Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Celebris est ista controversia ab antiquis temporibus, in qua valde auctores dissentiunt. Nam Durandus in 1. dist. 8. 1. p. q. 2. sentit existentiam ratione tantum distingui ab essentia, quem ex recentioribus sequuntur P. Suarez disp. 31. Metaph. sect. 4. et seqq., Vazquez 3. p. 1. tom. disp. 72. cap. 2. et 3., Arrubal 1. p. q. 3. disp. 10. cap. 9. n. 44. et 46. et alii.

At vero Scotus in 3. dist. 6. q. 1. existimat distingui quidem existentiam actualem ab essentia ex natura rei, distinctione tamen formali, non reali. Quid sit autem distinctio formalis ex natura rei apud Scotum, explicavimus in Logica q. 3.¹

Communis autem thomistarum sententia aliorumque plurium sentit existentiam actualem distingui ab essentia a parte rei. De qua sententia videri potest Caietanus de Ente et Essentia q. 11., Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 52.,² Capreolus in 2. dist. 16. q. 1. art. 3.³ et communiter omnes interpretes D. Thomae ad 1. p. q. 3. et 3. p. q. 17. art. 2. Et praeterea sequuntur hanc sententiam Conimbric. 1. Phys. cap. 9. q. 3. art. 1.,⁴ Rubio 1. Phys. tract. de Materia q. 2. n. 12. et 13.,⁵ Molina 1. p. q. 3. art. 4. disp. 2. aliique plures.

Videtur autem tota dissensionis origo in hac parte ex eo provenire, quia diversimode considerantur ea, quae ad existentiam pertinent. Nam ex una parte existentia habet pro effectu formali ponere rem extra causas et extra nihil, quod est transferre de statu possibili ad statum actualem. Unde si condistinguatur existentia ab essentia, essentia remanet nihil, et consequenter non datur extremum reale sine existentia, a quo realiter distinguatur. Ex alia vero parte existentia, quando convenit essentiae, accidentaliter illi convenit, ita quod est praedicatum extra conceptum omnium praedicatorum essentialium, qua ratione fundat Scotus, quod distingui debet existentia ab essentia formali distinctione, quatenus unum in re non est de conceptu alterius. Et ulterius alii fundant distinctionem a parte rei, quia taliter existentia est extra conceptum naturae, quod nec est praedicatum illius essentiale nec in aliquo tertio constituendo essentialiter convenit, sed constituit statum quemdam, qui omni naturae creatae, etiam postquam producta est, accidentaliter et contingenter convenit. Haec enim est accidentalis propositio: «Petrus existit». Ergo talis existentia aliquid distinctum est a parte rei ab ipsa re, quae existit, ita quod quando res producitur, necessario exit ipsa entitas cum modo vel realitate superaddita, quae est existentia, sicut substantia exit cum modo vel realitate superaddita, quae est subsistentia, et tamen sine subsistentia substantia ipsa nihil est, sed intra statum possibilitatis manet. Et fere omnia, quae contra distinctionem existentiae adducuntur, instantur in distinctione subsistentiae et naturae, quas tamen a parte rei distingui ex fide colligimus, et similiter in materia et forma, quas constat distingui a parte rei, et tamen una sine altera non potest dari in rerum natura.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: In sententia D. Thomae et vera existentia in rebus creatis distinguitur a parte rei ab essentia.

DE MENTE S. THOMAE non videtur posse dubitari. Nam imprimis sub his terminis distinctionis realis affirmatur ab ipso in opusc. 48. tract. de Substantia cap. 2.,⁶ ubi inquit: «Esse essentiae et esse actualis existentiae differunt realiter ut duae diversae res». Et in opusc. 15. cap. 8.⁷ inquit, quod «in quocumque praeter primum est potentia receptiva huius actus, quod est esse». Et postea subdit: «In substantia composita ex materia et forma invenitur duplex ordo, unus quidem ipsius materiae ad formam, alius autem ipsius rei iam compositae ad esse participatum. Non enim est esse rei nec forma eius nec materia, sed aliquid adveniens rei per formam». Praeterea ubicumque tractat D. Thomas de esse Dei et creaturarum, ostendit, quod in Deo non differt esse et essentia, in angelis autem et quacumque creatura differt esse et essentia, ut 1. p. q. 3. art. 4. et 1. Contra Gent. cap. 22. et q. 7. de Potentia art. 2.⁸ et aliis locis. Et similiter, quod sit compositio ex ipso esse et essentia tamquam ex potentia et actu. Constat autem manifeste, quod potentia recipiens et componens cum aliquo non potest esse potentia obiectiva seu possibilitas rei in statu possibilitatis, quia haec nec recipit nec componit cum actu, sed tollitur per actum. Sic autem affirmat D. Thomas loquendo de angelis et aliis creaturis 1. p. q. 50. art. 2. ad 3. et 4. et q. 54. art. 3. in corpore et in 2. dist. 3. q. 1. art. 1.⁹ et ibidem ad Annibaldum q. 1. art. 1. in fine corporis,¹⁰ ubi concludit, quod «natura seu substantia angeli est aliud quam eius esse». Et similiter in libro de Ente et Essentia, cap. 5. et 6.¹¹ et 2. Contra Gent. cap. 52. et 53. et Quodlib. 2. art. 3. et 4.¹²

