Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Antequam definitionem materiae primae, quam Philosophus tradidit, explicemus, supponimus duo: Primum est dari materiam primam, secundum est esse aliquid in re distinctum a forma.

QUANTUM AD PRIMUM, nomine materiae primae intelligimus illam entitatem, quae est capax recipiendi formas substantiales, in se vero nullam habet formam. Eam autem explicat Philosophus in hoc primo libro Physicorum ex analogia et similitudine materiae artificialium. Sicut enim ex ligno vel ex aere fit statua, et lignum illud vel aes secundum se nullum esse statuae habet, sed solum capacitatem ad statuam, licet in alio genere, id est in ratione entis naturalis, habeat aliquod esse, v. g. ligni vel aeris, ita illud, quod etiam respectu rerum naturalium materia est et subiectum, intelligitur nullum habere esse naturale, sed solum capacitatem ad illud, et hoc dicitur ens in potentia. Unde dicit Philosophus 7. Metaph. textu 8.¹, lect. 2.² apud D. Thomam: «Illud dico materiam, quae secundum se neque est quid» (id est substantia in actu) «nec quantum nec aliquid aliud quidquam, quibus ens determinetur». Et D. Augustinus 12. Confess. cap. 6.³: «Mutabilitas», inquit, «rerum mutabilium capax ipsa est formarum omnium, in quas mutantur res mutabiles. Et haec quid est? Numquid animus? Numquid species animi vel corporis? Si dici posset nihil aliquid, est et non est, hoc eam dicerem, et tamen iam utcumque erat, ut species caperet istas visibiles et compositas». Ita Augustinus. Denique D. Thomas in hoc 1. Phys. lect. 13.⁴: «Cum videamus», inquit, «hoc, quod est aer, quandoque fieri aquam, oportet dicere, quod aliquid existens sub forma aeris, quandoque sit sub forma aquae. Et sic illud, quod est aliquid praeter formam aquae et praeter formam aeris, se habet ad ipsas substantias materiales, sicut se habet aes ad statuam et lignum ad lectum, et quodlibet materiale et informe ad formam, et hoc dicimus esse materiam primam». Sic D. Thomas.

Dari autem istam entitatem, sic potentialem et informem, ex duobus principiis Aristoteles deduxit: Primo ex ipsa generatione substantiali, secundo ex eo, quod naturaliter ex nihilo nihil fiat. Et hoc secundum ex primo deducitur, quia si ex nihilo aliquid fieret, ita ut tota ipsa rei substantia ex nihilo fieret, hoc ipso non esset generatio, sed creatio, et corruptio esset annihilatio. Unde non requirerentur determinatae dispositiones ad determinatas generationes, sed eodem modo posset fieri lapis vel equus vel quaecumque alia res, quia si ex nihilo fit, ad nihil deserviunt dispositiones, ut determinetur magis ad unum quam ad aliud. Si autem fit ex aliquo, et id, quod fit, est substantia, eo quod generatio substantialis est, necessario supponit aliquod subiectum capax illius substantialis esse, quod de novo fit, et amittens esse, quod antea habebat, quia corrumpitur. Ergo de se neutrum illorum habet, et consequenter solum est in potentia ad utrumque.

SECUNDUM, QUOD SUPPONIMUS, est hoc subiectum seu entitatem substantialem esse distinctam realiter ab ipsa forma substantiali, quae corrumpitur et quae generatur. Quod tamen aliqui negaverunt, et ex antiquis apud Scotum in 2. dist. 12. q. 1.⁵, ex quo id referunt Conimbric. super cap. 9. huius 1. libri q. 3. art. 1., et ex recentioribus aliqui id suscitaverunt existimantes non dari duas entitates, quae sint materia et forma componentes unum tertium, sed materiam et formam esse unum et idem ens, quod in quantum potentiale dicitur materia, et in quantum actuale dicitur forma. Et sic agens quando generat aliquid, convertit totum hoc ens in aliud ens. Et hoc in quantum mutabile in aliud, dicitur materia et potentialitas ad illud, sicut essentia obiective considerata est in potentia ad existentiam. Et sic Aristoteles considerat transitum materiae de uno ad aliud sicut transitum essentiae de possibilitate ad existentiam, non sicut transitum subiecti de frigore ad calorem. Et hoc modo dicunt intelligendum esse D. Thomam, quando docet implicare, quod materia existat sine forma, non magis quam ens actu sine actu, ut 1. p. q. 66. art. 1. Quod esset intelligibile, si materia est entitas distincta a forma, non enim posset reddi existens et ens in actu per entitatem illam distinctam.

Ceterum haec sententia omnino reiicienda est nec in D. Thoma ullum habet fundamentum. Nam D. Thomas perpetuo docet materiam et formam esse partes componentes totum, materiamque distinguit a formis. Nam in q. 3. de Veritate art. 5. ad ultimum⁶ dicit materiam «proprie non habere essentiam, sed esse partem essentiae». Et cap. 7. de Ente et Essentia⁷ dicit formam esse partem compositi, et ex ipsa et materia componi totum. Et 7. Metaph. lect. 2.⁸: «Oportet», inquit, «quod materia secundum sui essentiam sit alia ab omnibus formis substantialibus et earum privationibus, quae sunt termini generationis et corruptionis». Et similiter in 1. Phys. lect. 13. supra cit.⁹ aperte dicit, quod illud, quod est aliquid praeter formam aquae et praeter formam aeris, dicitur materia prima. Aperte ergo sentit, quod materia distinguitur a forma, sicut etiam Philosophus id sentit, dum docet tria esse principia rerum naturalium, materiam, formam et privationem. Neque fugit Philosophum haec eadem sententia, quam impugnamus, quae ponit ipsum totum, quod corrumpitur, esse materiam, quatenus est in potentia, ut convertatur in id, quod de novo fit. Proponit enim in 8. Metaph.¹⁰, lect. 4. apud D. Thomam in fine¹¹, hanc eandem dubitationem, quod «cum ex vino fiat acetum et ex vivo mortuum, fiat quare vinum non sit materia aceti et vivum materia mortui, cum ordinentur ad ea sicut potentia ad actum». Respondet autem Philosophus ibi et D. Thomas, quod «acetum est corruptio vini et mortuum est corruptio vivi. Non ergo acetum fit ex vino sicut ex materia, neque mortuum ex vivo, sed secundum accidens dicitur ex eo fieri, in quantum fit ex materia eius». Ubi apertissime excludit Philosophus istam imaginationem, quod ipsum totum, quod corrumpitur, sit materia.

Et fundamentum huius clarissime constat in ipsa corruptione hominis. Constat enim, quod anima rationalis est vera hominis forma, ut definitum est in Concilio Lateranensi sub Leone X. et in Concilio Viennensi sub Clemente V.¹² Constat enim de fide animam hominis post mortem non corrumpi, sed permanere, et consequenter non convertitur in cadaver; nam cadaver non est anima. Ergo materia, quae erat in homine, sive corpus illud, a quo separatur anima, vel relinquitur in cadavere vel non. Si relinquitur, ergo forma hominis distinguitur realiter a sua materia, cum dentur in re illae duae partes separatae, scil.¹³ materia in cadavere et anima hominis, quae non est cadaver. Si non remanet in cadavere, vel illud corpus annihilatur vel manet sicut antea cum eadem forma. Si annihilatur, tollitur tota ratio corruptionis naturalis, quae non fit per annihilationem, neque praedicti auctores salvant, quod convertatur res, quae corrumpitur, in rem, quae generatur, quia anima non convertitur, sed permanet in se, corpus autem annihilatur; et tunc corpus illud, quod manet in cadavere, non esset resuscitandum in die iudicii, sed illud, quod annihilatum est, quia illud solum pertinet ad hominem, non istud, quod¹⁴ est contra fidem et sensum ecclesiae, quae sentit in pelle nostra resuscitandos nos esse, et corpus illud, quod pulveri traditur, esse resuscitandum, non aliud. Si autem manet sicut antea coniunctum animae, ergo anima non est separata ab illo, et sic homo non esset mortuus. Quodsi dicas corpus hominis separata anima converti in totam entitatem cadaveris, ergo iam conceditur, quod in homine dabatur aliquid praeter animam ab illa distinctum, siquidem modo ab illa separatur et convertitur in cadaver. Et sic quando homo erat vivus, componebatur ex anima et ex illo corpore, quod transit in cadaver, tamquam ex duobus distinctis, et sic habetur intentum. Et cum illud corpus seu materia, quae est in homine, non creetur de novo, quando homo generatur, sed praesupponatur in semine et in materia, ex qua fit homo (alioquin crearetur totus homo, et non generaretur, si tam anima quam corpus de novo crearetur), ergo in semine aliqua entitas dabatur subicienda animae ut formae et separanda a forma seminis, et haec dicitur materia. Si autem in homine et in semine datur materia distincta a forma, idem erit in aliis entibus naturalibus, siquidem univoce conveniunt cum homine. Omitto, quod ista conversio, quam ponunt isti auctores totius entitatis, quae corrumpitur, in totam, quae generatur, est idem quod conversio transubstantialis, sicut in Eucharistia tota substantia panis convertitur in corpus Christi, sicque ista conversio non esset ita admirabilis, cum in qualibet generatione similis ab istis auctoribus ponatur.

Nec doctrina S. Thomae, in qua oppositi auctores fundantur, quidquam illos iuvat, cum in doctrina D. Thomae constet existentiam distingui a re, quae existit, ut late ostendemus infra q. 7.¹⁵ Et ita non repugnat alicui entitati, v. g. materiae, advenire existentiam per aliquid distinctum, scilicet per formam, quod cum pluribus infra probaturi sumus. Sufficit nunc audire ipsum S. Doctorem in principio opusc. 31.¹⁶, ubi inquit, quod «differt materia a subiecto, quia subiectum est, quod non habet esse ex eo, quod aliquid ei advenit, sed quod est per se et habet esse completum, ut homo non habet esse per albedinem, sed materia dicitur, quod habet esse ex eo, quod sibi advenit, quia de se esse incompletum, imo nullum esse habet, ut dicit Commentator in 2. de Anima. Unde simpliciter loquendo forma dat esse materiae, accidens autem non dat esse subiecto». Ita D. Thomas.

Ex his deducitur explicatio definitionis materiae primae. Definitur autem dupliciter a Philosopho:

UNO MODO positive in hoc 1. libro textu 82.¹⁷: «Materia est primum subiectum, ex quo aliquid fit, et non secundum accidens». Dicitur «subiectum» ad excludendam formam, quae non est subiectum, sed adveniens subiecto. Dicitur «primum» ad excludendum subiectum accidentalium et artificialium formarum, quod non est subiectum primum, sed est ipsa substantia composita et sustentativa accidentium, quae fit ex alio priori subiecto, et sic non est materia prima, sed secunda. Dicitur «ex quo aliquid fit» ad excludendas alias causas; nam efficiens est, a quo aliquid fit, finis, propter quem fit, exemplar, ad instar cuius fit, forma, per quam habet esse. Sola materia est, ex qua aliquid fit. Dicitur «non secundum accidens» ad excludendam privationem seu terminum a quo, quia ex illo non fit aliquid ut ex constituente sicut ex materia, sed tamquam ex aliquo, quod relinquitur; et ita per accidens se habet ad rem in facto esse.

