Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONIMUS duo in fide certa: Primum est mundum incepisse in tempore et similiter motum eius. Secundum Deum non de necessitate produxisse mundum, sed potuisse non producere et posse nunc destruere. Haec omnia de fide sunt et in Philosophia supponenda vel potius suscipienda.

Nam de primo constat Genes. 1. 1.: «In principio fecit Deus caelum et terram», et Ps. 89.: «Priusquam montes fierent aut formaretur terra et orbis»; Ioan. 37.: «Priusquam mundus fieret apud te». Idque etiam definitum est in Concilio Lateranensi quarto.¹ Nec vero per rationem potest demonstrari mundum incepisse in tempore, cum id praecise pendeat ex voluntate libera Dei, sicut etiam rationes, quae a philosophis asseruntur ad probandum, quod mundus sit ab aeterno, nullo modo cogunt, ut luculenter ostendit S. Thomas 1. p. q. 46. art. 1. et 2., ubi etiam ostendit Aristotelem in hoc libro opinative locutum fuisse. Nam in 1. Topic. cap. 11.² inter problemata dialectica ponit, utrum mundus sit ab aeterno. Videri etiam potest D. Thomas hac de re 2. Contra Gent. a cap. 32. usque ad 38. et in 2. dist. 1. q. 1. art. 5.³ et dist. 2. q. 1. art. 3.⁴

Secundum etiam constat aperte ex Scriptura tribuente voluntati Dei creationem omnium. Ad Eph. 1.⁵: «Qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae»; et Apoc. 4, 11: «Tu creasti omnia, et propter voluntatem tuam erant et creata sunt». De quo videri possunt theologi 1. p. q. 19. An vero mundus potuerit habere initium temporis ante instans, quo nunc creatus est, respondetur potuisse, licet nos lateat ratio, quare in tali puncto creatus sit. De quo D. Thomas q. 3. de Potentia art. 14. ad 6.⁶

His suppositis de possibili solum EST DIFFICULTAS, an potuerit mundus creari ab aeterno, sive quoad res permanentes, de quibus in praes. art. agemus, sive quoad successivas et generationes et corruptiones, de quibus est specialis difficultas, de quibus agemus in seq. art.

Quoad primum VIDETUR repugnare creatio rerum ab aeterno: Primo, quia tunc non esset signabile initium, quando talis creatura incepit, quia quolibet designato antea fuit. Secundo, quia tunc non procederet de non esse, quia numquam fuit verum dicere, quod non erat. Tertio, quia creatura non esset annihilabilis per aeternitatem. Nam vel duraret finita duratione vel infinita. Si infinita, in tota illa non annihilaretur; si finita, ergo ab aeterno, quando incipit, usque ad illam annihilationem solum esset duratio finita, et sic tota duratio ab aeterno infinita non esset, quia finitis terminis comprehenderetur. Quarto, non esset Deus liber in creando, si ab aeterno crearet, quia nec antequam crearet (supponimus enim non dari ante), neque cum crearet, quia non poterat simul creare et non creare, nec post, quia ad praeteritum non est potentia. Quinto, posset creatura habere infinitam virtutem, et si tota aeternitate intenderetur calor aut gratia vel scientia, cresceret in infinitum, quia duratio esset infinita. Denique, creatura tunc esset infinita in duratione, ergo et in esse seu essentia. Adstipulantur etiam dicta sanctorum. Nam Augustinus 12. de Civit. Dei, cap. 15.⁷ ait «angelos non potuisse esse coaeternos creatori», et Hugo libro 1. de Sacramentis p. 1. cap. 1.⁸: «Fugit», inquit, «divinam virtutem, ut aliquid sibi coaeternum faciat». Et communiter sancti negant creaturam posse esse coaeternam creatori, ut Ambrosius⁹, Damascenus¹⁰ et alii. Hanc partem nonnulli doctores defendunt, praesertim ex antiquis, qui videri possunt apud Conimbric. hic 8. Phys. cap. 2. q. 6. art. et Carmel. disp. 29. q. 3.