Sed ad haec duo respondent auctores oppositi: Primo, quod S. Thomas sumit existentiam pro subsistentia, quando distinguit illam a natura. Secundo, quod loquitur de compositione rationis, non reali, quam compositionem dicunt versari inter ens possibile et existentiam, per quam reducitur possibilitas ad actum.

Utraque tamen solutio aliena est a sensu D. Thomae. Nam prima satis indigne sentit de proprietate et formalitate loquendi D. Thomae. Quomodo enim intelligi potest, quod in tam multis locis perpetuo agens D. Thomas de existentia et essentia sumat semper existentiam pro subsistentia et ita nihil nobis declaret de ipsa difficultate, quam inquirebat, scilicet de existentia, divertendo ad id, quod non inquirit, scilicet de subsistentia, praeterquam quod generaliter loquitur D. Thomas de quacumque creatura praeter Deum, sive sit subsistens sive non. In natura autem, quae non subsistit, haec solutio stare non potest. — Deinde tamquam distinctas difficultates proponit et resolvit D. Thomas distinctionem subsistentiae a natura et distinctionem existentiae ab eadem, ut agendo de Deo 1. p. q. 3. art. 3. et art. 4., de angelis 2. Contra Gent. cap. 52. et 53. et 55. Quodlib. 2. art. 3. et 4.¹³ et in 2. dist. 3. q. 1. art. 1. et 2.¹⁴ Ergo non sumit D. Thomas pro eodem subsistentiam et existentiam, cum proponat tamquam distinctas difficultates distinctionem existentiae in uno articulo et subsistentiae a natura in alio. — Praeterea quia D. Thomas saepissime dicit, quod forma subsistens recipit esse et est in potentia ad existentiam, ergo nomine existentiae non intelligit subsistentiam, alias esset sensus, quod forma subsistens esset in potentia ad subsistentiam et reciperet illam, quod est battologia. Et antecedens constat. Nam 1. p. q. 50. art. 2. ad 3. inquit: «Subtracta materia et posito, quod ipsa forma subsistat in natura, adhuc remanet comparatio formae ad ipsum esse ut potentiae ad actum, et talis compositio intelligenda est in angelis». Et opusc. 15. cap. 8.¹⁵ inquit, «quod forma subsistens non est non ens, sed actus, qui est forma participativa ultimi actus, qui est esse». Ac denique 3. p. q. 17. art. 2. et Quodlib. 9. art. 3.¹⁶ dicit, quod esse pertinet ad naturam et ad hypostasim seu subsistentiam, et quod naturae convenit ut quo, supposito autem ut quod. Ergo nomine existentiae seu esse non intelligit ipsam subsistentiam, alioquin esset sensus, quod subsistentia convenit subsistentiae seu hypostasi ut quod, quo nihil absurdius.

Contra secundam autem solutionem primo instatur, quia haec compositio inter rem possibilem et existentiam non est compositio in facto esse, sed solum in fieri, quatenus fit transitus ab esse possibili ad esse actuale. Nam in facto esse satis constat, quod non manet ens in statu possibilitatis, sed extra illum, unde si in facto esse componeret, iam non esset compositio ex ente possibili, sed ex ente posito extra talem statum, status enim ille tollitur, quando res est sub existentia.

