, quia illi repugnat, ergo cadaveri, et tamen cum illo identificatur. Nam contra est, quia mortuum pro morte in facto esse non est praedicatum accidentale sicut existere in facto esse, eo quod mortuum opponitur vitae essentialiter et illam tollit, et sic essentiale est cadaveri; existere autem naturam non constituit nec tollit, sed extra causas praecise ponit.

Contra secundam vero instantiam manifeste urgetur illa consequentia. Nam quod attinet ad animal et rationale, iam dictum est,²⁰ quod licet rationale accidat animali, quia potest dari animal sine illo, tamen tunc solum identificantur, quando inveniuntur in aliquo tertio, quod essentialiter constituunt, ita quod ab eadem forma proveniunt. At vero existentia non potest essentialiter convenire neque ipsi entitati essentiae nec alicui tertio, quod essentialiter constituat, cum nulli rei creatae essentialiter conveniat existentia, nec ab eadem forma potest provenire, cum forma non sufficiat dare existentiam se sola, sed mediante productione agentis, quod ita producit formam, quod etiam superaddit existentiam tamquam quid distinctum.

Illud autem exemplum illius praedicationis: «Vas est ligneum», magis stat pro nobis, quia vas non dicit solum lignum; de ligno enim male praedicaretur, quod est ligneum, sed dicit lignum cum forma artificiali, quae est realiter distincta, et sic ratione illius seu respectu illius praedicatio redditur accidentalis. Similiter ergo si esse existens est accidentale praedicatum aliquam formam distinctam supponit, ratione cuius accidentale sit.

Tertium etiam exemplum non est ad rem, quia rem subici agenti et esse productam in facto esse non est denominatio extrinseca, sed intrinseca in ipsa re producta. Nihil enim dicitur existens seu productum in facto esse per id, quod non est in se ut intrinsece denominans, sicut esse visum est²¹ extrinseca denominatio. In se enim existit, quidquid existit, nec sufficit sola relatio dependentiae ab agente, quia rem esse existentem non est effectus formalis relativus, sed absolutus, nec ipsimet relationi convenit ut ad, sed ut in. Ergo esse productum seu existens non est sola extrinseca subiectio ad agens, sed aliquid intrinsece denominans, quo dicitur res producta in se actu esse.

Denique ad ultimum dicitur, quod existentia non est accidens praedicamentale, ut sensit Molina prae²² cit. existimans, quod est duratio de praedicamento Quando. Sed quod non sit accidens inhaerens satis probat argumentum contrarium. Et ideo dicimus, quod existentia est terminus seu formalitas reductive pertinens ad entitatem, quae existit, sicut subsistentia non est accidens, sed terminus seu modus substantialis distinctus a substantia, et similiter unio in multorum sententia.

SECUNDUM FUNDAMENTUM consistit in explicatione huius distinctionis existentiae ab essentia, quia videlicet necesse est, quando aliqua res producitur, cum aliquo superaddito produci, quod est existentia, sed hoc melius explicabitur in solutione argumentorum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Quia impossibile est existentiam recipi realiter in ipsa essentia; ergo impossibile est, quod existentia distinguatur realiter ab essentia.

Consequentia probatur, quia si realiter distinguitur, et tamen reddit essentiam existentem, oportet, quod recipiatur in essentia sicut forma in subiecto. Ergo si non potest recipi, non potest distingui. Antecedens vero constat, quia essentia ut condistincta ab existentia est nihil, et non extra causas, cum per ipsam existentiam extra causas ponatur. Ergo non potest realiter recipere aliquid a se distinctum.

Nec valet dicere, quod ad recipiendum non praerequiritur existentia in recipiente, sed sufficit, quod in re numquam detur sine illa. Et sic est in praesenti, quia essentia in re semper habet adiunctam existentiam, licet distinctam a se, sicut materia recipit formam tamquam distinctam a se, et tamen sine forma non existit. Nam contra est, quia pro illo priori, quo essentia recipit existentiam et materia formam, essentia et materia se habent ut causae reales et realiter causantes, quia ab illis realiter pendet id, quod recipiunt. Ergo pro illo priori et antecedentia causalitatis realis realiter esse debent et consequenter extra causas.

Et confirmatur, quia licet essentia accidentaliter existat, non sequitur, quod realiter distinguatur ab existentia. Nam ipsa existentia si distinguitur ab essentia, etiam debet existere accidentaliter, cum sit aliquid creatum; ergo indigebit aliqua existentia superaddita, et sic erit processus in infinitum.