SECUNDO MODO definitur materia prima negative 7. Metaph. textu 8.¹⁸, quod «materia per seipsam neque est quid neque quantum, nec aliquid aliud quidpiam dicitur, quibus ens determinatur». Cuius sensus est, quod materia non habet ex se aliquid determinativum essentiae seu naturae, sive in genere substantiae sive in genere quantitatis sive alterius generis, id est, caret omni forma determinante esse, et ut ibi explicat D. Thomas lect. 2.¹⁹, «materia», inquit, «non potest per se existere sine forma, per quam est ens actu, cum de se sit potentia tantum», ut amplius explicabimus art. 3.

Formalem actum vocamus formam constituentem cum materia aliquod tertium; actum vero entitativum existentiam, per quam aliquid formaliter constituitur extra causas et extra nihil.

Et quidem apud antiquos, qui non agnoverunt materiam esse ens in potentia, sed quidquid erat ens, dicebant esse ens actu, et quidquid non erat ens actu, quod erat nihil, non separabatur existentia a forma neque¹ a materia, quia hanc non distinguebant a forma, sed pro eodem reputabant esse ens actu et esse ens formatum seu determinatae naturae.

Nunc autem, qui cum Aristotele sentiunt materiam esse ens in potentia, et aliunde non possunt percipere, quod illud, quod non est ens actu, sit aliquid reale, sed solum nihil, intelligunt materiam non dici ens in potentia, quasi careat existentia et sit in potentia ad ipsam, sed solum quia caret forma informante, quae vocatur actus formalis, non quia caret existentia, quae est actus entitativus. Et haec sententia sumit suum principium ex eo, quod existimat existentiam non distingui a quacumque entitate reali, hoc ipso quod realis est, vel si distinguitur, non distingui realiter, sed ad summum formaliter, inseparabiliter tamen illam comitari et immediate afficere. Et hoc ideo, quia remota existentia, omnis realitas removetur et remanet nihil et solum in potentia obiectiva seu in statu possibilitatis, quod est purum nihil, sicut res omnes erant, antequam producerentur a Deo. Et sic solum distinguitur essentia ab existentia, sicut entitas in potentia obiectiva et in statu possibilitatis a se ipsa in statu realitatis extra causas.

De hac distinctione vel indistinctione essentiae ab existentia agemus infra q. 7.²

Nunc autem SUPPONIMUS fuisse semper communem sententiam usque ad haec nostra tempora, distinctionem aliquam a parte rei dari inter essentiam realem et existentiam. Licet enim Durandus tenuerit non distingui nisi tantum ratione, in 1. dist. 8. q. 2. n. 15. sqq., quem sequuntur P. Suarez in Metaph. disp. 31. sect. 4. et seq., Vazquez 3. p. disp. 72. cap. 2. et 3. et plures alii ex recentioribus, tamen oppositum manifeste ostendemus ibi esse sententiam D. Thomae, quem communiter sequuntur thomistae et alii extra eius scholam.

Et quidem si teneatur existentiam identificari et non distingui a quacumque entitate reali, hoc ipso quod realis est, quaestio ista facile solvitur dicendo, quod materia cum sit realis entitas, etiam est actus entitativus, solum autem est in potentia reali et materiali ad actus formales seu ad formas substantiales. Ad existentiam enim non datur materialis et intrinsica potentia susceptiva illius, sed solum obiectiva, quatenus continetur in potentia agentis et transit de non esse ad esse.

Ceterum in sententia opposita, quam nunc supponimus de distinctione essentiae ab existentia, procedit DIFFICULTAS PRAESENS, an materia sicut est in potentia ad formam, ita sit in potentia susceptiva existentiae, non solum quia recipit existentiam formae, ad quam est in potentia sicut ad ipsam formam, sed etiam quia non habet aliam existentiam, quam quae sibi communicatur per formam, ita quod ex se solum sit entitas capax formae et capax existentiae per formam.

SIT UNICA CONCLUSIO: Materia secundum se est in potentia ad actum formalem et ad actum entitativum, ita quod non habet immediatum ordinem ad existentiam, sed mediante forma, cuius est prius susceptiva quam existentiae.

De hac conclusione plenius agitur art. seq., ubi disputabimus, an de potentia absoluta possit esse materia sine forma. Nunc solum loquimur secundum ordinem connaturalem materiae, an de se solum participet existentiam mediante forma, quidquid sit, an de potentia absoluta possit inverti iste ordo, et immediate existentiam participare sine forma.

Sic ergo ista sententia est Divi Thomae et plurium auctorum, qui illum sequuntur: Caietanus de Ente et Essentia cap. 5. q. 8.; Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 54.³ et 1. Phys. q. 1.; Soncinas 7. Metaph. q. 17. et libro 8. q. 1.; Capreolus in 2. dist. 13. q. 1. art. 1.⁴; Collegium Carmel. 1. Phys. disp. 3. q. 5.

Et licet plura FUNDAMENTA afferantur ad illam stabiliendam, possunt tamen reduci ad duo:

Primum est commune formae et materiae, scilicet quia in quocumque composito datur unicum esse existentiae, quo existit tam forma quam materia, eo quod datur unicum fieri totius compositi et resultat unica entitas. Existentia autem sequitur ipsum fieri rei, cum sit terminus eius, et ipsam unitatem essentiae seu entitatis, cui convenit. Sed de hoc principio agimus infra q. 7. ostendendo, quod existentia est propria compositi ut quod, et solum convenit formae ut principio quo determinandi existentiam, et materiae ut principio quo suscipiendi illam.

Alterum ergo principium nunc expendendum specialiter pertinet ad materiam, in qua considerat D. Thomas, quod non datur immediatus ordo materiae ad existentiam, sed immediate respicit et recipit formam et mediante illa existentiam. Et ita sicut est in pura potentia ad omnem formam, ita ad omnem existentiam. Et imprimis videri potest D. Thomas q. 4. de Potentia art. 1. in corpore⁵, ubi inquit, quod «materia prima non potest in rerum natura existere, quin aliqua forma formetur. Quidquid enim in rerum natura invenitur, actu existit, quod quidem non habet materia nisi per formam, quae est actus eius; unde non habet sine forma in rerum natura inveniri». Item in opusc. 15. cap. 8.⁶ sic inquit: «In substantia composita ex materia et forma est duplex ordo, unus quidem ipsius materiae ad formam, alius autem ipsius rei iam compositae ad esse participatum. Non enim est esse rei neque forma eius neque materia ipsius, sed aliquid adveniens rei per formam. Sic igitur in rebus ex materia et forma compositis materia quidem secundum se considerata, secundum modum suae essentiae, habet esse in potentia, et hoc ipsum est ei ex aliqua participatione primi entis, caret vero secundum se forma, per quam participat esse in actu secundum proprium modum». Ergo secundum D. Thomam immediatus ordo materiae est ad formam et mediante ea ad existentiam, et sic de se tam est in pura potentia ad formas sicut ad existentiam. Alter locus est opusc. 31.⁷ in principio, ubi inquit, quod «materia non se habet ut subiectum, in quo, sed ex quo. Et est differentia inter ista subiecta, quia subiectum est habens esse et in illo sustentans formas, sicut substantia sustentat accidentia, et ita non habet esse ex eo, quod sibi advenit. At vero materia dicitur subiectum, ex quo aliquid componitur, et habet esse ex eo, quod sibi advenit, quia habet esse incompletum, imo nullum esse, ut dicit Commentator in 2. de Anima. Unde simpliciter loquendo forma dat esse materiae». Ita D. Thomas. Qui locus valde notandus est, quia in eo aperte docet, quomodo potest aliquid esse subiectum, non praesupponens esse ad componendum cum forma et recipiendum illam, sed potius ad hoc recipere, ut habeat esse simpliciter per talem formam. Nec significat D. Thomas solam dependentiam materiae a forma, ut existat, ut aliqui dicunt (sic enim etiam forma dependere potest a materia, imo substantia ab accidente, ut a dispositione, sine qua non est), sed intelligit D. Thomas ordinem participandi esse, qui est actus ultimus, non convenire materiae nisi per formam. Denique videri potest S. Thomas 1. p. q. 7. art. 2. ad 3. et q. 66. art. 1. et q. 115. art. 1. ad 2. et 2. Contra Gent. cap. 43., ubi materiam puram potentiam vocat sine omni existentia.

Et quidem ex hoc fundari potest ratio pro ista sententia, quia Philosophus in hoc libro, praesertim textu 69. et 70.⁸ investigavit naturam materiae primae ad similitudinem materiae artificialium dicens, quod materia se habet ad formas naturales sicut lignum vel aes ad formas artificiales. Et nos addere possumus, quod se habet sicut intellectus noster ad species et obiecta, ad quae in principio est in potentia. Videmus autem, quod lignum vel aes in genere artificiali nullam prorsus habent existentiam artificialem ante formam, et similiter intellectus noster nullum esse intentionale ante species. Ergo si materia prima ita se habet in genere naturali sicut materia secunda, v. g. lignum vel aes in genere artificiali, manifestum est, quod ita caret materia prima omni esse naturali sicut materia secunda omni esse artificiali.

NEC DICI POTEST, quod materia caret quidem esse naturali proveniente a forma, sed non caret omni esse. Habet enim actum metaphysicum, scilicet actum entitativum, quo existit extra causas, saltem incomplete et imperfecte, sicut postulat ex suo genere, quod incompletum et imperfectum est, perficitur autem per formam.

Sed contra est, quia iste actus entitativus debet esse in aliquo genere. Et certum est, quod debet esse in genere substantiali, non accidentali vel artificiali, cum ipsa materia substantia sit, saltem partialis, existentia autem secundum hos auctores non differt re ab essentia. Et in isto genere substantiae certum est, quod non habeat existentiam generis spiritualis, cum ipsa longissime distet a genere spirituali. Ergo si quam habet, est in genere naturali, ad quod ipsa pertinet ut pars entis naturalis. Et tunc urget ratio Philosophi: Materia prima in genere naturali est ens ita in potentia, sicut materia secunda est in potentia in genere artificiali. Sed materia secunda, v. g. lignum, nullum habet esse artificiale, nec partiale nec totale, ante formam artificialem, sed solum capacitatem ad illud. Ergo materia prima nullum esse naturale habet ante formam, et consequenter nullum absolute in actu, quia in re nullum esse datur, etiam partiale, quod non sit naturale vel artificiale, sed solum est capax existendi mediate per formam.