At D. Thomas ponit in angelis compositionem ex natura seu forma subsistente et existentia seu esse, ut patet in 1. p. q. 50. art. 2. ad 3. et 2. Contra Gent. cap. 55. Quae compositio in angelis datur in facto esse, cum in facto esse natura angeli non sit suum esse nec sua existentia. Ergo non est compositio tantum ex ente possibili et existentia. — Praeterea in 2. Contra Gent. cap. 55. dicit, quod in angelo «non est potentia ad non esse, quia substantia completa est proprium susceptivum ipsius esse, proprium autem susceptivum alicuius actus ita comparatur ut potentia ad actum illum, quod nullo modo est in potentia ad oppositum, sicut ignis non est in potentia ad frigus, sed ad calorem, et in ipsis substantiis corporalibus non est potentia ad non esse nisi ratione materiae». Ex quo fit evidens argumentum. Nam substantia angeli considerata in statu possibilitatis non potest dici, quod sit solum in potentia ad esse ut proprium susceptivum illius. Non autem in potentia ad non esse, cum in illo statu sit indifferens ad esse et non esse, et de facto quamdiu durat ille status, datur sub non esse. De angelo¹⁷ autem dicit D. Thomas, quod non est in eius substantia potentia ad non esse. Ergo illud, quod modo componit cum existentia, apud D. Thomam non est ipsa natura sub statu possibilitatis, quia hoc est indifferens ad esse et non esse et in potentia ad non esse.

Supposito ergo hanc esse mentem D. Thomae fundamentum eius ad duo tantum capita reducitur. Primum est a priori explicando radicem seu causam, unde aliqua dicantur distingui a parte rei. Secundum sumitur ex solutione oppositae difficultatis ostendendo, quomodo existentia, etiamsi distincta sit ab essentia, possit effectum suum formalem praebere et extra causas seu extra nihil constituere.

ET QUANTUM AD PRIMUM, radix et fundamentum distinctionis a parte rei, quando nobis aperte non innotescit ex ipsa separatione extremorum, quae est manifestissimum signum distinctionis rerum, solum restat indagandum et probandum ex ipsa exclusione conceptus unius a conceptu alterius, ita quod aliquid totaliter sit extra conceptum et quidditatem alicuius, et tamen realiter illi conveniat et adiungatur.

Et explicatur in hunc modum: Quotiescumque aliquod praedicatum reale et positivum ita convenit alicui, quod nec est illi essentiale nec cum eo intrat constitutionem et essentiam alicuius tertii nec ab eadem forma provenit, sed a principio totaliter extrinseco, impossibile est, quod non fundet aliquam distinctionem a parte rei respectu eius, cui sic convenit. Sed existentia hoc modo se habet respectu essentiae, ergo distinguitur ab illa a parte rei.

Maior probatur, quia ea, quae sic se habent, carent omni principio identificationis realis, nec poterit instari in aliquo praedicato reali et positivo, quod identificetur cum altero, et non sit de conceptu illius vel de conceptu et quidditate alicuius tertii vel ab eadem forma proveniat, et non a principio extrinseco, nisi forte identificetur cum alio ut modus cum re, qui tamen modaliter distinguitur et a parte rei. Modo autem solum intendimus existentiam plusquam ratione distingui ab essentia, sive sit modus sive res.

Etenim quod solet adduci de praedicato generico et differentiali, v. g. animal et rationale, quod rationale accidit animali et est extra conceptum illius, et tamen si identificantur, nihil obstat. Nam rationale et anima, licet unum non sit de conceptu alterius, utrumque tamen est de conceptu alicuius tertii, quod constituunt, scilicet hominis, et ab eadem forma proveniunt, id est ab eadem anima. Et ut optime notavit S. Thomas Quodlib. 2. art. 4. ad 1.,¹⁸ dupliciter aliquid accidit alicui, uno modo ut determinativum alicuius principii essentialis, licet in eius definitione non cadat, sicut rationale accidit animali; alio modo, quia nec est de eius definitione nec determinativum alicuius principii essentialis, sicut albedo accidit homini. Et hoc modo dicit, quod esse accidit rei, quia est extra rationem speciei cum omnibus praedicatis quidditativis.

Unde etiam non valet instantia de actione et passione, quae identificantur cum motu, et tamen unum non est de conceptu alterius. Haec enim identificantur, quia ab eadem forma proveniunt, scilicet a motu seu a re, quae est in fieri et tendentia; praeterquam quod actio et passio licet identificentur in eadem realitate, tamen distinguuntur a parte rei tamquam duo modi. Ergo ex hac instantia non infertur, quod existentia non distinguatur a parte rei ab essentia, saltem ut modus.

