Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Pervulgatum axioma philosophorum est causas ad invicem esse causas, idque expresse ponit Aristoteles in 2. Phys. textu 30.¹ et 5. Metaph. textu 2.² Sed urget vulgaris difficultas, quia sequitur idem esse causam sui, praesertim supponendo, quod quaelibet causa causat ratione sui esse realis, quod non habetur secundum praecisionem intellectus, sed secundum id, quod est in re. Et tunc fit argumentum ex alio axiomate non minus certo, quia causa causae est causa causati, ergo si materia est causa formae in re, et rursus forma est causa materiae, ergo materia est causa sui mediate.

Nec potest dici, quod hoc axioma non intelligitur de causis in eodem genere causantibus, non in diverso. Contra enim est, tum quia non affertur ratio aliqua huius restrictionis, tum quia oppositum constat exemplis. Nam applicans ligna igni dicitur esse causa combustionis, licet concurrat in genere applicantis, et lignum in genere causae materialis, et ignis in genere causae efficientis. Similiter pater generans filiam est causa nepotis geniti a filia, licet filia passive tantum concurrat in sententia Aristotelis et D. Thomae, pater autem fuit causa activa filiae. Et denique Deus dans vocationem dicitur causa boni operis in voluntate, licet vocatio concurrat obiective et Deus effective illam faciat.

Denique sequitur vitiosus circulus in causis: Si enim materia causatur a forma et rursus forma a materia, ergo vere dicimus ideo formam esse, quia materia sustentat illam, et rursus ideo sustentare materiam, quia a forma informatur. Hoc autem vitium circuli affert implicationem contradictionis, quia, quando dico formam causare materiam, supponitur formam esse, cum causalitas illa formae sit realis et existens, et consequenter eius principium, quod est forma, existere. Si autem illa eadem forma causatur a materia, supponitur, quod non habet esse ipsa forma, siquidem causatur ipsa, et materiam habere esse, quia causat realiter; ergo idem supponitur habere esse et non habere esse respectu eiusdem.

Nihilominus hoc axioma expresse ponitur ab Aristotele, ut diximus, et exemplis ab ipso confirmatur, sicut constat, quod labor est causa bonae valetudinis, quia efficit ipsam, et bona valetudo est causa laboris tamquam finis eius; et albedo est causa, quod paries sit albus, et paries est causa, quod albedo sustentetur in esse.

Pro eius autem explicatione supponendum est causas intra idem genus causandi non posse ad invicem esse causas, sed solum procedit difficultas respectu causarum diversi generis. Expressit hoc D. Thomas in 5. Metaph. lect. 2.³ dicens: «Secundum idem genus causae aliquid esse causam et causatum esse impossibile». Cuius tamen rationem reddere aliqui satis difficile putant, praesertim cum aliqua exempla oppositum suadeant, sicut in genere causae efficientis possunt duo efficientia ad invicem aliquid causare, ut duae manus se calefaciunt ad invicem, ut stomachus effective calefacit vinum, et rursus vinum effective calefacit stomachum, et similia alia passim reperiuntur. Nihilominus quando negamus causas eiusdem generis non posse esse ad invicem causas, intelligimus in eodem sensu, in quo affirmamus, causas diversi generis esse ad invicem causas, scilicet concurrendo simul et circa idem causatum, sicut materia et forma simul concurrunt, et efficiens et finis, quia etiam quando efficiens producit vel assequitur finem, ab ipso finalizatur. Circa diversa autem vel diverso tempore non repugnat, quod etiam in eodem genere causae unum producat aliquid et rursus illud productum seu passum aliquem effectum distinctum producat in suo agente, ut in exemplis allatis constat.

Ratio ergo, quare causae eiusdem generis non possunt simul et circa idem esse ad invicem causae, ea est, quia causae eiusdem generis requirunt easdem conditiones ad causandum, v. g. in efficienti existentiam, in materia potentialitatem carentem forma, in forma actualitatem ut receptibilem. Si ergo ad invicem sint causae, unaquaeque haberet suas conditiones, ut causaret, et non haberet easdem, ut causaretur, et e converso, quod repugnat.