ET AMPLIUS HOC DECLARATUR ex doctrina Aristotelis, qui affirmat apud antiquos philosophos existimatum esse, quod si materia esset ens in potentia, esset nihil in actu, et incideretur in inconveniens, quod ipsi ita refugiebant, quod ex nihilo res generarentur, pro eodem existimantes nihil et ens non in actu. Imo hoc erat praecipuum, quod contra Aristotelis sententiam opponebatur, quia si materia est ens in potentia, ergo est nihil seu non ens, quia solum quod est actu, est ens. Sic enim sensisse veteres constat tum ex hoc 1. libro textu 34.⁹ et textu 71.¹⁰, ibi D. Thomas lect. 9.¹¹ et 14.¹², tum etiam ex 1. de Generat. textu 12.¹³ et ibi D. Thomas lect. 6.¹⁴, ubi dicit, quod si materia est nihil actu, sed potentia, «sequitur id, quod maxime timebant priores philosophi, quod aliquid generatur ex nullo praeexistente; quod enim non est ens actu, est nihil». Ecce quomodo utebantur antiqui eodem fundamento, quo nunc recentiores ad probandum, quod materia non est pura potentia entitative seu ens in potentia, quia esset nihil; quidquid enim non existit actu, non est reale, quia non est extra causas. Cum ergo faciebant illam consequentiam, quod si materia non est ens actu, sed in potentia, est non ens seu nihil, plane procedebant contra ipsum esse entitativum materiae, et non solum contra formale, quia procedebant contra ipsam materiam secundum se et nudam omni forma. Sic enim dicitur esse in potentia omnia. Ergo si de hac materia sic in potentia inferebant, quod esset nihil, si erat in potentia ens, plane intelligebant carere esse entitativo, quod est existentia. Sola enim carentia huius esse facit nihil, et praesertim, quia si loquimur de materia secundum se et sine forma, iam non inferebatur carere esse formali, quia supponebatur, sed carere entitativo, quod est esse nihil.

Sic autem proponens Aristoteles difficultatem istam, non respondet materiam esse actu partialiter et secundum actum entitativum, per quod quidem videbatur directe solvi illa consequentia, quod si materia est ens in potentia, ergo est nihil. Dicerent enim recentiores, quod materia est in potentia ad omnes formas et ad omne esse formale, non autem est nihil, quia habet esse entitativum. Sed Aristoteles respondet tum in 1. Phys. textu 69.¹⁵ et 76.¹⁶, tum in 1. de Generat. textu 17.¹⁷ et ibi S. Thomas lect. 7. in fine¹⁸, quod quia numquam est corruptio sine generatione, ideo numquam materia manet ita in potentia, quod non sit ens actu, quia semper est subiecta alicui formae. Et ideo licet generatio fiat per se ex ente in potentia, tamen per accidens fit ex ente in actu, eo quod materia, ex qua generatur, est sub alia forma et privatione sui, ratione cuius formae materia dicitur in actu, quamvis sola eius potentia per se ad generationem concurrat, non actualitas, quam sub illa forma corrumpenda habebat. Si ergo Aristoteles ut solvat obiectionem, quae infert materiam esse nihil et carere actu entitativo, quod est existentia, recurrit ad successionem formarum, sub quibus semper est materia, et propter hoc debere corruptionem unius esse generationem alterius, ut non sequatur materiam esse nihil et non ens seu non existens, plane sentiebat materiam non habere esse entitativum ex se, sed per formam. Alias si id sentiret, cur non diceret argumento «materia est in potentia, ergo est nihil», nego consequentiam, quia secundum se est existens et habet esse entitativum, licet sit in potentia ad formale?

ET ULTERIUS HOC DECLARATUR, quia si ponitur materia habere actum entitativum seu existentiam ex se, funditus evertitur ratio probandi contra antiquos dari formam substantialem, quia antiqui non agnoscebant formam distinctam a materia, sed totam quidditatem esse materiam, nec generari aliquid de novo substantialiter, sed alterari tantum, eo quod non poterat fieri ens simpliciter nisi ex non ente, ut constat ex 1. Phys. textu 71.¹⁹ et 78.²⁰ et ibi D. Thomas lect. 14.²¹, ubi ponit rationem antiquorum, ex qua movebantur ad negandam generationem substantialem, quia ex non ente fit ens; sic enim ex nihilo fieret nec ex ente, quia iam esset, et sic non fieret esse simpliciter, sed ut tale. Et idem habet Aristoteles 1. de Generat. textu 11.²² et D. Thomas ibi lect. 6.²³ Solvit autem hoc Aristoteles, quia ens simpliciter, id est substantia, fit per se ex ente in potentia, quod est materia, quae per accidens est in actu, quatenus erat sub alia forma, quae ipsa generatione corrumpitur. Si autem ponatur materia ex se esse ens actu per existentiam, licet in potentia ad formas, enervatur doctrina Aristotelis et sumit robur ratio antiquorum, quia si fit generatio per se ex ente existente, dicerent antiqui, quod forma adveniens tali rei existenti non est substantialis, quia non dat primum et integrum esse. Ex quo ergo principio probat contra veteres, quod forma est substantialis et dat esse simpliciter, et consequenter datur generatio substantialis, etiamsi forma substantialis²⁴ supponat materiam substantialiter habere partialem existentiam²⁵? Hoc enim nullo principio naturali probari poterat contra illos nisi petendo principium. Unde bene dixit S. Thomas opusc. 15. cap. 7.²⁶, quod «ubi ponitur materia ens actu, nihil differt dicere materiam et substantiam rei; sic enim antiqui naturales, qui ponebant materiam primam ens actu, dicebant materiam esse omnium rerum substantiam».

Alia ratio poterat addi, qua saepe utitur D. Thomas, nempe 1. p. q. 66. art. 1. et Quodlib. 3. art. 1.²⁷ et q. 4. de Potentia art. 1.²⁸, quia si materia existeret actu per se, et non per formam, sequeretur habere actum sine actu, eo quod illa existentia materiae est actus participatus in materia, omnis autem actus participatus est forma vel habetur per formam. Sed de hac ratione seq. art. latius dicendum est.

Denique superflue ponuntur tot existentiae, quot entitates. Sicut enim sufficit una anima ad omnes partes, cur non una existentia?

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Argumenta omnia, quae hic fieri possunt, vel tangunt generaliter distinctionem existentiae ab essentia, de quo in q. 7.²⁹ redibit sermo, aut probant de potentia absoluta posse materiam esse sine forma, de quo seq. art. Breviter in praesenti ea solum tangemus, quae ad puram potentiam in materiam pertinent.

Primo ergo arguitur, quia vel illa entitas materiae ante formam et secundum se considerata est aliquid reale extra statum possibilitatis et extra causam creantem, vel non. Si non est extra causam creantem et extra statum possibilitatis, ergo non est entitas realis nec realitas susceptiva formae, sed tantum est entitas possibilis et in potentia obiectiva, et sic non loquimur de materia in praesenti, sed de materia reali et quae invenitur in rerum natura; nam quae est in statu possibilitatis, non suscipit formam neque componit cum illa. Si autem est extra statum possibilitatis et extra causam creantem, antequam adveniat forma sive existentia, quae sit entitas distincta, ergo per se ipsam est actu extra causas sine forma, quod est existere. Quodsi ita est pura potentia, quod non est existens neque ens, incidemus in opinionem Platonis, qui materiam ita fecit puram potentiam, quod non distinxit illam a privatione et non ente, contra quem disputat Aristoteles 1. Phys. cap. 9.³⁰

RESPONDETUR hoc argumentum tangere totum fundamentum sententiae oppositae, quod procedit eadem aequivocatione, qua antiqui philosophi, qui non agnoscebant medium inter ens actu et nihil, quorum etiam ratione convictus Plato concessit quidem materiam primam, sed illam dixit esse non ens seu privationem. Antiqui vero philosophi per aliud extremum dixerunt materiam esse aliquid, sed non distinctum a forma, sicque dicebant esse ens actu. Inter has autem extremas sententias procedunt duae mediae opiniones, altera Aristotelis, D. Augustini et D. Thomae, qui ad antiquos dicebant bene posse dari ens, quod non sit in actu, nec tamen sit nihil, sed ens in potentia, et sic datur medium inter ens actu seipso et nihil, scilicet ens per aliud et recipiendo aliud, per quod habet existentiam, et hoc Augustinus vocat «prope nihil», eo quod nihil contradictorie opponitur enti, et ideo nihil nec est ens actu neque capax actus. Capacitas ergo ad actum seu ad esse, licet non sit ipse actus, quia tamen est capax illius, iam recedit a nihilo, est tamen prope nihil, quia non est perfecte et in actu se solo extra nihil. Alia vero opinio recentiorum ad fundamentum antiquorum dicit, quod inter ens in actu et nihil non datur medium, quod sit ens pure in potentia, sed datur ens, quod partialiter est in actu, et hoc est materia, quae est pars quaedam compositi, quae partialiter et incomplete existit in actu. Cuius tamen partialis existentiae in materia Aristoteles non meminit, neque ex suis principiis contra antiquos potuit deducere, imo Commentator in 2. de Anima³¹, ut refert D. Thomas opusc. 31.³², dixit, quod materia nullum esse habet.

Ad argumentum ergo dicimus, quod materia ante formam et essentia ante existentiam intelliguntur extra statum possibilitatis et extra causam creantem, distinguo: dependenter ab actu dante illis esse formaliter, concedo; independenter ab omni actu et forma, nego. Et antecedenter ad istum actum vel formam, id quod relinquitur in materia vel essentia, est entitas procedens a Deo et creata a Deo ut recipiens et tendens ad existentiam suscipiendam seu ut existens per aliud, non ut existens seipso. Nam non solum id, quod est actus, sed etiam id, quod est potentia ad actum, creatur a Deo, sed ut subiecta actui, et non sine illo. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 44. art. 2. ad 3., «quod materia non est creata sine forma; licet enim omne creatum sit in actu, non tamen est actus purus. Unde oportet, quod etiam illud, quod se habet ex parte potentiae, sit creatum». Condistinguit ergo potentiam ab actu, et sic sumptam potentiam non solum dicit esse creabilem vel possibilem, sed creatam seu concreatam, quia creatur ut coniuncta et subiecta actui, non ut in se actus.

Quare omne, quod est extra statum possibilitatis debet esse ens in actu, sed non omnia eodem modo. Aliquid enim est in actu ut suscipiens actum, scilicet ipsa materia, aliquid ut dans actum, scilicet forma, aliquid ut constitutum ex actu, scilicet compositum. Et illud, quod suscipit actum tamquam potentia, etiam ut potentia extra causas est et a Deo est, sed non ut habens ex se actum, sed ut recipiens actum.