Restat ergo probare minorem, scilicet quod existentia respectu essentiae sit praedicatum reale carens omni principio identificante illam cum essentia. Quod enim sit praedicatum reale et conveniens physice ipsi rei, manifestum est, quia eius effectus formalis est rem esse extra nihil et extra causas. Hoc autem est maxime aliquid reale et physice conveniens, quia physice res ponuntur extra causas et producuntur ab illis. Quod vero careat omni principio identificante ipsam existentiam cum essentia, inde constat, quia semper est accidentale praedicatum physice et in re, nec potest convenire alicui rei tamquam praedicatum essentiale nec ut dimanans necessario ab ipsa essentia nec ut constituens essentialiter aliquod tertium, cui conveniat, quia alias alicui rei creatae et productae conveniret existentia necessario et tamquam praedicatum aeternae veritatis, cum tamen haec praedicatio «Petrus existit» numquam possit verificari ab aeterno. Solum ergo convenit existentia alicui rei mediante participatione ipsius agentis, et sic non habet principium identificationis, quia non convenit rei ex aliquo principio intrinseco, sed ex aliquo extrinseco, nempe ex ipsa productione agentis. Existentia enim est ipsa productio in facto esse seu ipsum poni extra causas. Ergo oportet, quod in ipsa re producta et inveniatur entitas, cui convenit existentia, et ipsa formalitas existentiae tamquam accidentale praedicatum et ipsi essentiali constitutivo extrinsecum.

SED DICES: Hoc praedicatum accidentale non identificari cum entitate ut possibili et sub statu possibilitatis, seu distingui ab ea tamquam ens et non ens. Ceterum rei productae et extra causas positae non potest convenire existentia tamquam praedicatum extrinsecum. Implicat enim intelligere rem productam et non actu extra causas; quidquid ergo superaddi ponatur, iam invenit rem existentem.

Et instatur illa consequentia: convenit aliquid accidentaliter alicui, ergo distinguitur ab illo a parte rei tum in praedicato respectu generis, nam animali accidentaliter convenit rationale, et tamen non distinguitur a parte rei ab illo; tum in ista praedicatione: «Vas est ligneum vel aureum», quod est praedicatum accidentale seu quinti praedicabilis, et tamen non distinguitur realiter ab ipso subiecto; nam substantia vasis non distinguitur ab ipso auro vel ligno, ergo similiter nec essentia et existentia; tum etiam, quia sine additione novae realitatis per hoc solum, quod res est subiecta agenti et eius productioni, dicitur existens; tum denique, quia si nostra ratio aliquid probat, etiam probat, quod existentia est accidens praedicamentale respectu substantiae, cum superveniat illi tamquam forma distincta; hoc autem est impossibile, quia accidens supponit subiectum, cui convenit esse existens.

Sed contra primam instantiam roboratur argumentum, quia res, quae transit de statu possibili ad statum existentiae seu de non esse ad esse, non solum accidentale praedicatum et extrinsecum accipit respectu status possibilitatis seu ipsius entis ut transeuntis de non esse ad esse, sed etiam respectu ipsius rei iam productae, ita quod de ipsa verificatur existentia in facto esse tamquam praedicatum non essentiale nec per se connexum.

Et ratio est manifesta, quia hoc, quod est existere in facto esse, de aliquo subiecto verificatur accidentaliter seu non essentialiter, et non de ipsa re sub statu possibilitatis. Sic enim existentia in facto esse est praedicatum illi oppositum; de re enim intra causas et in statu possibili non verificatur, quod sit extra causas seu existens. Ergo verificatur hoc praedicatum existere solum de re extra possibilitatem considerata et posita, et tamen de tali re verificatur accidentaliter et tamquam praedicatum non per se connexum cum illa nec¹⁹ pertinens ad eius constitutiva. Ergo perperam dicitur, quod existentia in facto esse est accidentale praedicatum et distinctum seu extrinsecum respectu rei producibilis seu possibilis, non respectu rei productae. Nec instari potest in hoc praedicato „mortuum”, quod etiam accidentaliter alicui subiecto convenit, et non viventi, quia illi repugnat, ergo cadaveri, et tamen cum illo identificatur. Nam contra est, quia mortuum pro morte in facto esse non est praedicatum accidentale sicut existere in facto esse, eo quod mortuum opponitur vitae essentialiter et illam tollit, et sic essentiale est cadaveri; existere autem naturam non constituit nec tollit, sed extra causas praecise ponit.