DUBIUM VERO EST, utrum inter omnes causas diversi generis possit dari mutua ista causalitas et quomodo. Nam aliqui auctores existimant causas non esse ad invicem causas, si utraque causet realiter et existendo, sed ubi una intentionaliter seu mediante cognitione causat, alia vero realiter, sicut finis respectu efficientis, exemplar respectu exemplati, materia et forma respectu compositi, nam compositum est finis materiae et formae. Et ita Philosophus in exemplis, quae adduxit pro isto axiomate solum posuit finem et efficiens. Ceterum inter materiam et formam neque inter dispositionem ultimam et formam, eo quod istae causae requirunt existentiam ad causandum, cum causent realiter. Et sic idem sequitur inconveniens, ac si utraque esset causa efficiens, in qua apud omnes constat, quod efficiens et effectus ad invicem non sunt causae. Ita plures recentiores et Cabero hic tract. 2. disp. 7. dub. 1. At vero P. Suarez disp. 27. Metaph. sect. 2. n. 4. et 5. sentit materiam non dependere a forma in suo esse, sed ut informata sit; et quia esse informatum requiritur, ut existat saltem secundum naturam, ideo dependet a forma tamquam a conditione, sine cuius actualitate naturaliter non potest esse, et hoc solummodo causatur a forma.

NIHILMINUS in sententia Divi Thomae simpliciter asserendum est, quod etiam inter causas realiter causantes, ut inter materiam et formam verificatur illud axioma, licet non secundum combinationem omnium causarum verificetur. Nam materia et efficiens, forma et finis non sunt ad invicem causae.

De quo videri potest D. Thomas q. 28. de Veritate art. 7.⁴ et opusc. 31. § 2.⁵ Sed luculentius in 5. Metaph. lect. 2.,⁶ ubi sic inquit: «Sciendum est, quod cum sint quatuor causae, earum duae sibi invicem correspondent, quia efficiens est principium motus, finis autem terminus. Et similiter materia et forma, nam forma dat esse, materia autem recipit. Est igitur efficiens causa finis, finis autem causa efficientis. Efficiens est causa finis quantum ad esse quidem, quia movendo perducit efficiens ad hoc, ut sit finis. Finis autem est causa efficientis, non quantum ad esse, sed quantum ad rationem causalitatis; nam efficiens est causa in quantum agit, non autem agit nisi causa finis. Unde ex fine habet suam causalitatem efficiens. Forma autem et materia sibi invicem sunt causae quantum ad esse, forma quidem materiae, in quantum dat ei esse actu, materia vero formae in quantum sustentat ipsam». Ita D. Thomas, ex cuius verbis colligitur, quod causae sunt ad invicem causae, vel quantum ad esse vel quantum ad causalitatem, et quod materia et forma sunt ad invicem causae quantum ad esse. Et secundo colligitur, quod non oportet causas esse ad invicem causas secundum omnem combinationem causarum, sed efficiens et finis sunt ad invicem causae, finis quidem movendo in intentione, efficiens autem exequendo in exercitio. Similiter materia et forma inter se sunt causae, quia componunt totum, materia recipiendo formam et forma actuando materiam. Secundum alias vero combinationes non oportet, quod causae ad invicem sint causae.

Hinc ergo sumitur FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE, quia etiam materia et forma sunt causae, quae mutuo dependent realiter inter se, ergo mutuo se causant etiam realiter.

Consequentia patet, quia haec dependentia est unius ab alio ut a principio, a quo habet esse talis causa, ergo est vera causalitas. Antecedens constat, quia materia dependet a forma, ut sit, et forma a materia, ut existat vel saltem ut informet. Neque enim materia et forma separatae, excepta anima rationali, possunt manere in esse saltem naturaliter, ergo saltem naturaliter dependent in esse. Neque additur, quod praecedat existentia in unaquaque earum, sed sufficit, concomit anter habere esse, quia in re numquam datur instans, in quo sit materia sine forma, quod sufficit, ut in re ipsa causalitas sit realis, licet non pro omni habitudine et consideratione praecedat esse, ut supra q. 3.⁷ et 7.⁸ saepius diximus et iterum q. 11.⁹ dicemus. Unde non sequitur illud inconveniens sicut in causa efficienti respectu sui effectus, quia efficiens requirit existentiam in ipso efficienti ut quod; unde si hae rursus causaretur ab effectu, praesupponeretur ante effectum et non praesupponeretur. At vero materia et forma non causant ad invicem praesupponendo suas existentias, nisi tantum ut quo, et in hoc non causantur ab invicem, quia nec materia habet a forma rationem potentialitatis receptivae nec forma a materia rationem actualitatis informantis, quae sunt principia quo existendi, et per coniunctionem causant esse totius, in cuius communicatione ipsa materia et forma habent esse, et sic ad invicem se causant in esse, causando in se communicationem, unde resultat illud esse. In materia autem susceptiva accidentis, quia supponitur subiectum existens ut quod, quia est subsistens et substans ipsi accidenti, tale esse non causatur a forma accidentali, sed causatur aliud esse secundum quid et accidentale, v. g. esse album vel calidum, et secundum illud dependet subiectum a forma accidentaliter secundum quid. In sententia autem P. Suarez, quod forma solum causat conditionem, ut materia existat, et tamen admittendo, quod materia et forma, ut causent, requirunt existentiam, non effugitur difficultas, quia si forma causat conditionem, ut existat materia, ergo ante talem conditionem materia non causat, quia non existit, et sic non poterit causare formam neque forma materiam, quia idem est inconveniens in praesupponendo conditionem atque in causando et praesupponendo ipsammet existentiam, siquidem sine illa conditione non existit.