RESPONDETUR apud D. Thomam esse indubitatum, quod recipiens non est necesse, quod praesupponatur existens, sed sufficit, quod in re numquam inveniatur sine existentia. Formalis²³ enim ratio recipiendi non est actualitas et esse, sed potentialitas. Unde sufficit, quod concomitetur existentia, non quod praecedat. Et ita non inconvenit, quod reddatur existens per aliquid, quod recipit. Imo in hoc distinguit D. Thomas materiam et subiectum, quod subiectum non habet esse ex forma sibi advenienti, sed praesupponitur in se existens, sed materia dicitur id, quod habet esse per id, quod sibi advenit, sicut materia redditur existens per formam. Ita affirmat D. Thomas opusc. 31. in principio²⁴ et 8. Metaph. lect. 4.²⁵ Certe relatio dependentiae a Deo est aliquid realiter receptum in creatura, cum illa relatio distinguatur a parte rei a subiecto saltem ut modus, et tamen subiectum ante illam dependentiam actualem a Deo nihil est. Ergo bene stat recipere aliquid, sine quo subiectum ipsum non est aliquid reale. Et simile est de materia respectu formae substantialis. Imo multae substantiae sine accidentibus esse non possunt nec conservari, sicut substantia corporea sine quantitate et dispositionibus, et tamen substantia recipit illa non tamquam aliquid existens absolute ante illa, sed ut existens dependenter ab illis. Similiter ergo poterit essentia recipere existentiam et materia formam non existendo ante illa, sed dependenter ab illis seu per illa. Itaque ad recipiendum non se habet formaliter ens actu, sed sufficit ens in potentia, quia actualitas non est ratio recipiendi, sed unumquodque recipit, in quantum est in potentia, licet in re et concomitanter debeat recipiens esse in actu; unde sufficit, quod reddatur existens per id, quod recipit, non antequam recipiat.

Et ad replicam de realitate causae et dependentiae pro illo priori, quo aliquid causat materialiter, respondetur, quod illa prioritas, cum sit tantum prioritas a quo, non in quo, non est necesse, quod pro illa prioritate explicetur existentia causae, sed sufficit, quod explicetur potentialitas eius, quia praecise explicatur ratio conducens ad causam materialem seu ad receptionem. Ad receptionem autem formaliter loquendo non conducit actualitas, sed potentialitas. Unde pro illa prioritate non explicatur existentia causae materialis, licet in re existens sit, sed hoc est per existentiam receptam, quia haec in eodem instanti recipitur. Et hoc argumentum etiam solvendum est in causis, quae ad invicem sunt sibi causae, ut dicemus q. 10.²⁶ Nam pro illo priori, quo aliqua causa causat, nondum intelligitur causata ab alia causa, et consequenter nec complete existens, quia ut causae ad invicem causent, sufficit, quod in re semper existant, non vero, quod pro omni prioritate et²⁷ formalitate seu²⁸ explicatione causandi. Et praesertim ad causandum materialiter sufficit, quod aliquid sit ens reale per modum entis in potentia, non per modum entis in actu. Ens autem in potentia etiam ut tale ens reale est, et non purum nihil, alioquin opponeretur contradictorie ipsi actui, non autem reciperet illum.

Ad confirmationem respondetur, quod existentia existit essentialiter ut quo, id est eius essentia consistit in hoc, quod sit ratio existendi; existit autem accidentaliter ut quod, quatenus existente toto etiam ipsa existentia cum eo existit, totum autem accidentaliter habet esse. Et²⁹ inde resultat denominatio existendi etiam in ipsam existentiam, ut non solum formaliter, sed etiam denominative dicatur existens, ut est aliquid huius totius.

Secundo obicies: Quidquid ab aliquo distinguitur et illi advenit, potest a Deo corrumpi vel separari illo priori stante. Nec enim aliter potest cognosci realis distinctio, nisi quia unum sine alio realiter stare potest. Nec potest intelligi, quod aliquid alteri adveniat, nisi supponat existens et completum in esse id, cui advenit. Sed non potest existentia corrumpi vel separari permanente essentia. Remota enim existentia essentia non est extra causas, sed omnino nihil, ergo non distinguitur realiter ab essentia.

Quod argumentum aliqui dicunt formari a Mag. Soto 2. Phys. q. 2. ad probandum, quod existentia non distinguitur ab essentia in re. Ceterum Mag. Soto non facit hoc argumentum ad probandum, quod non distinguatur existentia a parte rei, sed quod non distinguatur tamquam res a re. Subdit enim ibidem, «quod dicitur esse distingui ab essentia sicut sedere ab homine, quia non est de essentia hominis, ut sit existens». Si ergo distinguitur ut sessio a sedente, manifestum est ponere distinctionem a parte rei, non realem, sed modalem.

RESPONDETUR ergo ad argumentum, quod separatio mutua unius ab alio saltem non requiritur ad distinctionem modalem. Modus enim non separatur a re; res autem, licet separetur a modo, tamen aliqui modi sunt, a quibus res non potest omnino separari, quia necessariam connexionem habent cum aliquo, licet non cum isto vel illo determinate, sicut non potest aliqua substantia stare sine omni subsistentia propria vel aliena, nec quantitas in suo statu naturali sine omni figura, nec qualitas intensibilis sine omni modo intensionis vel remissionis, et similiter nec essentia aliqua sine existentia propria vel aliena, si est modus.

Deinde negatur absolute, quod omnis realitas possit separari ab omni eo, a quo realiter distinguitur, nisi quando non intercedit mutua dependentia. Et instatur tum in relativis, quia relatio non potest existere sine termino, a quo realiter distinguitur, tum in absolutis, quia materia non potest esse sine omni forma in opinione supra approbata, et totum non potest esse sine partibus etiam dato, quod totum distinguatur realiter a partibus simul sumptis. Et idem est de essentia et existentia, quia cum existentia sit terminus productionis, quo agens relinquit rem extra causas, implicat, quod essentia intelligatur extra illas sine tali termino, quo formaliter extra causas ponitur.