Contra secundam vero instantiam manifeste urgetur illa consequentia. Nam quod attinet ad animal et rationale, iam dictum est,²⁰ quod licet rationale accidat animali, quia potest dari animal sine illo, tamen tunc solum identificantur, quando inveniuntur in aliquo tertio, quod essentialiter constituunt, ita quod ab eadem forma proveniunt. At vero existentia non potest essentialiter convenire neque ipsi entitati essentiae nec alicui tertio, quod essentialiter constituat, cum nulli rei creatae essentialiter conveniat existentia, nec ab eadem forma potest provenire, cum forma non sufficiat dare existentiam se sola, sed mediante productione agentis, quod ita producit formam, quod etiam superaddit existentiam tamquam quid distinctum.

Illud autem exemplum illius praedicationis: «Vas est ligneum», magis stat pro nobis, quia vas non dicit solum lignum; de ligno enim male praedicaretur, quod est ligneum, sed dicit lignum cum forma artificiali, quae est realiter distincta, et sic ratione illius seu respectu illius praedicatio redditur accidentalis. Similiter ergo si esse existens est accidentale praedicatum aliquam formam distinctam supponit, ratione cuius accidentale sit.

Tertium etiam exemplum non est ad rem, quia rem subici agenti et esse productam in facto esse non est denominatio extrinseca, sed intrinseca in ipsa re producta. Nihil enim dicitur existens seu productum in facto esse per id, quod non est in se ut intrinsece denominans, sicut esse visum est²¹ extrinseca denominatio. In se enim existit, quidquid existit, nec sufficit sola relatio dependentiae ab agente, quia rem esse existentem non est effectus formalis relativus, sed absolutus, nec ipsimet relationi convenit ut ad, sed ut in. Ergo esse productum seu existens non est sola extrinseca subiectio ad agens, sed aliquid intrinsece denominans, quo dicitur res producta in se actu esse.

Denique ad ultimum dicitur, quod existentia non est accidens praedicamentale, ut sensit Molina prae²² cit. existimans, quod est duratio de praedicamento Quando. Sed quod non sit accidens inhaerens satis probat argumentum contrarium. Et ideo dicimus, quod existentia est terminus seu formalitas reductive pertinens ad entitatem, quae existit, sicut subsistentia non est accidens, sed terminus seu modus substantialis distinctus a substantia, et similiter unio in multorum sententia.

SECUNDUM FUNDAMENTUM consistit in explicatione huius distinctionis existentiae ab essentia, quia videlicet necesse est, quando aliqua res producitur, cum aliquo superaddito produci, quod est existentia, sed hoc melius explicabitur in solutione argumentorum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Quia impossibile est existentiam recipi realiter in ipsa essentia; ergo impossibile est, quod existentia distinguatur realiter ab essentia.

Consequentia probatur, quia si realiter distinguitur, et tamen reddit essentiam existentem, oportet, quod recipiatur in essentia sicut forma in subiecto. Ergo si non potest recipi, non potest distingui. Antecedens vero constat, quia essentia ut condistincta ab existentia est nihil, et non extra causas, cum per ipsam existentiam extra causas ponatur. Ergo non potest realiter recipere aliquid a se distinctum.

Nec valet dicere, quod ad recipiendum non praerequiritur existentia in recipiente, sed sufficit, quod in re numquam detur sine illa. Et sic est in praesenti, quia essentia in re semper habet adiunctam existentiam, licet distinctam a se, sicut materia recipit formam tamquam distinctam a se, et tamen sine forma non existit. Nam contra est, quia pro illo priori, quo essentia recipit existentiam et materia formam, essentia et materia se habent ut causae reales et realiter causantes, quia ab illis realiter pendet id, quod recipiunt. Ergo pro illo priori et antecedentia causalitatis realis realiter esse debent et consequenter extra causas.

Et confirmatur, quia licet essentia accidentaliter existat, non sequitur, quod realiter distinguatur ab existentia. Nam ipsa existentia si distinguitur ab essentia, etiam debet existere accidentaliter, cum sit aliquid creatum; ergo indigebit aliqua existentia superaddita, et sic erit processus in infinitum.