Et quando urgetur, quod si materia est ita pura potentia, quod non est actu existens, erit nihil et non ens, respondetur, quod neque est nihil neque entitas de se et per identitatem intrinsecam existens actu, sed capacitas actus et coniuncta ipsi actui, et ita est pura potentia in actu, non actualitate antecedenti, sed actualitate concomitante et consequente, quatenus numquam est sine ipsa existentia et sine³³ forma, cuius est capax et ad quam est in potentia, sed tamquam sibi coniuncta et unita, non ut sibi identificata, sed a se indistincta. Et in hoc posuit Aristoteles contra Platonem differentiam inter privationem et materiam, quod privatio neque in potentia neque in actu, neque per participationem neque per identificationem est capax existentiae, materia autem est capax per participationem et coniunctionem ad formam, non per identificationem. Et D. Thomas opusc. 15. cap. 8.³⁴ vocat «materiam remota forma» non ens, susceptivum tamen formae, quae est participativa ultimi actus, qui est existentia.

Secundo arguitur: Non datur medium inter esse extra causas et intra illas, cum contradictorie opponantur. Ergo in illo priori, in quo intelligitur materia ante formam et essentia ante existentiam, vel intelligitur intra causas vel extra. Si intra causas, est in statu possibili et in potentia obiectiva, et sic non est capax componendi cum forma. Si autem est extra causas, ergo hoc ipso est existens, et sic ante existentiam esset existens, quod implicat.

Et confirmatur, quia si materia suscipit formam et existentiam eius, antequam in se habeat propriam existentiam, oportet, quod in aliquo priori intelligatur causare materialiter talem formam suscipiendo illam. Ergo pro illo priori intelligitur talis causalitas realis materialis exire ab ipsa materia; ergo necessario est existens, quia causalitas realis non potest exire nisi a causa reali realiter existente.

RESPONDETUR, quod in illo priori, quo materia intelligitur recipere tam formam quam existentiam, intelligitur materia extra causas in suo genere, scilicet per modum potentiae susceptivae actus, non autem intelligitur ut perfecte et complete existens in actu. Quia enim actio agentis ponit extra nihil tam potentiam quam actum, ut ex D. Thoma vidimus, et ordine quodam tangit illa, quia potentiam tangit ut subiectam actui et actum ut informantem potentiam, in illo priori seu praecisione, qua intelligitur potentia subici et illum recipere, nondum tamen actus informans illam, intelligitur materia seu existentia extra causas inadaequato et incompleto modo, scilicet sub formalitate potentiae suscipientis existentiam, non sub formalitate existentiae actuantis, in re tamen semper invenitur extra causas perfecte et complete. Et ita in re non datur medium inter esse vel non esse intra causas, sed secundum formalitates et praecisiones, quae sunt prioritatis naturae, bene potest dari medium inter esse complete extra causas secundum omnem considerationem et esse complete intra illas. Et hoc medium est esse in fieri et tendentia seu potentia susceptiva formae et existentiae, et nondum formae informantis illam, quae prioritatis et praecisiones existendi secundum unam rationem, et non secundum aliam, passim occurrunt in productionibus rerum et dependentis a causis.

Ad confirmationem respondetur, quod ad causam materialem, ex qua componitur ipsum totum, sufficit existentia concomitanter et in eodem instanti temporis, ut dicatur realiter componere et causare, non autem requiritur, quod existentia antecedat pro illa prioritate naturae, qua intelligitur causare materialiter. Ad causam vero materialem, quae per modum subiecti recipit formam accidentalem, sustentando, requiritur quod antecedenter habeat existentiam, etiam pro prioritate naturae, qua causat. Ratio diversitatis sumitur ex D. Thoma, opusc. 31. in principio³⁵, quia causa materialis sustentans recipit formam dando illi esse simpliciter, a forma autem solum recipit esse accidentale, quod est esse secundum quid. Unde cum illa receptio non sit pure potentialis, sed sustentativa in esse, supponit in causa materiali esse. At vero causa materialis pure receptiva et constitutiva naturae non recipit dando esse formae, sed accipiendo a forma esse, et sic non supponit esse in se, sed solum capacitatem ad illud, quod mediante forma recipit. Nec requiritur, quod causa materialis pro omni prioritate suae causalitatis intelligatur ens in actu, sed sufficit, ut sit causa realis, quod in re sit pro omni instanti durationis, non pro omni instanti causalitatis et dependentiae. Et hoc ideo est, quia huiusmodi causalitas materialis est ita imperfecta, quod non solum non ponit formam extra causas, sed ad hoc causat formam, ut ponatur materia ipsa extra causas, siquidem causare formam recipiendo est recipere actualitatem ad esse, et quando actualitas dat esse simpliciter, etiam potentia recipit esse simpliciter. Et ideo causalitas ita imperfecta non supponit esse perfectum pro prioritate causandi, sed capacitatem ad esse. Nec enim causat mediante esse sicut causa efficiens vel subiectum sustentans, sed mediante capacitate et potentialitate ad esse.

SI INSTES: Nam materia recipiendo formam dat esse formae, siquidem forma non habet esse in se, sed in materia, excepta anima rationali, ergo mediante esse debet causare materia. Respondetur formam substantialem non dependere a materia, quia ab illa recipiat esse aut sustentetur in esse sicut formae accidentales, quae non possunt dare primum esse, sed esse secundum quid, et ideo supponunt subiectum constitutum et subsistens in esse, ideoque ab esse subiecti dependent et ab illo sustentantur. At vero forma substantialis dat primum et substantiale esse, et ideo non recipit aliquod esse a materia. Sed quia illud esse, ut est a forma, (praeter rationalem) non est subsistens et per se independens, accipit a materia ut a subiecto ultimo principium, unde terminetur et reddatur subsistens in ipso toto.

Tertio arguitur: In materia secundum se et seorsim a forma est entitas in tempore producta, et non aliquid aeternum, et sic significatur per ly «est» non absolutum a tempore, ut quando dicitur «materia est»; est etiam entitas subiecta productioni et causalitati agentis creantis. Ergo habet omnes effectus formales existentiae ante ipsam formam. Est etiam participatio quaedam Dei in actu, quia habet ideam in Deo, ut docet S. Thomas 1. p. q. 15. art. 3. ad 3. Est etiam bona, ut docet 3. Contra Gent. cap. 20., alias incideremus in haeresim Manichaeorum, quod materia est mala. Ergo habet in se seorsum a forma aliquod esse.

RESPONDETUR omnes illas conditiones existentiae, quae tribuuntur materiae consideratae sine forma, vel essentiae, quae antecedenter se habent ad existentiam, convenire illi, non per identificationem cum existentia, sed per receptionem et subiectionem ad ipsam. In illa enim antecedentia ad formam vel ad existentiam, entitas essentiae vel materiae intelligitur ut suscipiens existentiam vel formam, quae est antecedentia causae receptivae, licet nondum intelligatur ipsa forma vel existentia ut actuans, in qua praecisione illa entitas neque consideratur ut pure possibilis et intra causas, neque ut perfecte et complete extra illas (licet in re sit extra), sed in statu recipiendi ipsum esse et in potentia non obiectiva respectu agentis, sed recipiente respectu existentiae. Entitas autem ut recipiens ipsam existentiam et ut subiciens se illi, habet omnes conditiones existentiae per modum potentiae receptivae, quas habet existentia per modum formae actuantis. Est enim aliquid temporale et subiectum agenti etc., non per modum actus existentiae, sed per modum potentiae recipientis illam, eo quod agens utrumque producit, et potentiam et actum, ut diximus ex D. Thoma.³⁶

Ex quo ulterius dicimus, quod materia secundum se est quaedam participatio Dei, quatenus participat capacitatem ad essendum, per quam recedit a nihilo, quod non est capax existendi, et hoc immediate a Deo participat, sed actualem existentiam huius capacitatis participat a Deo mediate, id est mediante forma constituente compositum, ut ex opusc. 15. supra³⁷ retulimus. Et ita dicit D. Thomas 1. p. q. 15. art. 3. ad 3., «quod materia prima habet ideam in Deo, sed non aliam ab idea compositi, cum materia secundum se neque esse habeat neque cognoscibilis sit», id est non separatam ab idea compositi, sed in illa inclusam; nam eo modo habet ideam, quo in tempore productionem. Est autem terminus productionis inadaequatus, quia non creatur, sed concreatur, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 7. art. 2. ad 3., ergo et coexemplatur in idea.

Quod vero materia dicitur esse bona, respondetur, quod non dicitur bona formaliter et in actu, sed secundum capacitatem et ordinationem ad bonum. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 5. art. 3. ad 3., «quod materia participat aliquid de bono, scilicet ipsum ordinem vel aptitudinem ad bonum, et ideo non convenit sibi, quod sit appetibile, sed quod appetat». Et sic intelligitur in 3. Contra Gent. cit., quod materia est bona ratione ordinis ad bonum, non ratione bonitatis actualis in se. Et ita materia non est privatio, ut dicebat Plato, quia privatio non ordinatur ad bonum, sed opponitur illi, et similiter non est mala, quia malum opponitur bono, materia autem non opponitur formae, et hac ratione dicitur utilis formae et composito, quia ad rationem utilis sufficit bonum bonitate ordinis ad alterum, non bonitate actualitatis in se.

Licet materia participet existentiam per formam, vel in suo esse partiali (si daretur) dependeret ab illa, adhuc restat difficultas, an solum pendeat naturaliter, an essentialiter, ita ut nec per Dei potentiam suppleri possit, sicut accidentia videmus naturaliter dependere a subiecto, et per Dei potentiam sine illo esse posse. Sententia ergo affirmativa communissima est inter recentiores huius temporis et habet patronum Scotum in 2. dist. 12. q. 2.¹ et totam eius scholam.

NIHILOMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: In sententia D. Thomae implicat materiam existere denudatam ab omni forma, atque ita est essentialis ordo inter receptionem formae et existentiae, quod per formam redditur capax habendi existentiam, qui ordo essentialis non invenitur inter accidens et subiectum, licet ratione imperfectionis suae accidens dependeat inhaerendo a subiecto, non materia. Itaque materia se habet ad formam et ad existentiam ordine quodam essentiali, sicut intellectus non est capax visionis nisi mediante specie et lumine, et sicut corpus non est capax gradus sensitivi nisi mediante vegetativo.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 1. p. q. 66. art. 1., ubi inquit: «Si materia informis praecessit duratione, haec iam erat in actu, hoc enim duratio importat; creationis autem terminus est ens actu, ipsum autem, quod est actus, est forma. Dicere igitur materiam praecedere sine forma, est dicere ens actu sine actu, quod implicat contradictionem». Ita D. Thomas. Et idem probat Quodlib. 3. art. 1.² his verbis: «Quod aliquid simul sit et non sit, a Deo fieri non potest, neque aliquid contradictionem involvens. Et huiusmodi est materiam esse in actu sine forma; omne enim, quod est actu, vel est ipse actus vel est potentia participans actum. Esse autem actum repugnat rationi materiae, quae secundum propriam rationem est ens in potentia. Relinquitur ergo, quod non potest esse in actu, nisi in quantum participat actum. Actus autem participatus a materia nihil aliud est quam forma. Unde idem est dictu materiam esse in actu et materiam habere formam. Dicere ergo, quod materia sit in actu sine forma, est dicere contradictoria esse simul». Ita D. Thomas. Et videri etiam potest in q. 4. de Potentia art. 1.³ et 3. Contra Gent. cap. 4., ubi inquit, quod «materia non tendit ad impossibile; est autem impossibile materiam tantum sub privatione esse». D. Thomam sequuntur communiter omnes eius discipuli ad illum locum 1. p. Ibi⁴ videri potest Caietanus et cap. 5. de Ente et Essentia q. 8.; Mag. Banez ad illam quaest.⁵; Ferrariensis 1. Phys. q. 11. et cit. loco Contra Gent.⁶; Capreolus⁷; Soncinas⁸ et alii apud Cursum Carmel. hic disp. 3. q. 5. § 2.; pro eadem Conimbric. libro 1. Phys. cap. 9. q. 6. art. 1. citant Magistrum in 2. dist. 12. cap. 5., Hugonem de S. Victore⁹, Durandum¹⁰, Aegidium¹¹ et alios.

UT EXPLICETUR IMPLICATIO, quam D. Thomas in tot locis affirmat, advertendum est, auctores oppositos non dubitare, quod existentia seu esse proveniens a forma non possit inveniri in materia sine ipsa forma, cuius est tale esse, sicut v. g. esse album, et existentia albi manifeste apparet, quod non potest convenire materiae sine albedine, et generaliter quodcumque esse seu existentia ut specificata ab aliqua forma nullo modo potest convenire materiae nisi mediante forma, a qua habet specificationem et determinationem. Et ita si velimus dicere, quod materia non participat istas existentias sic specificatas nisi servato ordine essentiali, ut mediantibus suis formis participentur, verissimum est, neque auctores oppositi negabunt. Sed punctum difficultatis est, an possit dari in materia aliqua existentia non specificata nec¹² proveniens a forma, sed ipsi materiae conveniens, in quantum est entitas distincta a forma, et propterea vocatur actus entitativus, et sic existere possit materia separata ab omni forma et ab omni existentia formae. In hoc ergo videtur deficere implicatio assignata a D. Thoma, quia concludit materiam non posse esse existentem sine aliquo actu, et inde infert non posse esse sine forma, pro eodem reputans actum participatum in materia et formam, cum tamen in hoc faciat difficultatem opposita sententia, quia distinguit actum existentiae a forma et hunc actum existentiae dicit convenire materiae antecedenter ad formam, vel quia non distinguitur entitas realis materiae ab existentia sua, vel quia talis entitas materiae immediate capax est illius.

Igitur implicatio D. Thomae fundatur in hoc, quod existentia ex essentiali conceptu suo est actus distinctus ab essentia creata, ut probabitur q. 7.¹³ Hic autem actus non constituit rem intrinsece et essentialiter, sed essentiam constitutam extra causas constituit, non in sua quidditate, alias esset essentialis et necessario conveniens rei, quam constituit. Ergo ex natura sua non est actus primus, id est constituens quidditatem, sed secundus seu adveniens constitutae. Cum ergo materia prima de se nullum actum primum habeat, quia ipsa non est forma seu actus primus, careat vero omni forma ei unibili, ut supponimus, ergo non est capax alicuius actus secundi, qui est existentia, sicut non est capax actus secundi, qui est operatio nisi mediante radice operandi, quae est potentia. Itaque sicut bene valet: Si aliquid est capax operationis tamquam actus secundi distincti a se, ergo in se est actus primus potens operari, quia nihil est aliud actus primus quam id, quod est capax immediate actus secundi; ita bene valet in existentia, quodsi aliquid est immediate capax existentiae, etiam partialis, tamquam actus secundi in essendo, distinctae ab essentia, ergo in se partialiter est actus primus vel habet actum primum, idem autem est actus primus, quod forma. Ergo si materia est sine omni forma et existit, habet formam sine forma, quia habet actum primum, vel ipsa est actus primus, hoc ipso quod est capax actus secundi, quod est existentia.

SOLUM POTEST RESPONDERI, vel quod existentia non est actus secundus nec supponit primum, sed est indistinctus a quacumque entitate reali, vel quod materia prima generali ratione potest dici actus primus, et non pura potentia, quatenus est capax existentiae ob realitatem suam.

Sed primam solutionem excludemus q. 7. nec implicatio D. Thomae occurrit nisi supponendo, quod existentia distinguitur ab essentia creata. Nam si est idem cum illa, quomodo potest controverti, quod est capax illius, vel quod non possit a Deo realis entitas et substantialis per suam existentiam, quam habet, separatim conservari sicut accidens sine subiecto? Tunc enim non magis dependebit a forma quam accidens a subiecto, imo multo minus, si utrumque secundum se existens est.

Secunda vero solutio destruit rationem propriam materiae, quia in re est facere illam formam. Nam quid aliud est forma substantialis quam actus primus in genere entitativo? Et quomodo potest probari contra antiquos, qui negabant formam substantialem distingui a materia, quod non sit idem materia quod forma substantialis, si materia¹⁴ est actus primus? Quod enim non informet, sed recipiat, imprimis hoc ipsi negabant, quod reciperet formas, quia secundum se erat ens actu et sic non indigebat formis substantialibus, quae dant esse primum et substantiale. Deinde quia, si est actus primus, et non informans nec receptus in alio, ergo erit in se actus subsistens nec indigebit forma naturali ad existendum. Forma enim seu actus non receptus hoc ipso est terminatus et incommunicabilis ulteriori subiecto, ergo subsistens in eo esse, quod habet, et licet recipiat formas, recipiet illas tamquam accidentia, sicut suppositum hominis vel lapidis recipit accidentia. Quare ex his principiis magis aperitur via ad negandum materiam primam esse ens partiale, et quod non dantur formae substantiales, sed solum accidentales, ut ponebant antiqui, quam ad oppositum, stando in principiis Aristotelis et verae Philosophiae.

DENIQUE POTEST IMPLICATIO ISTA ALITER EXPLICARI, quia illa existentia materiae seorsum a forma vel esset corporea vel spiritualis vel non corporea nec spiritualis. Hoc tertium dici non potest, quia spirituale et corporeum videntur exhaurire omne, quod actu est substantia; adaequate enim illam dividunt, sive sit pars, ut forma corporea, sive totum. Necessario enim est aliquid pertinens ad genus corporeum vel spirituale per se vel reductive. Ergo neque datur existentia abstrahens ab utroque. Spiritualis esse non potest, quia materia maxime spiritualitati opponitur, cum spirituale consistat in abstractione materiae; ergo propria existentia materiae non potest esse spiritualis. Si est corporea, utique actu debet esse corporea, et non in potentia; est enim actualis existentia, et sic actu est id, quod est. Ergo essentialiter dependet a forma seu gradu corporeitatis, per quem materia est actu corpus. Nam materia de se non est actu corpus, sed per formam, quae dat gradum corporeitatis. Si enim esset actu corpus, incideretur in opinionem antiquorum, qui, ut dicit S. Thomas¹⁵, materiam primam dicebant esse actu corpus, et sic formae elementales et aliae non constituerent formaliter corpus, quod est aperte falsum. Forma enim, quae non constituit corpus, neque potest tale corpus in specie constituere, quia implicat aliquam formam dare gradum specificum, genericum autem ab alia realitate distincta provenire; sic enim illa entitas, a qua gradus genericus proveniret, esset in genere, et non in aliqua specie. Et haec est vis rationis D. Thomae q. 4. de Potentia art. 1.¹⁶, ubi dicit non posse materiam esse sine forma, quia non potest aliquid esse in genere, quod non sit in aliqua specie. Cum ergo a forma substantiali proveniat gradus corporis ut sic et specificus talis corporis, consequenter materia sine forma non est actu corporea, sed potentia, id est entitas susceptiva gradus corporei. Unde si habet propriam existentiam, illa non potest esse actu corporea, quia entitas, cuius est haec existentia, non est actu corporea. Sicut autem non potest intelligi existentia hominis sine forma hominis, nec existentia equi sine forma equi, ita nec existentia corporea sine forma corporis. Hanc rationem etiam attingemus seq. art., titulo ult.

Adverto, quod aliqui, ut Mag. Banez ubi supra¹⁷, existimant esse probabile, quod materia prima potest existere sine omni forma per existentiam divinam sibi unitam. Cui sententiae etiam subscriberem, si supponeretur materia capax existentiae sine forma. Cum enim existentia et subsistentia divina solum uniantur supplendo vicem creatae, solum illis naturis uniri possunt, quae sunt capaces subsistendi vel existendi, sicut patet, quod accidenti non potest uniri divina subsistentia, quia propriae subsistentiae non est capax. Ergo idem dicendum est de materia respectu existentiae.

Unde etiam EVACUANTUR INSTANTIAE a quodam recentiore adductae contra nostram sententiam: Prima, quia subsistentia est actus naturae proveniens ab aliqua forma, et tamen illa existentia non convenit mediante forma; ergo potest existentia provenire ab alio quam a forma. Secunda, quia humanitas Christi existit existentia Verbi, et tamen illa existentia non convenit mediante forma; ergo potest existentia provenire ab alio quam a forma.

Sed utraque instantia infirma est. Aliud est enim, quod subsistentia et existentia creatae sint supplebiles in¹⁸ naturis, quae non sunt pura potentia, sed capaces subsistentiae et existentiae, aliud, quod sint supplebiles in materia nuda. Sed in humanitate vel alia natura, cuius existentia et subsistentia sunt¹⁹ modi consecuti seu formalitates, quae dant illos effectus formales subsistendi et existendi, et²⁰ ipsae naturae non dant istos effectus, sed in se suscipiunt illos, sive ab existentia creata proveniant sive ab increata. Sed tamen neque creatam neque increatam existentiam capax est suscipere alia entitas, nisi habeat formam, et ita etiam existentia Verbi convenit mediante forma quantum ad capacitatem recipiendi illam.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Quia Deus potest conservare accidens sine omni subiecto et formam substantialem sine omni materia et quamcumque entitatem realem sine eo, a quo distinguitur realiter, ergo etiam materiam sine omni forma.

Consequentia patet, quia materia prima est entitas realiter distincta a forma et minoris dependentiae a forma quam accidens a subiecto, cum materia sit substantia, accidens vero inhaereat; ergo potest separari ab omni forma. In hoc enim distinguitur realis distinctio a modali, quod ubi est distinctio realis, extrema possunt separari saltem de potentia absoluta, modus autem numquam potest separari ab eo, cuius est modus. Constat autem, quod materia prima est entitas realiter distincta a forma.