Tertio dico, quod potest consumi existentia creata et subrogari divina, sicut in sententia D. Thomae humanitas in Christo existit existentia Verbi, de quo 3. p. q. 17. art. 2., quod est signum distinctionis a parte rei, quia sic separantur.

Tertio obicies: Nullo superaddito modo vel entitate essentia est extra causas, hoc ipso quod procedit ab agente; ergo existentia nullo fundamento distinguitur ab essentia.

Consequentia constat, quia ad nihil aliud ponitur existentia, nisi ut res sit extra causas. Antecedens vero probatur, quia potest concipi lapis productus omni alio modo remoto vel non cogitato. Tunc ergo vel concipitur lapis in actu vel in potentia. Non in potentia, quia est productus; ergo in actu, ergo existens, quia quod extra causas et potentiam est, existens dicitur.

Confirmatur, quia si existentia est modus, debet dimanare a re, cuius est modus. Sed non potest emanare ab essentia ut intra causas, quia ibi nihil est, et sic essentia seipsam poneret extra causas, si a seipsa pullularet ille modus, quo formaliter redditur extra illas. Ergo emanat ille modus ab essentia in actu et extra causas, ergo existenti. Et sic existentia emanaret ab existentia, et cum pro illo priori, quo causat talem modum, nondum intelligatur habere illum, consequenter esset existens, antequam haberet existentiam.

RESPONDETUR non posse concipi lapidem ut productum nisi cum existentia, quia existentia est ratio formalis, qua dicitur res extra causas posita et extra nihil. Et sic si concipitur res aliqua ut producta in facto esse, hoc ipso concipitur extra causas, atque adeo cum existentia. Sed tamen tunc non concipitur sola essentia quidditative, sed etiam cum aliquo accidentali, scilicet cum illa existentia seu productione passiva, qua de facto est extra causas; et hoc accidentaliter sibi convenit.

Quodsi inquiras de ipsa quidditate, quae dicitur susceptiva existentiae, quae concipi potest ut subiecta agenti, licet nondum subiecta passive ipsi existentiae; ergo tunc concipietur extra statum possibilitatis utpote subiecta agenti, et tamen sine existentia superaddita. Respondetur, quod entitas sic concepta non concipitur ut formaliter existens nec solum ut obiective possibilis, sed ut subiectum existentiae, secundum quod explicat receptionem ex parte subiecti, non vero informationem ex parte existentiae, quae est forma constituens extra causas. Itaque in ipsa re praescindi potest id, quod est subiecti in recipiendo, sine consideratione eius, quod est existentiae in informando, et tunc sine existentia non intelligitur ut existens formaliter, sed ut recipiens existentiam, sicut corpus ut recipiens albedinem non considerata informatione albedinis, non consideratur album, sed ut materialiter tendens, ut album sit.

Ad confirmationem respondetur, quod modus ille existentiae (si modus est) non dimanat ab essentia ratione intrinsicae connexionis praedicatorum, sed ab agente ei communicatur. Et quando dicit D. Thomas 1. p. q. 50. art. 5., quod esse secundum se competit formae sicut rotunditas circulo, intelligitur, quod formae physice consideratae, id est ut subicitur motui et actioni, per se convenit existentia, id est non per aliud, sed immediate, ad differentiam materiae, cui non nisi mediante forma. Sic ergo modi contingenter convenientes, et non intrantes constitutionem rei, non est necesse, quod dimanent ab essentia per necessariam connexionem sicut propriae passiones, sed quod relinquantur ab ipso agente in essentia, quia media actione agentis conveniunt, sicut etiam alii modi conveniunt subiecto non dimanando ab essentia, ut sessio et alii similes.

Ultimo obicies: Quia remota existentia nihil verae et realis entitatis manet, sed tantum veritas obiectiva, quae non est aliud quam non implicatio contradictionis, ut aliquid sit. Si enim remota existentia aliquid reale maneret, daretur ab aeterno aliqua entitas realis praeter Deum, scilicet omnis entitas creata non existens, et tamen realitatem habens. Ergo non datur in quacumque re existentia remota aliquid reale informabile ab ipsa, ergo per existentiam, et non ante, incipit aliquid esse reale. Sed inter esse reale et non reale non potest dari distinctio realis, quia debet esse inter extrema realia et positiva, ergo non distinguitur existentia realiter ab essentia ut ab extremo reali.

RESPONDETUR, quod existentia potest removeri ab entitate reali dupliciter: Uno modo remotione separationis, ita ut essentia sine existentia maneat; secundo remotione distinctionis, ita quod sit duplex entitas vel modus entitatis, licet una numquam sit sine alia, sed vel utraque pereat vel utraque detur.

Primo modo essentiae remota existentia pure manent intra causas, et in se nihil. Nec dicitur remanere connexio illa et veritas aeterna realiter et subiective, sed obiective, nec est aliquid efficienter et libere participatum a Deo; efficientia enim terminatur ad existentiam et sine illa non datur, sed est veritas obiectiva non fundata in aliqua mutatione, ratione cuius tale praedicatum conveniat, sed independenter ab omni mutatione et hoc ipso, quod in mente divina datur conceptio sive idea alicuius creaturae, resultat veritas illa obiectiva in re cognita seu cognoscibili, existentia vero solum resultat in tempore, quia mediante immutatione agentis provenit.