RESPONDETUR apud D. Thomam esse indubitatum, quod recipiens non est necesse, quod praesupponatur existens, sed sufficit, quod in re numquam inveniatur sine existentia. Formalis²³ enim ratio recipiendi non est actualitas et esse, sed potentialitas. Unde sufficit, quod concomitetur existentia, non quod praecedat. Et ita non inconvenit, quod reddatur existens per aliquid, quod recipit. Imo in hoc distinguit D. Thomas materiam et subiectum, quod subiectum non habet esse ex forma sibi advenienti, sed praesupponitur in se existens, sed materia dicitur id, quod habet esse per id, quod sibi advenit, sicut materia redditur existens per formam. Ita affirmat D. Thomas opusc. 31. in principio²⁴ et 8. Metaph. lect. 4.²⁵ Certe relatio dependentiae a Deo est aliquid realiter receptum in creatura, cum illa relatio distinguatur a parte rei a subiecto saltem ut modus, et tamen subiectum ante illam dependentiam actualem a Deo nihil est. Ergo bene stat recipere aliquid, sine quo subiectum ipsum non est aliquid reale. Et simile est de materia respectu formae substantialis. Imo multae substantiae sine accidentibus esse non possunt nec conservari, sicut substantia corporea sine quantitate et dispositionibus, et tamen substantia recipit illa non tamquam aliquid existens absolute ante illa, sed ut existens dependenter ab illis. Similiter ergo poterit essentia recipere existentiam et materia formam non existendo ante illa, sed dependenter ab illis seu per illa. Itaque ad recipiendum non se habet formaliter ens actu, sed sufficit ens in potentia, quia actualitas non est ratio recipiendi, sed unumquodque recipit, in quantum est in potentia, licet in re et concomitanter debeat recipiens esse in actu; unde sufficit, quod reddatur existens per id, quod recipit, non antequam recipiat.

Et ad replicam de realitate causae et dependentiae pro illo priori, quo aliquid causat materialiter, respondetur, quod illa prioritas, cum sit tantum prioritas a quo, non in quo, non est necesse, quod pro illa prioritate explicetur existentia causae, sed sufficit, quod explicetur potentialitas eius, quia praecise explicatur ratio conducens ad causam materialem seu ad receptionem. Ad receptionem autem formaliter loquendo non conducit actualitas, sed potentialitas. Unde pro illa prioritate non explicatur existentia causae materialis, licet in re existens sit, sed hoc est per existentiam receptam, quia haec in eodem instanti recipitur. Et hoc argumentum etiam solvendum est in causis, quae ad invicem sunt sibi causae, ut dicemus q. 10.²⁶ Nam pro illo priori, quo aliqua causa causat, nondum intelligitur causata ab alia causa, et consequenter nec complete existens, quia ut causae ad invicem causent, sufficit, quod in re semper existant, non vero, quod pro omni prioritate et²⁷ formalitate seu²⁸ explicatione causandi. Et praesertim ad causandum materialiter sufficit, quod aliquid sit ens reale per modum entis in potentia, non per modum entis in actu. Ens autem in potentia etiam ut tale ens reale est, et non purum nihil, alioquin opponeretur contradictorie ipsi actui, non autem reciperet illum.

Ad confirmationem respondetur, quod existentia existit essentialiter ut quo, id est eius essentia consistit in hoc, quod sit ratio existendi; existit autem accidentaliter ut quod, quatenus existente toto etiam ipsa existentia cum eo existit, totum autem accidentaliter habet esse. Et²⁹ inde resultat denominatio existendi etiam in ipsam existentiam, ut non solum formaliter, sed etiam denominative dicatur existens, ut est aliquid huius totius.

Secundo obicies: Quidquid ab aliquo distinguitur et illi advenit, potest a Deo corrumpi vel separari illo priori stante. Nec enim aliter potest cognosci realis distinctio, nisi quia unum sine alio realiter stare potest. Nec potest intelligi, quod aliquid alteri adveniat, nisi supponat existens et completum in esse id, cui advenit. Sed non potest existentia corrumpi vel separari permanente essentia. Remota enim existentia essentia non est extra causas, sed omnino nihil, ergo non distinguitur realiter ab essentia.