Oppositum tamen omnino tenendum est et expresse asseritur a S. Thoma 1. p. q. 46. art. 1. ad 1. et q. 3. de Potentia art. 14.,¹¹ ubi rationes in contrarium solvit, et 2. Contra Gent. cap. 38. et opusc. 27.¹² Est etiam communior sententia auctorum huius temporis, ut videri potest apud Conimbric. et Carmel, cit.

FUNDAMENTUM EST, quia non implicat neque ex parte Dei creantis, neque ex parte ipsius actionis seu creationis; ergo etc.

Non repugnat ex parte Dei creantis, quia eandem habet potentiam ab aeterno, quam nunc, et eandem virtutem agendo libere, quam si ageret ex necessitate naturae. Sed nunc potest creare mundum, et si ageret ex necessitate naturae, ab aeterno crearet, sicut sol, si ab aeterno esset, ab aeterno illuminaret, ut docet Augustinus 6. de Trinit. cap. 1.¹³ Ergo ex parte Dei nec deest potentia nec ulla est repugnantia.

Non repugnat ex parte creaturae, quia non est minus possibilis ab aeterno quam nunc; nec enim incepit in tempore esse possibilis, nec aliqua incompossibilitas est ipsi cum aeternitate, ut in solutionibus argumentorum ostendetur, tum quia de facto dantur creaturae aeternae a parte post, ut creaturae incorruptibiles, ergo possunt dari a parte ante; tum quia, licet creaturae essent ab aeterno, non tamen essent aeternae aeternitate per essentiam, sed in propria duratione creata coexisterent ipsi aeternitati a parte ante, sicut modo coexistunt aliquae a parte post.

Non repugnat ex parte ipsius actionis, quia actio Dei non est per motum et successionem, sed in instanti, et ita non requirit tempus, sed potest esse ante omne tempus. Nec minus per illam actionem dependeret creatura a Deo libere, quia per voluntatem Dei operantem ad extra reciperet esse limitatum et dependens et fieret ex nihilo et ex non esse, non quia duratione antecederet non esse, sed prioritate naturae, quatenus illa creatura non esset a se, sed ab alio et ex Deo causante. Ergo salvaretur tota ratio creationis.

Ad primum ergo a principio RESPONDETUR, quod non esset assignare principium inceptionis in duratione, sed principium originis et causalitatis; hoc enim solum est de ratione creationis, ut docet S. Thomas q. 3. de Potentia art. 14. ad 8. in 2. loco.¹⁴ Quare si res fieret ab aeterno, procederet sine initio durationis, sicut res incorruptibiles accipiunt durationem sine fine, et ita acciperet tunc durationem opposito modo ad tempus, id est sine inceptione, sed de semper existendo, cum dependentia tamen ab alio, in quo differret a processione divinarum Personarum, quae sine dependentia procedunt in ipsa aeternitate essentiali, non in participata. Creatura autem ab aeterno haberet infinitatem durationis participatae, et ita careret initio, quia initium infinitati opponitur, sicut infinita quantitas initio et fine caret. Quare non distingueretur ibi productio et conservatio, quia hoc ipso, quod sine initio procederet, conservata procederet et simul esset producta et conservata, quia sine durationis initio procederet solo causalitatis principio et originis.

Ad secundum respondetur ex S. Thoma loco cit. de Potentia ad 7.,¹⁵ quod tunc non esse praecederet esse non duratione, sed natura, quia si sibi relinqueretur, nihil esset, et quia non producitur ex aliquo praeexistente, esse vere non nisi ab alio habet, sed per dependentiam ab eo; quam solutionem late prosequitur opusc. 27.¹⁶ cit. Et ita differt illa duratio ab aeternitate Dei, quia haec non solum caret initio durationis, sed etiam causalitatis et originis ab alio et est tota simul. Illa¹⁷ autem est ab alio et potest deficere.

