Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Quaedam sunt, quae dimanare dicuntur a sua causa per modum resultantiae, et non per modum actionis, sicut propriae passiones ab essentia, relatio a fundamento, actio ab agente. Et aliqui existimant passiones dimanare ab essentia per veram actionem, et aliquando separatim a productione illius rei, a qua resultant, ut quando aqua calida reducitur in frigiditatem. Quam sententiam tenet P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 3. n. 4.–9. Alii vero praesertim ex thomistis dicunt non intervenire actionem aliquam ortam ab essentia in ipsas passiones, sed ipsa actione generantis immediate terminata ad naturam mediate attingi passiones, ipsa vero actio seipsa egreditur, quia est ipsa egressio effectus ut quo. Ita de passionibus docet Caietanus 1. p. q. 77. art. 6. in solutione ad 3.,¹ Ferrariensis 4. Contra Gent. cap. 65. § Ad difficultatem tactam,² Conradus 1. 2. q. 110. art. 3. in corp. art. § Sed dicitur, Soto in Logica cap. de Proprio, aliique plures apud Cursum Carmel. hic disp. 10. q. 7. § 3. Alii ex schola Scoti existimant passiones, quae identificantur cum substantia, ut potentiae activae et similes, non emanare a substantia, sed fieri ipsa actione generantis. Quae vero distinguuntur a substantia, ut quantitates, relationes extrinsecus advenientes, per veram actionem a substantia emanare. Videri potest apud P. Fuente 2. Phys. q. 4. diffic. 4. art. 4.

RESPONDETUR ERGO dimanationem entitative esse actionem generantis, vel formaliter vel virtualiter. Respectu tamen essentiae, a qua passio dicitur emanare, non est actio, sed connexio passionum cum essentia, quae postulat, ut posita actione generantis ab ipsa etiam attingantur passiones.

Quod ergo emanatio respectu essentiae non sit proprie actio, sumitur ex D. Thoma 1. p. q. 77. art. 6. ad 3., ubi inquit, quod «emanatio proprii accidentis a subiecto non est per aliquam transmutationem, sed per aliquam naturalem resultantiam». Et idem repetit art. 7. seq. ad 1. Distinguit ergo S. Thomas emanationem ab actione, quae est praedicamentum, quia apud D. Thomam actio, quae est praedicamentum, sine transmutatione et motu non est. Unde idem est negare, quod resultantia illa sit transmutatio, et negare, quod sit actio, quia si esset actio, deberet esse eductiva et unitiva illius accidentis ad subiectum, quod sine transmutatione non fit.

RATIO ET FUNDAMENTUM EST, quia ponere novam actionem distinctam a generatione pro emanatione passionum et superfluum est et impossibile. Superfluum quidem, quia eadem actio, quae dat formam, dat consequentiam ad formam. Actio ergo generantis non sistit in nuda substantia, sed eam producit ornatam accidentibus, a quibus dependet substantia, ut existat et operetur. Pertinet enim ad generantem ponere suum terminum totaliter et absolute in esse et in ea dispositione, qua operari possit, siquidem ad hoc est, ut operetur. Ergo debet illi tribuere illa, sine quibus neque existit neque operatur, qualia sunt accidentia propria.

Et ex hoc ostenditur, quod sit impossibile emanationem esse actionem distinctam a generatione ortam ex ipsa essentia rei genitae: Primo, quia ad elicentiam actionis, quae vera operatio et actio est, requiritur virtus operativa, et non potest immediate a substantia elici, ut art. 2. probatum est. Ergo non potest substantia nuda producere aliquid per veram actionem, alias ruit totum fundamentum ad distinguendum potentias operativas a substantia. Secundo, quia propria passio solet esse principium agendi, ut calor calefaciendi, visus videndi. Si ergo per actionem propriam produceretur a substantia, haberet duplicem actionem cum calefacit, aliam per substantiam³ producentem calorem, aliam per calorem calefacientem. Deinde, ut S. Thomas probat opusc. 48. cap. de Proprio,⁴ si essentia per veram efficientiam produceret passiones, id faceret per actionem eductivam. Creativa enim hic non habet locum, cum producatur accidens dependenter a subiecto, propria autem passio recipitur in toto subiecto, v. g. calor in igne, intellectus in anima. Ergo si ipsa essentia active producit passionem, quam recipit, secundum idem erit activum et passivum, in actu et potentia respectu eiusdem, quod implicat, ut ostendemus in libro 7.,⁵ nisi forte dicatur esse actionem immanentem, qua producitur propria passio. Sed haec neque convenit omni substantiae, sed tantum viventi, neque est productiva termini, qui ulterius sit principium agendi, sicut solent esse propriae passiones. Et quando loquitur de productivo non per propriam actionem elicitam a se sed a generante, quod mediante ipsa substantia reddita in actu attingit passiones.