Ceterum secundo modo datur in quacumque productione rei duplex entitas, scilicet res ipsa, quae subicitur agenti ut terminus actionis eius, et ipsamet existentia, cui subicitur, eo quod producitur essentia non cum solis praedicatis quidditativis, sed cum aliquo praedicato superaddito ad essentiam et distincto, quia contingenter ei convenit, scilicet existentia. Et res sic subiecta existentiae secundum se, et ut distinguitur ab existentia, non est nihil aut in statu pure obiectivo, sed est ens, non actu ex se, sed susceptivum actus ut D. Thomas loquitur opusc. 15. cap. 8.³⁰ Nec enim ad realem compositionem requiritur, quod utrumque extremum sit in actu existens de se per distinctam existentiam, sed sufficit, quod utrique existentia conveniat, uni ut suscipienti, alteri ut danti seu informanti. Suscipiens autem existentiam non est nihil; nam nihil non est capax existentiae nec susceptivum eius, sed contradictorie illi opponitur. Quod ergo se habet ut entitas susceptiva existentiae, hoc ipso quod susceptivum est, non est nihil, sed tamen de se solum habet subiective seu per modum capacitatis esse extra nihil, formaliter autem per existentiam. Et hoc est, quod dicunt aliqui graves auctores, quod pro illo priori, quo essentia intelligitur recipere existentiam, quodammodo intelligitur nihil et quodammodo aliquid, quod aliquid dicunt humanam fugere intelligentiam, cum inter nihil et aliquid non cadat medium. Et vere dicunt, intelligendo hoc de instanti reali et in quo; in re enim non stat aliquid partim esse nihil, partim aliquid, et formaliter non esse extra nihil, in re enim semper habet existentiam, per quam formaliter est extra nihil. Sed secundum praecisiones intellectus et prioritatis causalitatis invenitur aliquid esse subiectum existentiae nondum intellecta informatione existentiae, et sub illa prioritate seu intelligentia subiecti seu receptivi existentiae non intelligitur nihil, quod est oppositum et incapax existentiae, nec intelligitur formaliter existens, sed intelligitur ut capax existentiae et tendens ad existentiam, id est subiective existens, non formaliter. Licet autem non sit medium inter nihil et aliquid, tamen inter aliquid ut formaliter existens et nihil illi oppositum datur aliquid medium, scilicet capacitas et entitas subiciens se illi formalitati existendi, licet in re numquam sine illa formalitate extra causas reperiatur.

Qui tenent existentiam non distingui a realitate essentiae, tot multiplicant existentias quot realitates, sive partiales sint sive totales. Ceterum D. Thomas apertissime tenet existentiam unam et eandem convenire rei eo modo, quo illi convenit fieri; existentia enim est terminus, quo aliquid ponitur in facto esse extra causas. Unde eo modo convenire debet alicui existentia seu factum esse, quo convenit ipsum fieri. Convenit autem secundum D. Thomam fieri et factum esse ipsi toti tamquam quod, partibus autem componentibus tamquam quo.

UNDE SIMPLICITER una existentia afficiens totum reddit existentes omnes partes illius, quae secundum se non existunt, sed prout in toto, sed solum inexistant vel coexistunt.

Hanc ergo esse D. THOMAE SENTENTIAM ex pluribus locis aperte colligitur. Nam in 2. Contra Gent. cap. 54. dicit, «quod in compositis ex materia et forma nec materia nec forma potest dici ipsum quod est, nec etiam ipsum esse; forma tamen potest dici quo est, secundum quod est essendi principium, ipsa autem tota substantia est ipsum quod est, et ipsum esse est, quo substantia denominatur ens». Et in eodem libro cap. 43. inquit, «quod sicut unicuique creato convenit fieri, sic sibi convenit esse. Esse autem non convenit formae tantum nec materiae tantum, sed composito. Materia enim non est nisi in potentia, forma vero est, qua aliquid est, est enim actus. Unde restat, quod compositum proprie fit». Denique communiter docet D. Thomas, quod esse pertinet ad naturam et ad suppositum seu hypostasim, ad naturam ut ad id, quo aliquid est, ad suppositum vero ut ad id, quod est. Et ita unitas ipsius esse sumitur ab unitate suppositi, cui per se primo convenit esse. Quae doctrina traditur a D. Thoma 1. p. q. 19. art. 2. et in 3. dist. 6. q. 2. art. 2.¹ et ibidem ad Annibaldum quaest. unica art. 2. praesertim ad 2.² et Quodlib. 9. art. 3.³

Nec potest dici, quod D. Thomas nomine existentiae intelligit subsistentiam, ut aliqui dicunt. Qui tamen saltem fateri debent unicam subsistentiam sufficere toti composito et eius partibus, si D. Thomam intelligunt de subsistentia, non de existentia. Quod vero idem sit dicendum de existentia, sensus ipse D. Thomae declarat. Nam si dicit, quod esse pertinet ad naturam ut quo, ad suppositum vero seu subsistens ut quod, si sumit ipsum esse pro subsistentia, sensus esset subsistentiam pertinere ad subsistens, quod esset inutilis repetitio, et male diceret D. Thomas per hoc esse denominari ens, sed denominari subsistens, si ly esse sumit pro subsistentia, non pro existentia. Et praeterea in loco 3. p. q. 17. art. 2. ad 3. dicit, quod in Deo «tres personae non habent nisi unum esse, haberent autem triplex esse, si in eis esset aliud esse personae et aliud esse naturae». Si autem sumeret D. Thomas esse pro subsistentia, quomodo diceret tres personas non habere nisi unum esse, cum sint tres personalitates seu subsistentiae? Ergo quando dicuntur habere unum esse, non potest sumi ly esse pro subsistentia.