Confirmatur, quia materia vel dependet a forma intrinsece et essentialiter vel non. Si dependet, ergo propria materiae quidditas constituetur per formam, quod est omnino falsum, cum propria materiae quidditas sit esse ens in potentia, quod non habet a forma. Si vero non dependet essentialiter, sed solum quoad existentiam, talis effectus formae est secundarius, et sic poterit suppleri a Deo, sicut suppletur in humanitate Christi existentia et subsistentia propria per Verbum, et sicut in Eucharistia ponitur quantitas corporis Christi sine repletione loci, quae est effectus secundarius eius.

RESPONDETUR illud argumentum de accidente solvi a D. Thoma Quodlib. 3. cit.²¹ art. 1. ad 1.²² et 1. p. q. 66. art. 1. ad 3., et idem est de forma substantiali. Dicit ergo, quod accidens dependet a subiecto ut a causa sustentante in esse, materia vero a forma ut ab actu suo. Quod autem aliquid sustentetur ab aliqua causa secunda, bene potest a Deo suppleri per aliam causam, quia sustentatio solum pertinet ad exercitium ponendi rem in esse, non ad determinationem et specificationem ipsius. Exercitium autem existendi multo melius potest fieri per causam efficientem, quae solum dat esse quoad exercitium. At vero materia dependet a forma non per modum causae efficientis, sed formalis, cuius proprium munus est dare esse rei specificando et determinando illud. Unde remota omni forma caret materia omni principio determinante et specificante eius esse, et sic solum manebit existentia potentialis et indeterminata, quae non potest habere effectum formalem existendi actu et determinate extra causas.

Ad id vero, quod dicitur de distinctione inter extrema realiter distincta, respondetur esse certum et infallibile signum distinctionis realis, si de facto duo separantur inter se. E contra tamen si non separantur, non est infallibile signum, quod non distinguantur realiter. Potest enim intervenire aliqua essentialis dependentia unius realitatis ab alia in existendo, sicut relatio realis ad sui existentiam petit existentiam termini, a quo realiter distinguitur; est enim relatio omnino extra suum terminum, et de actu vitali multi existimant non posse conservari a Deo extra potentiam vitalem, quia essentialiter dicit processionem ab illa. Et similiter visio exterior realiter distinguitur ab obiecto, sine quo tamen conservari non potest, alioquin videret rem absentem. Similiter ergo cum materia dependeat a forma ut a medio participandi existentiam determinatam, non poterit sine illa determinate existere. Addo, quod ad distinctionem realem inter materiam et formam sufficit, quod materia possit esse in re sine qualibet forma divisive, sicut videmus ab illa separari, sed non a tota collectione formarum; hoc enim ad distinctionem realem non est necesse, dum distinctio realis exerceatur inter quamlibet determinate, et sic sufficit separari a qualibet determinate.

Ad confirmationem respondetur, quod materia dependet a forma quantum ad esse, non quantum ad quidditatem, quae est entitas potentialis, ut S. Thomas docet 5. Metaph. lect. 2.²³ Et ad replicam respondetur, quod stante effectu primario formae in subiecto potest suppleri vel tolli effectus secundarius, nisi interveniat aliquod essentiale impedimentum. Ceterum e converso dari effectum secundarium sublato primario impossibile est, propter coordinationem essentialem inter primarium et secundarium effectum. Secundarius autem effectus formae est existere, primarius autem est informare et constituere. Et quando Deus supplet existentiam et subsistentiam humanitatis, supponit ipsam humanitatem constitutam per formam suam; supplet autem id, quod secundarium est, scilicet existere et subsistere. In nostro autem casu proceditur e converso, scilicet quod materia habeat effectum secundarium formae, qui est existere, sine forma, id est actum secundum sine actu primo.

Secundo arguitur: Dato quod existentia distinguitur in re ab essentia, non tamen distinguitur nisi tamquam modus; siquidem existentia non constituit quidditatem aliquam, sed constitutam supponit et extra causas ponit, quod est modificare. Modus autem identificatur cum re, cuius est modus, nec potest aliquid modificari per modum alicuius rei distinctae. Ergo cum materia existat in rerum natura, aliqua existentia identificatur cum illa. Ergo non existit per formam, sed per modum proprium, quem Deus sine forma conservare poterit in materia.

Quodsi dicas modum istum essentialiter resultare ex forma et ideo sine illa non posse conservari, sicut ubi vel situs sine loco, figura sine quantitate, contra est, quia existentia non sequitur formam, sed productionem, cum sit terminus ipsius fieri seu productionis relictus immediate ex causa efficienti. Sed materia habet distinctum fieri et productionem a forma, quia materia fit per creationem, forma autem per generationem, ergo habet distinctam existentiam a forma. Item, si materia haberet existentiam mediante forma, toties interiret et produceretur, quoties nova forma advenit et alia recedit, quia tunc desinit esse unius formae et incipit aliud cum alia²⁴ forma; nihil autem aliud est corrumpi quam amittere esse, neque aliud est produci quam acquirere novum esse.

Adduntur alia minoris ponderis, ut si materia annihilaretur non annihilata forma, maneret existentia materiae, quae est a forma, et tamen esset annihilata; ergo daretur esse materiae, et tamen esset materia annihilata. Item materia causat formam in esse, et forma causat materiam; ergo materia causat suum esse, quod est a forma. Similiter materia est causa realis ipsius formae sustentando et recipiendo illam; ergo in illo priori, in quo causat, existit, alias non realiter causaret, et tamen pro illo priori non habet existentiam a forma, quia nondum forma est causata. Denique est specialis difficultas in anima rationali, cuius existentia spiritualis est, siquidem per eandem existentiam existit separata. Sed spiritualis existentia non potest communicari materiae. Ergo quando est sub anima rationali, non habet existentiam ab illa.

RESPONDETUR ad principale argumentum responsione data inter arguendum, admisso, non concesso, quod existentia solum sit modus, non realitas distincta ab essentia, hoc enim est probabile, et forte probabilius.

Et ad primam instantiam respondetur, quod existentia sequitur productionem rei²⁵ perfectam et completam, cum sit terminus ultimus actionis, non autem productionem quasi incompletam et dependentem ab alterius positione, sine qua in rerum natura non existit, cuius ratio est, quia existentia est actus, quo aliquid ponitur non solum extra unam causam, sed extra omnes. Unde non sufficit considerare aliquid, ut est extra causam efficientem, si nondum est extra formalem vel materialem, ut dicatur in re existere, et sic materia, ut praecise subest actioni creantis, et non actuationi formae informantis, nondum intelligitur habere existentiam, quae extra omnes causas ponit, sed tendere ad existentiam quasi in fieri et in via, quia²⁶ intelligitur extra unam causam, scil. efficientem, non extra aliam, scil. formalem.

Ad secundam instantiam de creatione materiae et generatione formae respondetur, quod, ut dicit D. Thomas 3. de Potentia art. 4. ad 7.²⁷ materia proprie non creatur, sed concreatur; creatur enim sub forma, et ita creatio completa et absoluta terminatur ad totum compositum, ut dicitur 1. p. q. 45. art. 4. Et sic materia per creationem accipit existentiam, non ut praecise exit a causa efficiente, sed in quantum per creationem et causam efficientem ponitur sub actuatione formae et causatur etiam a forma. Et ut uno verbo dicam, materia per creationem non tam recipit esse quam subesse, sicut etiam quando Deus creat aliquam substantiam, secundario etiam attingit accidentia tali substantiae annexa, et tamen non dicuntur creari, quasi seorsum accipiant esse, sed accipiunt illud dependenter a subiecto, et ita si subiectum tollatur, et Deus non suppleat eius concursum separando accidentia, necessario desinunt non obstante prima attingentia creationis. Et similiter si materia semel creatur sub forma, si illa forma desinit esse et altera non succederet, destrueretur materia, quia non fuit creata simpliciter et absolute, ut esset, sed ut subesset formae et per ipsam esset, nec tamen potest Deus sine forma illam separatim ponere sicut formam sine subiecto, propter rationem dictam in solutione ad primum.²⁸ Et sic materia proprie nec habet esse eductum nec creatum, sed communicatum per formam eductam aut concreatam. Subici autem existentiae eductae non sufficit denominare rem ipsam eductam. Requiritur enim ad denominationem educti ordo ad aliquod principium, ex quo educatur. Sine isto autem ordine (quo utique caret materia) dicetur quidem compleri eius productio per communicationem existentiae eductae, sed non denominabitur educta.

Quare haec omnia argumenta aequivocant valde in acceptione de ly «creatio», quod illam accipiunt solum uno modo, scilicet ut dat esse absolute, cum tamen creatio toti composito seu supposito dat esse absolute, partes autem compositi non absolute ponit in esse unicuique attribuendo esse partiale, sed unam subicit alteri et sub alterius esse vel sub totius esse coordinat, et sic dat illis esse eo modo, quo partibus potest convenire, scilicet ut subordinantur toti et dependenter ab illo, non proprium esse cuique tribuendo. Idem est autem, quod una existentia, v. g.²⁹ materiae in aliorum sententia, dependeat ab altera, ut reddat rem existentem, et quod entitas ipsa non habeat existentiam propriam, sed ab alterius existentia sibi communicata dependeat.

Ad tertiam instantiam, quod materia corrumperetur et generaretur, quoties mutaret formas, respondetur materiam non corrumpi nec generari per se, in quantum entitas potentialis est, sed per accidens quantum ad privationem et esse communicatum, quod habet, de quo 1. Phys. cap. ult.³⁰, et ibi D. Thomas lect. ult.³¹ Et 8. Metaph. lect. 1.³² dicit, quod «nec materia nec forma generatur aut corrumpitur nisi per accidens». Simpliciter autem non dicitur corrumpi aliquid per hoc, quod amittit unum esse, si illi succedit aliud aeque bene illud conservans et supplens, sed solum quando destruitur esse, quod habet, et aliud non succedit. Sicut si aliqua natura subsistens assumatur a Deo destruendo eius subsistentiam et consequenter existentiam, quae subsistentiae est annexa, non dicetur natura illa simpliciter corrumpi, sed solum secundum quid et quantum ad modum proprium existendi, sicut nec corrumpitur accidens per hoc, quod separatum sustentetur, licet modum inhaerentiae amittat. Corruptio autem accidentis non est inconveniens, quod attribuatur materiae.

Ad reliquas instantias in argumento insinuatas, breviter respondetur.

Ad primam, quodsi annihilaretur materia manente forma, diceretur in forma manere esse materiae, non tamen applicatum et communicatum materiae, sicut in anima separata, et ex defectu istius communicationis non dicitur materia existere.