SED OBICIES: Nam sequitur ex hoc, quod passiones non pendeant ab essentia secundum causalitatem physicam, sed secundum illationem logicam, scilicet secundum connexionem. Consequens est falsum, alias non fluerent physice, nec dependerent passiones ab essentia, sed ipsa essentia esset in otio et quiete, utpote nihil realiter causans, praeterquam quod non est assignabile, quid desit illi emanationi, ut sit vera efficientia, cum sit verus effluxus et originatio unius ab alio cum vera dependentia. Sequela vero probatur, quia si dependet physice et causatur passio ab essentia, in quantum emanat ab illa in aliquo genere causae, nec est aliud quam in genere causae effective; licet enim etiam recipiatur passio in substantia, tamen receptio non est emanatio.

Respondetur emanationem esse veram et physicam causalitatem, non tamen distinctam ab ipsa generatione, quae, ut attingit substantiam, dicitur generatio, ut autem mediante ipsa substantia progreditur ad passiones ratione debiti et connexionis cum illa, dicitur emanatio. Et sic substantia est principium passionum, non ut primo eliciens productionem illarum, sed ut medium et ratio progrediendi actionem ad illas, ita quod generatio non sistat in ipsa, sed mediante ipsa ulterius transeat ad passiones. Et quantum ad hoc est principium ipsius ulterioris transitus, et ratione suae connexionis cum passione iuvat et conducit ad illum progressum actionis. Et sic non est in otio et quiete, sed vere agit actione generationis, non elicita a se, sed terminata ad se et ratione sui ulterioris progrediente. Hoc enim contingit, quando aliquod agens ordinate producit multa, prius attingens unum et mediante illo aliud. Illud enim, quod immediate attingitur, quatenus est ratio profundendi actionem ad terminum secundum, dicitur active se habere, ut dicit D. Thomas opusc. cit.,⁶ sicut clavus infixus trabi, si mediante clavo movetur. Quamvis totus motus effective sit ab homine movente clavum et trabem, tamen clavus etiam se habet active ad motum trabis. Sic subiectum movetur a generatione et est ratio, ut ipsa generatio transeat ad passiones attingendas. Nec potest dici, quod terminus secundarius non attingitur ab actione, alias esset primarius. Contra enim est, quia si nullo modo pertinebit ad ipsam actionem, et sic nec secundarius erit. Et quando dicitur, quamam conditio deficiat, ut emanatio sit vera actio, respondetur, quod respectu generantis nulla deficit, quia vera actio est, respectu vero essentiae deficit, quod sit primum principium, unde incipit motus, cum non ab ipsa incipiat, sed a generante.

SECUNDO OBICIES specialiter de illis passionibus, quae aliquando impediuntur et iterum fluunt, ut cum aqua calida reducitur ad frigiditatem, lapis remoto obstaculo descendit. Tunc enim illa frigiditas est de novo producta et distincta numero ab ea, quae antea corrupta fuit, et ad eam Deus de novo concurrit, cum de novo sit in rerum natura, et in aqua fit novus motus, cum per transmutationem eius a calore in frigus reducatur aqua. Quae transmutatio non fuit in prima generatione, ergo fit illa frigiditas nova actione sicut et novo motu, et non actione generantis, quae iam praeteriit, et generans amplius non influit, ergo per actionem productam ab ipsa substantia.

Confirmatur, quia si passiones seipsis emanant ab essentia, et non in media actione, seipsis sunt ipse effluxus ab essentia, ergo inseparabiles erunt ab essentia, sicut ipse effluxus et actio inseparabilis est, cum tamen constet quantitatem separari a substantia, cuius est proprietas.

Ad hoc argumentum respondebimus infra q. 23.,⁷ agendo de motu gravium et levium, ubi ex mente D. Thomae ostendemus in forma producta per generationem virtualiter manere generationem, sublatoque impedimento explicari in passionem et emanationem, et virtualiter posse esse motum, si removeatur contrarium impediens se, quia⁸ tunc fit emanatio cum mutatione seu remotione contrarii.

Ad confirmationem respondetur proprias passiones, quae non sunt modi, separari posse ab essentia, impedita actione generantis et effluxu emanationis, ne ipsas tangat, vel supplente Deo ipsam sustentationem earum in subiecto; nec enim sunt essentialiter ipsa actio, sed terminus eius, qui⁹ per aliam actionem conservari potest.

NOTA.

De subordinatione causarum tam principalis quam instrumentalis hic agendum erat. Sed quia tractatus iste provectioribus convenientior est quam tironibus, ad ultimum octavi libri¹⁰ reservatur, ubi agitur de comparatione mobilium ad moventia usque ad primum motorem.