FUNDAMENTUM autem huius sententiae desumitur ex triplici capite: Primo ex ipsa ratione existentiae, quae est actus ultimus; secundo ex ipsa ratione partium, quae non possunt existere ut quod, sed ut quo; tertio denique ex ipsa ratione productionis seu fieri, quod solum convenit toti; esse autem sequitur ipsum fieri, cum constituat rem in facto esse.

Et primum explicatur sic, quia existentia seu esse non est praedicatum constitutivum quidditatis, sed extra totam quidditatem illius rei, cui convenit. Partes autem intrant ipsam quidditatem et constituunt illam. Ergo prius est quidditatem constitui per suas partes et praedicata, quam illi advenire existentiam. Si autem dicatur partes ipsas prius habere proprium esse partiale, deinde componere totum, ut existat, contra hoc est, quia illud esse totale, quod ipsi toti convenit tamquam adveniens post praedicata essentialia et partes intrinsece constituentes, supponit ipsam entitatem totius indigere ista existentia totali et per eam actu reddi existentem; entitas autem totius nihil est aliud quam suae partes. Ergo si illi convenit existentia totalis, ut per illam existat totum, necessario supponit partes non esse existentes nec unionem earum, cui etiam sua propria existentia tribuitur in hac sententia.

Item vel illud esse seu existentia totius afficit redditque existentes ipsas entitates partium, quae componunt totum, vel non. Si afficit, ergo supponit non existentes secundum se, alias si supponeret, frustra redderet existentes. Si non afficit, ergo cum non sit alia entitas in toto quam entitates partium, nullam entitatem afficit existentia totius, quod est idem ac non dari talem existentiam, cum tamen ipsum totum sit vera entitas producta ab agente; et ulterius generatio substantialis, quae producit ipsum totum, non faceret existentiam simpliciter, quae sit unum esse, sed plures existentias partium sine aliqua unitate earum inter se coniungeret. Quod⁴ enim non possit ex pluribus existentiis una componi, quae habeat unitatem compositam, statim in secundo fundamento ostendemus.

Et hinc sumitur secundum fundamentum, quia si quaelibet entitas partialis habet existentiam distinctam ab existentia alterius partis, quaelibet existentia dabit suum effectum formalem. Sed existentia est actualitas, qua aliquid formaliter et ultimate constituitur extra causas. Ergo unaquaeque pars seipsa habens existentiam partialem seipsa habet esse extra omnes causas, alioquin existentia non erit nec etiam partialis, si extra omnes causas non ponit. Si autem ponit extra omnes causas, ergo ad existendum in rerum natura non indiget aliis partibus, nec existentia unius partis componeret cum existentia alterius unam existentiam totalem, quae sit per se una, sed erunt plures existentiae per accidens coniunctae in uno toto.

Sequela probatur quoad utramque partem: Quoad primam constat, quia existentia est formalitas constituens aliquid extra omnes causas et extra nihil, et consequenter supponit omnem conditionem requisitam, ut aliquid sit extra nihil, quia si aliqua conditio non est posita, nondum est extra nihil. Formalitas ergo existentiae hoc ipso, quod ponit extra nihil, ponit extra omnem causam et conditionem, sine qua non est extra nihil. Ergo si seipsa quaelibet entitas substantialis est existentia, seipsa est extra alias partes substantiales, nec indiget una pars altera parte, ut existat, sicut nec indiget altera parte, ut entitas partialis sit. In nostra autem sententia forma et pars non habent existentiam nisi ut quo seu principium existendi, non ut existentes ut quod. De quo S. Thomas 1. p. q. 90. art. 2. et Quodlib. 9. art. 3.⁵

Quoad secundam vero partem probatur sequela, quia existentia de suo conceptu est id, quo aliquid ponitur extra omnes causas et extra omne illud, a quo dependet, ut sit extra nihil. Ergo non potest esse in potentia ad aliam existentiam, a qua perficiatur et actuetur, quia in ratione existentiae nihil illi deest, ut sit extra nihil et in actu. Si enim deesset, existentia vera non esset, sed adhuc nihil et intra aliquam causam. Unde⁶ fit, quod una existentia non potest comparari ad alteram ut potentia ad actum vel e contra; ergo non potest componere cum altera existentia, etiam partiali, unam tertiam, quia quaelibet illarum est in actu ultimo, et sic non potest comparari cum altera nisi tamquam actus cum actu, quod nullam facit compositionem per se, quia una non perficit aliam nec dependet ab alia, ut sit extra causas, et sic unicuique illarum est per accidens, quod sit coniuncta cum altera. Sic ergo ex ipsis visceribus existentiae repugnat dari partiales existentias, quae hoc ipso, quod partiales sunt, ordinari debent ad unam totalem. Alias ut quid partiales sunt?