Ad secundam dicitur, quod materia, causando formam materialiter, causat consequenter suum esse materialiter et recipiendo illud, quod nullum est inconveniens; sic enim recipiendo esse non tam causat, quam causatur, solum autem active non potest aliquid causare suum esse. Non enim est inconveniens, quod causae ad invicem sint causae, ut dicemus q. 10.³³, et ita forma causat materiam et materia formam.

Ad tertiam iam dictum est supra³⁴, quod causa materialis licet existendo causet, non tamen ratione existentiae, et sic semper existit concomitanter, non tamen pro omni prioritate et antecedentia causalitatis suae existit causa efficiens, quae causat existendo, sed est prioritas tendendi ad esse et recipiendi esse, et sic est causa realis realitate potentiae recipientis esse, non realitate actualitatis³⁵ proprii et peculiaris esse seu existentiae.

Ad ultimam respondetur, quod sicut ipsa substantia animae rationalis spiritualis est in se, et tamen informat materiam corporalem, quia formaliter eminenter habet gradus corporales et³⁶ constituit naturam corporalem, et sicut subsistentia divina, cum spiritualis sit, terminare potest naturam corpoream et supplere vices subsistentiae corporeae, ita non repugnat, quod anima communicet materiae mediante informatione sui existentiam, quam habet ut³⁷ eminenter est corporalis, non omni modo, quo habet, sed ut virtualiter est corporea, sicut dicit D. Thomas in quaest. de Anima art. 1. ad 13. et 17.³⁸, quod materia participat esse animae rationalis, sed non omni modo, quo est in anima.

Restabat inquirere, an possit materia prima habere simul plures formas. Sed de hoc in secundo libro dicemus tractando, an possit unus effectus a duplici causa totali pendere.³⁹

Ad quinque conditiones possunt revocari omnes conditiones materiae, scilicet potentia, appetitus, ingenerabilitas, unitas, differentia unius materiae ab alia. Nam unio, quae videtur esse conditio materiae, non est propria ipsius, sed communis etiam formae, nec tam pertinet ad ipsam materiam, quam ad eius applicationem ad componendum totum. De illa igitur agemus q. 6.¹ agendo de composito.

POTENTIA MATERIAE.

Plura egimus de potentia materiae art. 2. ostendendo, quomodo sit pura potentia, non solum per exclusionem actus formalis, sed etiam actus entitativi. Ex quo sequitur, quod potentia materiae sit pure passiva, et nullo modo activa, tum quia caret omni actu primo, qui est forma, et consequenter omni activitate; activitas enim est actus primus, id est virtus ad agendum, — tum quia caret actu entitativo² ex se, qui est existentia, sine qua tamquam sine conditione nulla virtus activa operatur active seu effective. Unde male aliqui attribuunt materiae actum effectivum, et contra Aristotelem 1. de Generat. textu 55.³ et 2. textu 53.⁴

ADDIMUS IN PRAESENTI materiam primam non constitui in ratione potentiae per aliquid sibi superadditum, sed per ipsam suam entitatem, ut expresse docet D. Thomas 1. Phys. lect. 15.⁵

Et ratio est, quia potentia materiae est ad esse, non ad operari, sive illud esse, quod recipit, sit tantum esse formale, sive sit etiam esse entitativum, ut diximus.⁶ Imo si ipsa entitas substantiae vel materiae non esset immediate receptiva formae⁷, sed semper mediante aliquo reciperet, eadem ratione⁸ etiam ipsum medium non immediate reciperetur, et sic⁹ daretur processus in infinitum. Nec ista potentia amittitur adveniente actu, sed perficitur, licet potentialitas amittatur, id est deficientia actus; hoc enim potentialitas sonat.

SED OBICIES: Nam ex materia dimanat quantitas, et similiter aliquae relationes ei convenire possunt et ab ea tamquam a fundamento dimanare, sicut est relatio ad formam, quae reddit illam in suo genere bonam. Ergo habet aliquam vim effectivam, scilicet ad dimanationem quantitatis, neque materia est omnino pura potentia, siquidem habet aliquam relationem in actu.

Respondetur, quod dato, quod aliqua ex istis accidentibus dimanarent a materia, adhuc non supponeretur in ea aliqua activitas et vis effectiva, quia dimanatio non est actio proprie loquendo et formaliter, sed solum identice, quatenus actio, quae producit immediate substantiam, mediate attingit passiones ut coordinatas et dependentes a substantia. Unde in actione productiva passionum ipse ordo ad substantiam ut immediate productam, seu connexio ipsa passionis productae cum substantia dimanatio dicitur, et ita nudae substantiae convenire potest, cum tamen nuda substantia effective operari non possit, ut latius dicemus infra q. 12.¹⁰ Veritas tamen est, quod quantitas non dimanat a sola materia, sed etiam a forma, cum ex diversa forma diversa quantitas conveniat subiecto, sed dicitur sequi materiam, quia quantitas est accidens maxime materiale et consecutum ad substantiam ratione infimi gradus, qui est gradus corporeitatis, qui maxime accedit ad materiam, et quia nullo modo est accidens activum, sed passivum. Quod vero dicitur de relatione, respondetur relationem istam transcendentaliter sumptam non esse aliud quam ipsam potentiam entitativam materiae. Sumpta autem praedicamentaliter solum convenit materiae, ut subest formae, solum enim potest respicere formam existentem. Forma autem non existit nisi in materia, aut si existit per se, non informat nisi in materia, et sic non fundatur relatio praedicamentalis in materia seorsim a forma, sed ut existente sub forma. Materia autem ut informata bene potest fundare et habere relationem in actu, quia sic iam non est pura potentia, sed potentia informata. Dicitur autem materia esse bona bonitate ordinis ad formam, non formalitate actus, quem habeat in se, ut supra¹¹ diximus.

APPETITUS MATERIAE.

Duo possumus considerare in appetitu materiae: Primum, quid sit; secundum, ad quid sit et ad quae se extendat.

QUANTUM AD PRIMUM supponenda est illa vulgaris distinctio appetitus innati et eliciti. Primus est appetitus ab ipsa natura ortus sine media cognitione, ut in lapide pondus ad centrum. Elicitus est, qui procedit ab aliquo mediante cognitione, sicut cum animal appetit cibum vel potum. Quodsi appetitus iste oriatur ex cognitione intellectiva, dicitur appetitus rationalis seu voluntas, et si ulterius sequatur ad cognitionem proponentem obiectum cum indifferentia non adstringente neque coarctante tantum ad unum, erit appetitus liber. Unde aliud est appetitus innatus, qui est sine cognitione et opponitur elicito, aliud naturalis seu necessarius, qui opponitur libero et potest esse elicitus. Pertinet autem ad appetitum tendere ad rem, quando caret illa, et quiescere in re, quando habet illam, ut S. Thomas dicit 1. p. q. 19. art. 1. Sed tamen proprie dicitur et denominatur¹² appetitus ab illo primo actu, quando tenditur in rem non habitam; rem enim quam habemus, non dicimur tantum appetere, sed frui, quod est aliquid plus quam nude appetere.

DICIMUS ERGO, quod appetitus materiae est appetitus innatus, qui non distinguitur ab eius entitate.

Constat hoc ex Philosopho 1. Phys. textu 81.¹³, quem ibi declarat D. Thomas contra Avicennam lect. 15.¹⁴ «Nihil», inquit, «est aliud materiam appetere formam, quam eam ordinari ad formam. Ideo inest ei semper appetitus formae, non propter fastidium formae, quam habet, nec propter hoc, quod quaerat contraria esse simul, sed quia est in potentia ad alias formas, dum unam habet actu». Videri etiam potest 1. p. q. 59. art. 2., ubi inquit, «quod inclinatio, quae est ad esse rei, non est per aliquid superadditum essentiae, sed per materiam, quae appetit esse, antequam habeat, et per formam, quae tenet rem in esse, postquam fuerit».

Ratio autem est, quia appetitus naturalis non est necesse, quod sit aliquis actus vel impetus activus ad aliquid, sed solum habitudo et ordo ad sibi conveniens. Maxime autem materiae est conveniens forma, per quam perficitur et actuatur. Ergo ordo et habitudo ad formam maxime est inclinatio connaturalis materiae. Quod autem dici solet, quod inclinatio sequitur formam, ut inquit D. Thomas 1. p. q. 80. art. 1., non tollit, quod materia habeat inclinationem ad formam, quia non dicit, quod ad solam formam sequitur inclinatio, et ita inquit 1. Phys. lect. 15.¹⁵, quod «non solum aliquod ens actu per virtutem activam, sed etiam materia secundum quod in potentia ordinatur in suum finem».

QUOAD SECUNDUM, scilicet ad quid se extendat appetitus materiae, dicimus duo:

Primum est, quod respectu formarum corruptibilium materia prima simpliciter appetit omnes, sed non eodem modo. Quaedam enim formae sunt, quas nondum habuit neque habet, sed solum habere potest, et circa istas habet appetitum, quia habet capacitatem et potentiam ad illas cum privatione. Respectu vero formarum, quas de facto habet, etiam retinet appetitum, non quidem per modum tendentiae et desiderii, sed per modum possessionis et quietis, quae tamen non omnino satiata est, sed adhuc retinet privationem ad alias formas. Respectu vero formarum, quas habuit et iam transierunt, remanet quidem in materia appetitus naturalis quantum ad proportionem inter ipsam materiam et tales formas secundum se, non tamen quoad executionem et respective ad agens, a quo educenda est forma. Et ita habet appetitum ad formam, non ad eductionem illius, quia ad praeteritum non est potentia. Omnis enim appetitus cum sit ad aliquem finem et bonum, quod intendit, fundat ordinem intentionis et executionis. Et intentio quidem solum pendet ex proportione inter ipsum appetitum seu inclinationem et entitatem formae, at vero assecutio non solum dependet a proportione appetitus, sed etiam ab efficientia et activitate agentis. Ad formam ergo amissam et semel habitam remanet quidem eadem naturalis proportio inter materiam et formam, quae antea erat, cuius signum est, quodsi per aliquam potentiam talis forma rursum ponatur in materia, vere et naturali modo componet cum illa. At vero secundo modo non remanet appetitus naturalis in materia ex defectu agentis potentis educere vel applicare formam semel amissam. Et sic intelligitur D. Thomas, cum docet 1. p. q. 76. art. 1. ad 6., quod in anima separata remanet inclinatio naturalis ad suum corpus, licet talis inclinatio naturaliter consequi non possit.