AD RATIONES DUBITANDI A PRINCIPIO POSITAS. Respondetur ad primam: Negatur sequela. Et ad probationem respondetur illud axioma «Causa causae est causa causati» intelligi de causato formaliter secundum id, quod causatum est, non secundum id, quod causatum non est ab alio, sicut intelligitur a D. Thoma pluribus locis, praesertim 1. 2. q. 79. art. 1. ad 1. et q. 3. de Malo art. 1. ad 4.¹⁰ Itaque requiritur, quod inter causas sit continuatio et series eadem causalitatum, ita quod in eo, quod posterior causa causat, dependeat a priori et continuetur cum illa. Si vero discontinuet ordinem causalitatis cum priori causa, ita quod in quantum causat, non causetur ab altera vel non subordinetur illi, non verificatur illud axioma, sicut patet, quod Deus est causa peccati, non tamen homo est causa peccati, quia homo causatus a Deo subtrahit se ab ordine causalitatis divinae in peccando. Atque ita quando dicitur causa causae est causa causati, distinguo: quando est causa causae praecise in essendo sine continuatione aut coordinatione ad causalitatem eius, nego; si habeat coordinationem aliquam vel impressionem aut influxum in causalitatem eius sive in rationem causandi proprium materiae, nec e contra.

Sed instabis: Ergo non repugnabit in eodem genere causae effectum esse causam efficientis, si producat in sua causa efficiente aliquid distinctum ab esse ipsius causae. Secundo, ergo pater producens filium non erit causa nepotis, quia non influit in causalitatem filii erga nepotem. Tertio, finis causabit seipsum quoad executionem, quia movet efficiens quoad causalitatem, ut assequatur se.

Respondetur ad primum non esse inconveniens, quod infertur, ut supra¹¹ diximus, dummodo non in eodem tempore nec secundum idem efficiens et effectus causent in se mutuo. Quid enim repugnat, quod filius productus a patre aliquid producat in patre, puta sanitatem aut calorem aut quid simile? Tunc enim primum efficiens respectu sui effectus se habet ut subiectum, sicut etiam in omni reactione agens repatitur a passo. Ad secundam instantiam dicitur, quod pater licet non moveat filium ad generandum, dat tamen ei virtutem, qua generet, vel dare debet, et sic continuatur causalitati eius. Ad tertiam instantiam dicitur, quod finis in intentione est causa sui in executione, quia supponitur habere diversum esse et diversum statum in intentione et executione, quia¹² in intentione solum habet esse apprehensum, in executione reale. Et sic non est inconveniens, quod secundum unum esse causet aliud.

Ad id, quod in argumento a principio afferebatur de causa applicante et de patre producente filiam et per illam nepotem et de Deo movente per propositionem obiectivam, respondetur omnia haec causare movendo ad causalitatem causae, aut dando virtutem, qua causet in suo genere et ordine, non vero praecise dando esse, sicut materia et forma. Et ideo, licet ibi sit diversus ordo causae, tamen causa causae, quia movet illam ad causandum, est causa causati.

Ad secundum fundamentum respondetur ex his, quae diximus in libris Poster. q. 25.,¹³ quod non omnis circulus est vitiosus, sed tantum formalis, scilicet quando sub eadem ratione proceditur ab effectu ad causam et a causa ad effectus. Ceterum si illud, quod est effectus sive causatum, secundum aliam rationem possit influere in suam causam, et non secundum id, quod accepit ab illa, sic non committitur circulus formalis, sed materialis, qui vitiosus non est, et illo Philosophus saepe est usus, ut ibi ostendimus.