Ex hoc autem sumitur ultimum fundamentum, quo saepe utitur D. Thomas, quia fieri et generari solum competit per se ipsi composito et rei subsistenti, ergo et existentia, quia haec non est aliud, quam terminatio ipsius fieri. Et hoc principio utitur D. Thomas 1. p. q. 45. art. 4. et 8. et q. 65. art. 4. et q. 75. art. 1. et q. 90. art. 2. Quibus locis et aliis multis remittit se D. Thomas ad dictum Philosophi 7. Metaph. textu 26.,⁷ ubi ostendit nec materiam nec formam fieri per se, sed compositum. Forma autem solum fit tamquam id, quo aliquid habet esse, ubi potest videri D. Thomas lect. 7.⁸ In summa: Omnis generatio ad hoc aliquid seu ad singulare terminatur, forma autem, v. g. rotunditas, non individuatur nisi in materia, quia per seipsam non subsistit. Compositum autem seu totum in seipso individuatur et subsistit, ergo per se primo generatur et fit, quia per se primo est hoc aliquid. Si autem forma per se primo fieret, deberet esse hoc aliquid, et sic constaret ex alia materia et forma, vel saltem esset in se subsistens. Restat ergo, quod cum ipsi composito seu subsistenti immediate et per se conveniat fieri et generari, ergo et esse seu terminus ipsius⁹ fieri, qui est existentia, et mediante illo partibus, quia faciunt ipsas partes non est alia ab entitate partium.

Nec dici potest, quod ad singulas partes terminatur actio partialis et ad totum totalis; et sic etiam ipsis partibus correspondet esse partiale. Nam contra est, quia istae actiones partiales vel faciunt ipsas partes tamquam id, quod habet esse et hoc aliquid, ut loquitur Philosophus, vel tamquam id quo aliquid habet esse et redditur existens. Si hoc secundum, non est contra nos, qui dicimus formam esse id quo aliquid est et fit, ut locis cit. affirmat D. Thomas. Si primum, obstat Philosophus et eius ratio, quia illi solum convenit fieri tamquam quod, sive dicatur pars sive totum, quod est per se individuum et hoc aliquid. Forma autem non est per se individuum, quia non per se primo est incommunicabilis; illi autem convenit individuatio complete et terminative, quod incommunicabile est. Ergo et illi conveniet per se primo fieri. Partes autem non dicuntur hoc aliquid, id est individualiter subsistentes, nisi velimus admittere subsistentias partiales, quas supra¹⁰ impugnavimus. Stando ergo in sensu Philosophi, sicut non potest verificari, quod quaelibet pars sit hoc aliquid, sed id, quo constituitur hoc aliquid, consequenter nec datur actio et fieri per se primo ad partem, ut pars est, et consequenter nec esse. Et sic concludit Philosophus loco cit.,¹¹ «quod palam est, quod illud quidem, quod ut forma aut substantia dicitur, non fit, copulatio vero» (id est compositum), «quae secundum hanc dicitur, fit». Nec obstat, quod aggeneratio et nutritio terminantur ad partes, et non ad totum. Respondetur enim, quod hic non loquimur de actione supponente generationem, addente seu uniente ad illam, sed de ipsa prima generatione, qua aliquid per se primo fit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Nam vel illa existentia, quae convenit supposito seu toti, est unica tamquam indivisibilis et simplex existentia pro toto et partibus vel tamquam composita ex pluribus existentiis partialibus. Si hoc secundum dicatur, habetur intentum. Primum vero dici non potest, quia entitas composita, v. g. homo vel lapis, non possunt informari simplici existentia; debet enim existentia proportionari entitati, quae redditur existens. Ergo pro entitate composita non serviet simplex existentia, alias similem existentiam haberet lapis et angelus, et illa, quae servit pro uno, serviret pro alio, quod est absurdum.

RESPONDETUR concedendo, quod existentia rei compositae formaliter non est composita sicut nec subsistentia. Imo et ipsa forma informans, v. g. anima, potest esse indivisibilis, licet actuet et communicetur pluribus partibus, et subsistentia divina omnes partes humanitatis terminat, cum sit simplicissima et indivisibilis, et in sententia D. Thomae indivisibilis entitas habitus potest ad plures conclusiones se extendere, et unica indivisibilis qualitas multis gradibus intendi. Sic ergo sicut omnes partes componentes totum terminatur unica hypostasi seu subsistentia, quia haec non consequitur ipsam multitudinem partium, sed adunationem earum in uno, et sic terminatur per modum unius; sicut omnes partes lineae terminantur unico puncto, ultimus enim terminus repugnat, quod compositus et divisibilis sit, ita existentia, quae est ultimus terminus in ratione actualitatis, quatenus reddit rem ultimate extra omnes causas et in facto esse, ita quod non restat aliud, ut sit in actu, ideo est ultima et indivisibilis actualitas totius, virtualiter tamen seu extensive et praesuppositive multiplex, quatenus communicabilis omnibus partibus, quas supponit, sicut anima communicatur diversis partibus, etiamsi indivisibilis sit in animali perfecto. Unde ad existentiam totius trahi partes, docet D. Thomas 3. p. q. 17. art. 2. et Quodlib. 9. art. 3.¹² Et ex hoc apparet differentia inter existentiam angeli et lapidis, quia existentia angeli sicut et subsistentia nec formaliter nec extensive nec praesuppositive divisibilis est, quia caret partibus, quibus communicetur, existentia autem lapidis formaliter, ut terminus, est indivisibilis, sed praesuppositive et virtualiter et extensive pluribus partibus potest communicari, ex quibus componitur ipsum totum et resultat existentia ut terminus.