Dicimus secundo, quod materia appetit omnes formas sub unica ratione formali. Et haec ratio in materia sublunari est id, in quo conveniunt omnes formae corruptibiles, scilicet esse substantiale, corruptibile et generabile. Et ita sumitur ex D. Thoma opusc. 15. cap. 6. in fine¹⁶ et 1. p. q. 66. art. 2. Nec est putandum, quod materia versatur circa unam formam, quam primo et per se appetat, et quae in omni materia invenitur, v. g. formam corporeitatis; hoc enim improbat S. Thomas cit. locis, quia materia solum appetit formas propter perfectionem, quam ab illis habet. Et licet a diversis formis diversae perfectiones proveniant, tamen cum materia sit capax omnium illarum, omnes illas dicitur appetere et ab illis perfici, et ita appetit omnes, quatenus conveniunt in modo perficiendi et actuandi materiam. Sicut visus recipit omnes colores, quatenus conveniunt in una ratione visibilis et in uno modo immutandi potentiam, sic materia appetit omnes formas, in quantum conveniunt omnes in tali modo et ratione informandi materiam, scilicet modo corruptibili.

Ex quo colligitur, quod materia quantumcumque informetur ab aliqua forma perfecta, semper appetit alias, quia hic appetitus non est aliud quam ipsa naturalis capacitas materiae ad formas, quae tali modo, scilicet corruptibili, informare possunt. Et licet una forma sit perfectior altera, non tamen una informat perfectiori modo quam alia, sed omnes eodem modo, scilicet corruptibili. Et ideo finis et perfectio materiae non sistit in perfectione alicuius determinatae formae, sed in adaequatione et collectione omnium. Unde habita forma perfectissima, melius est ipsi materiae ad aliam transire quantumcumque viliorem, ut suam adaequationem impleat, quam sub illa forma perfectissima manere, non implendo talem adaequationem, sicut visus quantumcumque videat perfectissimum colorem, adhuc est in potentia ad videndum alios, quia ab omnibus eodem modo immutatur et perficitur.

Nec tamen ex hoc inferas dari in materia appetitum ad plures formas simul habendas, quia licet ex parte subiecti simul detur in eo¹⁷ appetitus omnium, non tamen ex parte obiecti ad habendas omnes simul in¹⁸ sensu composito, sed diviso, propter incompossibilitatem unius formae cum altera et privationem, quam una habet adiunctam alterius, sicuti in me est simul potentia ad standum et sedendum, non tamen ad sedendum et standum simul.

INGENERABILITAS ET INCORRUPTIBILITAS MATERIAE.

De hac agit Philosophus 1. Phys. textu 82.¹⁹ et ibi D. Thomas lect. 15.²⁰ et 1. p. q. 46. art. 1. ad 3. Et potest explicari negative et positive. Negative quidem, quatenus caret principiis generationis; positive vero, quia actu habet aliquod esse ingenerabile et incorruptibile.

Ex dictis autem art. praec. constat materiam solum dici ingenitam et incorruptam negative, quia caret subiecto, ex quo fiat, non positive propter aliquod esse partiale perpetuum, quod habeat, cum non producatur in esse proprio, sed sub esse formae et dependenter ab illa.

Ita sumitur ex D. Thoma cit. loco lect. 15., ubi ex Philosopho dicit, «quod materia quodammodo corrumpitur et quodammodo non, quia secundum quod in ea est privatio, sic corrumpitur, cum cesset in ea privatio, sicut si diceretur aes infiguratum corrumpi, quando desinit esse infiguratum. Sed secundum se, in quantum est quoddam ens in potentia, est ingenita et incorruptibilis».

Ratio est, quia si fieret per generationem, fieret ex subiecto, subiectum autem generationis est materia. Ergo si fieret per generationem, esset materia, antequam fieret, vel fieret ex alia materia, et sic non esset prima, et de illa alia materia idem fieret argumentum. Et sic vel sistendum est in aliqua materia, quae non generatur, vel est admittendus processus in infinitum in generationibus, quod perinde est ac tollere illas. Imo si haberet aliquod esse incorruptibile, esset perfectior forma corruptibili amittente esse, et per corruptionem substantialem non fieret corruptio simpliciter, sed solum ex parte; maneret enim aliquod esse in materia totaliter incorruptibile.

Nec obstat, quod materia creatur, creatio autem dat esse. Materia enim potius concreatur, ut saepe diximus, quia subicitur communicationi formae et esse ipsius, tam illi, sub qua creatur, quam reliquis, quae illi succedunt. Nec tamen propter hoc generatur materia aut corrumpitur, quia mutat et acquirit unum esse post aliud, quia materia acquirit et amittit esse tamquam subiectum, non tamquam terminus. Generatio autem et corruptio solum denominant terminum a quo et ad quem genitum et corruptum, non subiectum, quod sub tali successione diversi esse perseverat idem, quia ipsa successio in diverso esse facit, quod non amittatur totaliter esse, sed mutetur. Et quo adduces, quare compositum simpliciter denominetur corruptibile, licet materia sit incorruptibilis, et aliquando etiam forma, ut in homine, et tamen simpliciter denominetur materiale a materia. Hoc enim ideo est, quia compositum non denominatur a partibus seorsim sumptis, sed a coniunctione earum et ab esse, quod ex illis resultat. Et quia ipsa coniunctio fit modo corruptibili et dependenti a materia, simpliciter denominatur compositum materiale propter istam dependentiam et corruptibile propter illam coniunctionem seu²¹ unionem corruptibilem.

UNITAS ET DIFFERENTIA MATERIAE.

De unitate et diversitate numerica materiae non agimus in praesenti. Constat enim dividi materiam, sicut dividuntur ipsae res compositae. Quomodo autem divisio ista numerica originetur a materia signata quantitate, in libris de Generatione disquiretur.²²

De specifica autem unitate et diversitate materiae duo sunt, quae indigent discussione: Primum, an revera differant specie materia caelestis et sublunaris; secundum, utrum ista unitas vel diversitas specifica, quae invenitur in materia prima, sit positiva vel negativa.

DE PRIMO agemus in libris de Coelo²³, et pro nunc suppono tamquam probabilius, quod materia caelestis et sublunaris specie differunt, ita quod materia caeli non est in potentia ad formas istas inferiores nec e converso, quod tenet D. Thomas 1. p. q. 66. art. 2. et opusc. 15. cap. 7.²⁴ et opusc. 42. cap. 14.²⁵ et 15.²⁶ Et hoc ideo, quia probabilius est caelum ex intrinsica sua natura esse incorruptibile, et non ex aliquo extrinseco supernaturali, ut corpora gloriosa. Si autem materia ipsius esset eiusdem speciei cum nostra, necessario esset in potentia ad formas istas inferiores, et quamdiu est sub forma caeli, esset privata istis inferioribus, et sub forma unius caeli privata forma alterius caeli. Haec autem est dispositio corporis corruptibilis; ex hoc enim, quod materia est privata forma substantiali, quam potest habere, de se tendit ad illam, nec est connaturaliter, si impediatur perpetuo habere illam. Ergo compositum constans ex materia capaci aliarum formarum habet in se principium corruptionis, scilicet materiam privatam forma. Nec per formam quantumcumque perfectam tollitur ista privatio, quia nec tollitur capacitas materiae ad formam privatam, neque forma ipsa, qua privata est, habetur; manet ergo privatio illius. Et dato, quod forma caelestis propter suam eminentiam supra formas corruptibiles satiaret totam potentiam materiae, adhuc non tollebat principium corruptionis, quia non tollebat potentiam ad formas aliorum caelorum, quae distinguuntur specie, nec una eminenter continet aliam sicut istas inferiores, et consequenter posset transmutari unum caelum in aliud. Ut ergo caelum sit ab intrinsico et connaturaliter incorruptibile, exigit materiam incapacem aliarum formarum.

CIRCA SECUNDUM, an illa unitas vel diversitas specifica sit positiva vel negativa, qui sentiunt materiam primam de se includere aliquem actum saltem entitativum, consequenter unitatem et diversitatem positivam ponunt in materia. Ceterum D. Thomas, qui omnem actum negat materiae antecedenter ad omnem formam, solum ponit materiam esse unam negative, id est per hoc, quod caret omni actu distinguente, ut constat ex opusc. 31. § 1. post medium²⁷ et 1. p. q. 16. art. 7. ad 2. Distinctio autem seu diversitas convenit materiae ex ipso ordine ad diversam formam seu actum. Nec enim alio modo ponitur aliquis actus in materia nisi in potentia et secundum ordinem ad talem actum, non quod ipsa actu sit divisa vel una aut habens in se actum, ut proximis articulis ostensum est. Unde dixit D. Thomas opusc. 45. circa finem²⁸ infirmari rationem, qua ostendit Philosophus in 5. Phys.²⁹ generationem non esse motum, quia non est in subiecto in actu, si materia sit ens in actu saltem incomplete.

Sed inquires: Si materia ex se non habet speciem aliquam determinatam, sed reducitur ad speciem illius formae, a qua informatur, quomodo potest una et eadem entitas tot species mutare, quot formas, ut modo reducatur ad unam, modo ad aliam? Respondetur materiam semper habere eandem speciem intrinsecam, scilicet esse potentiam susceptivam huius vel illius formae, quae est talis vel talis speciei. Et ita in quocumque composito inveniatur, reducitur ad eius speciem sicut pars potentialis illius et constituens eam ex parte potentiae. Rationem vero illius speciei in actu solum participat denominative denominatione formae informantis, non participatione intrinsica; sic enim mutaretur materia entitative, et non solum informative, et sic etiam mediante tali informatione participat determinatam existentiam formae³⁰ seu potius existentiam illam, quae per formam convenit composito, sicut et participat actuationem formalem ex unione ad formam. Et sic D. Thomas 7. Metaph. lect. 2.³¹ explicans dictum Philosophi, quod materia neque est quid, id est substantia, neque quale neque quantum, inquit, quod «non est intelligendum, quod substantia actu existens praedicetur de materia praedicatione univoca, sive quae est per essentiam. Iam enim supra dixerat, quod materia non est quid neque aliquid aliorum. Sed intelligendum est de praedicatione denominativa, per quem modum accidentia de substantia praedicantur. Sicut enim haec est vera: «Homo est albus», non autem haec: «Homo est albedo», vel «humanitas est albedo», ita haec est vera: «Hoc materiatum est homo», non autem haec: «Materia est homo» vel «materia est humanitas»». Ita Divus Thomas.

Quare tota unitas vel diversitas materiae convenit ei secundum ordinem ad formam, cuius est potentia susceptiva, qui ordo intrinsicus³² et transcendentalis non est aliquid actu superveniens materiae eique conveniens praeter ipsam potentiam materiae, et ita convenit illi sicut potentia ipsa, quod est ex se solum habere speciem potentialem. Quodsi diverso modo materiae respiciant formas, quia una respicit modo amissibili et corruptibili, alia incorruptibili, quia solum unius formae est capax, distinguentur specie illae materiae, sicut caelestis et sublunaris ratione diversi ordinis ad formas, non ratione diversae actualitatis, quam habeant. Et sic etiam verificatur in istis materiis, quod actus est, qui distinguit, scilicet terminative et extrinsece propter diversos ordines ad diversos actus. Remota autem omni forma, remanet solum in materia unitas negativa per hoc, quod caret omni forma distinguente.