Ad tertium respondetur, quod ex suppositione creationis ab aeterno non potest res illa annihilari nisi in tempore. Sicut enim ex suppositione, quod res creatur, in eodem instanti annihilari non potest, ita ex eo, quod creatur sine initio durationis, oportet, quod sine initio duret, atque adeo infinita aliqua duratione. De quo vide Mag. Soto hic 8. Phys. q. 2. concl. 3. coroll., Suarez disp. 20. Metaph. sect. 5., quia idem est creari sine initio durationis atque creari cum infinita duratione seu cum conservatione non habente principium durationis, siquidem tunc conservatio et productio idem sunt, ex suppositione autem, quod conservat Deus, quamdiu conservat, annihilare non potest. An vero cum hoc stare possit motus ab aeterno, seq. art. dicemus. Quando vero dicit D. Thomas quaest. cit. de Potentia ad 3.,¹⁸ quod variabilitas excludit aeternitatem, sed non infinitam durationem, intelligitur, quod habet variabilitatem tum ad desinendum, sed in tempore, non ab aeterno et in infinita duratione, tum ad existendum, quia producitur de non esse ad esse, quod non habet aeternitas.

Ad quartum respondetur, quod Deus libere crearet ab aeterno, etiam dum actu crearet, quia potest non creare absolute, licet ex suppositione, quod creat, non stet non creare, non solum si crearet ab aeterno, sed etiam nunc, et ex suppositione, quod creat sine initio durationis, non possit non conservare sine¹⁹ fine a parte ante, et hoc est per infinitam durationem non posse annihilare, id est per durationem sine fine a parte ante.

Et quando dicitur, quod antecedenter ad creationem non potest non creare, distinguo: antecedentia durationis, transeat; antecedentia naturae et originis, nego; alias si non esset liber pro illa antecedentia, necessario crearet, et non posset differre, sicut de facto distulit usque ad tempus.

Ad quintum respondetur imprimis non concludere, quod res non possit creari ab aeterno, sed quod non possit operari ab aeterno, nec de quacumque operatione, sed de illa, quae est cum motu et augmentatione seu intensione, de quo agemus seq. art. Interim dicemus nullam qualitatem posse actu intendi in infinitum, etiamsi esset ab aeterno, quia infinitum actu nullo modo est pertransibile, et ut dicit D. Thomas 2. Contra Gent. cap. 38. ad 3., si mundus semper fuisset, in omnibus circulationibus non esset accipere primam, et sic neque transitum, qui semper exigit duo extrema. Quae auctoritas, ut seq. art. videbimus, probat non posse dari motum ab aeterno, quia motus exigit transitum et inceptionem et finem inter aliqua extrema, quod totum ab aeterno esse non potest, et consequenter neque per motum seu operationem qualitas aliqua in infinitum augeri posset, quia²⁰ motus non potest esse ab aeterno, sed necessario est cum tempore. Et sicut si darentur infinitae generationes, excipitur generatio hominum, ne dentur infinitae animae separatae, ita si daretur motus intensionis infinitus per totam aeternitatem, non daretur permanentia qualitatis intensae, ne detur infinitum actu, sed qualitas illa transiret et corrumperetur in suis partibus.

Ad sextum respondetur, quod infinitas in duratione non arguit infinitatem in esse aut in virtute rei durantis, sed in actione et virtute conservante illam in esse, quia duratio cum sit continuatio existentiae, est aliquid conveniens rei non ex propriis, sed ex participatione agentis. Unde quod aliquae creaturae durent in infinitum a parte post, non arguit infinitatem in essentia.

Ad auctoritates Patrum dicitur ex D. Thoma q. 3. de Potentia art. 14. ad 1.²¹ et opusc. 27.²² intelligi, quod creaturae non sint coaeternae creatori aeternitate propria et essentiali, sicut est attributum aeternitatis in Deo, qua ratione dicit Boetius libro 5. de Consolat. prosa ultima,²³ quod etiamsi mundus semper fuisset, non esset Deo coaeternus. Et sic recte inferunt Patres Filium Dei non esse creaturam, quia aeternus est aeternitate propria, quod nulli convenit creaturae. Plerumque etiam sancti loquuntur de creaturis prout de facto inceperunt et creatae sunt, non de possibili.