Secundo arguitur: Quia existentia est modus essentiae, quam afficit, et ad illam limitatur; nec enim existentia habet aliam specificationem, quam ex ipsa natura, cuius est existentia. Ergo non potest afficere modificando plures partes, quia modus existens in una parte non potest modificare aliam.

RESPONDETUR, quod etiamsi existentia sit modus (quod non est certum; de¹³ eo autem tractavimus 1. tom. in 1. p. disp. 4.¹⁴), potest afficere et identificari cum omnibus, quae ad entitatem seu realitatem suae essentiae integrandam et componendam concurrunt, quia est modus totius, ut totum est, non partis ut pars praecise. Sicut figura est modus quantitatis et situs exterior, qui non afficit unam partem tantum, sed plures, in quibus quantitas figurata resultat (una enim pars sine alia non efficit figuram nec terminationem, et punctum omnes partes terminat), sic existentia, quae sequitur unitatem rei ut factae et extra causas positae, ut terminus productionis actuat omnes partes constituentes talem entitatem. Et quando rei habenti existentiam adveniunt novae partes, illae non afferunt novum esse, sed communicant in esse totius, quod de se communicabile est omnibus illis partibus et per accidens, quia non dabantur in toto, non communicabatur illis, sicut anima communicatur partibus de novo advenientibus, quibus ante non communicabatur sine adventu novae partis animae. Et ita S. Thomas in 3. dist. 6. q. 2. art. 2.¹⁵ inquit, «quod esse unius subsistentis est per respectum ad plura, sicut esse Petri est unum, habens tamen respectum ad diversa principia constituentia ipsum. Et similiter suo modo unum esse Christi habet duos respectus, unum ad naturam humanam, alterum ad naturam divinam». Et similia habet 3. p. q. 17. art. 2. addens: «Quodsi post constitutionem personae Socratis advenirent ei manus vel pedes aut oculi (sicut contingat in caeco nato), ex his non accresceret Socrati aliud esse, sed solum relatio quaedam ad huiusmodi, quia scilicet diceretur esse non solum secundum ea, quae prius habebat, sed etiam secundum ea, quae sibi postmodum advenerunt». Ita D. Thomas. Nec sumit S. Thomas esse prout communiter dicitur de esse essentiae et existentiae, ut putat Lorca 3. p. disp. 68. circa finem, quia persona Christi non potest dici, quod habeat unum esse essentiae, cum sit duplex essentia seu natura in Christo. Verificatur ergo unum esse solum ratione esse existentiae, non ratione essentiae vel abstrahentis ab utroque.

Tertio arguitur: Esse multiplicatur secundum naturas, et non secundum supposita, ut patet in Christo, in quo est duplex vivere, alterum creatum et mortale, alterum immortale et aeternum, vivere autem viventi bus est esse, ut docet Philosophus 2. de Anima textu 37.,¹⁶ et loquitur de esse existentiae, quia tamdiu existit animal, quamdiu vivit. Nec dici potest, quod loquitur de vivere pro operatione vitae, non pro existentia, ut videtur explicare S. Thomas 1. p. q. 54. art. 1. ad 2. Sed tamen ibi non explicat S. Thomas hunc locum, sed alium ex 12. Metaph.,¹⁷ ubi dicit, «quod actio intellectus est vita», «et quia vivere non comparatur ad vitam sicut esse ad essentiam, sed sicut currere ad cursum, ideo non sequitur, quodsi vivere est esse, vita sit essentia».¹⁸ Quibus verbis nullo modo dicit, quod vivere viventibus est esse, sumendo vivere pro operatione.

RESPONDETUR hoc argumentum, quod est P. Vazquez disp. 71. in 3. p. 1. tom., poni a D. Thoma Quodlib. 9. art. 3. in 1. argumento.¹⁹ Et respondet S. Doctor, «quod vivere dicit esse quoddam specificatum per speciale essendi principium, et ideo diversitas vitae consequitur diversitatem principiorum uniendi, sed esse magis respicit ad suppositum subsistens». Ita D. Thomas. Ubi rursus neque sumit ipsum esse seu existentiam pro subsistentia, cum dicat pertinere ad suppositum subsistens, alias esset dicere, quod subsistentia pertinet ad subsistentiam; neque sumit esse pro essentia vel pro abstrahente ab essentia et existentia, sic enim non negavit tale esse essentiae consequi principia speciei. Quia ergo vivere vel non dicit solum esse existentiae utcumque, sed specificatum et determinatum ad principium vitae, vel dicit ipsum esse essentiae viventis, ideo multiplicatur vivere, sicut et vita in Christo, non tamen esse pro existentia sumptum multiplicatur ex multiplicatione naturarum, cum potius ex unitate suppositi sumatur unitas existentiae, ut dicit D. Thomas, quia²⁰ pertinet ad unitatem totius.

Et ex eadem ratione solves, quod dici solet de anima, quae in Christo dat esse corpori, et non increatum, cum hoc ab anima provenire non possit, ergo creatum.

RESPONDETUR enim ex D. Thoma 3. p. q. 17. art. 2. ad 4., quod anima dat esse specificum et essentiale creatum immediate et formaliter, esse autem existentiae mediate et radicaliter, quatenus ex esse formali supposita²¹ productione agentis sequitur existentia ut specificata a tali forma. Sed haec praevenitur a Verbo divino supplente subsistentiam et consequenter existentiam, et ideo non provenit in Christo ab anima, sed suppletur a Verbo. Unde, ut dicit S. Thomas Quodlib. 9. cit. art. 3.,²² generatio temporalis in Christo terminatur ad esse suppositi aeterni, non ut simpliciter incipiat, sed ut incipiat esse suppositum humanum. Et sic generatio humanitatis et creatio animae de se tendebant ad dandam subsistentiam et existentiam creatam, sed assumptione impeditae sunt, ne propriam darent, sed ad alienam. natura humana est evecta ita, «ut ipsa assumptione crearetur», sicut dicit S. Leo Papa epist. 11.²³

Adhuc tamen instabis: Quia esse est effectus formalis existentiae non minus intrinsecus quam album ab albedine. Repugnat autem, quod aliquid sit album sine albedine intrinsece inhaerente, nec Deus seipso potest supplere vim causae formalis nec habere rationem formae. Ergo non potest seipso existentiam supplere, quia haec se habet per modum formae informantis aut saltem provenit a forma ut effectus eius, ratione cuius soli materiae convenire non potest. Et certe angelus intuitive videbat naturam humanam Christi existentem, ergo causam formalem illius existentiae videbat; implicat enim videre effectum formalem non visa causa formali, sicut videre album non visa albedine.

Confirmatur, quia cum in sententia D. Thomae non dentur existentiae relativae in Deo, si humanitas existit existentia Verbi, uniretur in aliquo essentiali et communi tribus Personis, scilicet in existentia, quod non potest admitti.

RESPONDETUR argumentum illud instari manifeste in subsistentia. Nam etiam subsistentia est effectus formalis intrinsecus, non quidem informans, sed terminans substantialiter sicut punctum quantitative, et tamen non minus est terminata natura in Verbo substantialiter quam in se. Similiter etiam existentia dat effectum formalem terminando per modum actus ultimi, non informando per modum accidentis, et ita suppletur per existentiam divinam terminantem, non informantem. Et hanc causalitatem formaliter Deus supplere potest seipso, sicut patet in subsistentia et in specie impressa in intellectu beatorum. Nec enim causalitas ista imperfectionem ullam importat, quia ut recte dixit S. Thomas 3. Contra Gent. cap. 51., «Deus non potest esse forma alicuius rei secundum esse naturale; sequeretur enim, quod constitueret cum aliquo unam naturam, quod esse non potest, cum natura divina sit in se perfecta, species autem intelligibilis unita intellectui non constituit aliquam naturam, sed perficit ad intelligendum, quod perfectioni divinae essentiae non repugnat». Ita D. Thomas. Ex quo colligitur, quod illa ratio formae repugnat Deo, quae informando perficitur, et non pure perficit. Si autem aliqua informatio pure perficit, et non perficitur, Deo non repugnat, et talis est omnis, quae naturam non constituit, sicut est subsistentia et existentia et species intelligibilis. Existentia enim actuat quidditatem non constituendo ipsam, sed supponendo constitutam et extra causas ponendo. Unde quantum est de se, perficit, et non perficitur, non sicut partes constituentes, quae perficiuntur toto. Sed quia limitatur ad determinatam speciem ex natura, cui adiungitur, sicut relatio ex fundamento, ideo convenit mediante forma ut²⁴ producta, et quatenus supponit productionem agentis, quia mediante illa specificatur, non quia sit immediatus effectus formalis eius.

Ad id, quod dicitur de angelo vidente humanitatem Christi existere, idem argumentum fieri potest, quia videbat subsistere, et non videbat subsistentiam in Christo. Nec in hoc Vazquez assignat discrimen loquendo de subsistere pro eo, quod est habere suppositum seu hypostasim. Dicimus ergo, quod de subsistere et existere in Christo videt angelus extrinsecos effectus, et eodem modo se habere illam humanitatem, ac si propriam haberet subsistentiam, operando²⁵ et permanendo. Quomodo vero subsistat, et ipsam communicationem divinae subsistentiae et formalem terminationem seu unionem et similiter existentiam non videt (id enim esset videre unionem hypostaticam), sicut ego video effectus formales animae, non animam in se.

Ad confirmationem respondet D. Thomas in 3. dist. 6. q. 2. art. 2. ad 2. et 3.,²⁶ ubi ponit idem argumentum in terminis et dicit, quod licet sit unum esse in Deo (quod obiter est advertendum contra eos, qui ponunt tres existentias relativas), «potest tamen esse considerari vel prout est essentiae, et sic non unitur humanitas in esse divino, unde non unitur Patri, vel potest considerari prout est personae, et sic unitur in esse divino». Quare ad ipsum esse ut absolutum immediate non unitur humanitas, sed ad esse ut modificatum relatione Verbi; sic enim non est inconveniens uniri etiam ipsi Divinitati mediate et prout modificatur ad personam Verbi, et²⁷ sic mediate unitur existentiae.