Quod argumentum aliqui dicunt formari a Mag. Soto 2. Phys. q. 2. ad probandum, quod existentia non distinguitur ab essentia in re. Ceterum Mag. Soto non facit hoc argumentum ad probandum, quod non distinguatur existentia a parte rei, sed quod non distinguatur tamquam res a re. Subdit enim ibidem, «quod dicitur esse distingui ab essentia sicut sedere ab homine, quia non est de essentia hominis, ut sit existens». Si ergo distinguitur ut sessio a sedente, manifestum est ponere distinctionem a parte rei, non realem, sed modalem.

RESPONDETUR ergo ad argumentum, quod separatio mutua unius ab alio saltem non requiritur ad distinctionem modalem. Modus enim non separatur a re; res autem, licet separetur a modo, tamen aliqui modi sunt, a quibus res non potest omnino separari, quia necessariam connexionem habent cum aliquo, licet non cum isto vel illo determinate, sicut non potest aliqua substantia stare sine omni subsistentia propria vel aliena, nec quantitas in suo statu naturali sine omni figura, nec qualitas intensibilis sine omni modo intensionis vel remissionis, et similiter nec essentia aliqua sine existentia propria vel aliena, si est modus.

Deinde negatur absolute, quod omnis realitas possit separari ab omni eo, a quo realiter distinguitur, nisi quando non intercedit mutua dependentia. Et instatur tum in relativis, quia relatio non potest existere sine termino, a quo realiter distinguitur, tum in absolutis, quia materia non potest esse sine omni forma in opinione supra approbata, et totum non potest esse sine partibus etiam dato, quod totum distinguatur realiter a partibus simul sumptis. Et idem est de essentia et existentia, quia cum existentia sit terminus productionis, quo agens relinquit rem extra causas, implicat, quod essentia intelligatur extra illas sine tali termino, quo formaliter extra causas ponitur.

Tertio dico, quod potest consumi existentia creata et subrogari divina, sicut in sententia D. Thomae humanitas in Christo existit existentia Verbi, de quo 3. p. q. 17. art. 2., quod est signum distinctionis a parte rei, quia sic separantur.

Tertio obicies: Nullo superaddito modo vel entitate essentia est extra causas, hoc ipso quod procedit ab agente; ergo existentia nullo fundamento distinguitur ab essentia.

Consequentia constat, quia ad nihil aliud ponitur existentia, nisi ut res sit extra causas. Antecedens vero probatur, quia potest concipi lapis productus omni alio modo remoto vel non cogitato. Tunc ergo vel concipitur lapis in actu vel in potentia. Non in potentia, quia est productus; ergo in actu, ergo existens, quia quod extra causas et potentiam est, existens dicitur.

Confirmatur, quia si existentia est modus, debet dimanare a re, cuius est modus. Sed non potest emanare ab essentia ut intra causas, quia ibi nihil est, et sic essentia seipsam poneret extra causas, si a seipsa pullularet ille modus, quo formaliter redditur extra illas. Ergo emanat ille modus ab essentia in actu et extra causas, ergo existenti. Et sic existentia emanaret ab existentia, et cum pro illo priori, quo causat talem modum, nondum intelligatur habere illum, consequenter esset existens, antequam haberet existentiam.

RESPONDETUR non posse concipi lapidem ut productum nisi cum existentia, quia existentia est ratio formalis, qua dicitur res extra causas posita et extra nihil. Et sic si concipitur res aliqua ut producta in facto esse, hoc ipso concipitur extra causas, atque adeo cum existentia. Sed tamen tunc non concipitur sola essentia quidditative, sed etiam cum aliquo accidentali, scilicet cum illa existentia seu productione passiva, qua de facto est extra causas; et hoc accidentaliter sibi convenit.

Quodsi inquiras de ipsa quidditate, quae dicitur susceptiva existentiae, quae concipi potest ut subiecta agenti, licet nondum subiecta passive ipsi existentiae; ergo tunc concipietur extra statum possibilitatis utpote subiecta agenti, et tamen sine existentia superaddita. Respondetur, quod entitas sic concepta non concipitur ut formaliter existens nec solum ut obiective possibilis, sed ut subiectum existentiae, secundum quod explicat receptionem ex parte subiecti, non vero informationem ex parte existentiae, quae est forma constituens extra causas. Itaque in ipsa re praescindi potest id, quod est subiecti in recipiendo, sine consideratione eius, quod est existentiae in informando, et tunc sine existentia non intelligitur ut existens formaliter, sed ut recipiens existentiam, sicut corpus ut recipiens albedinem non considerata informatione albedinis, non consideratur album, sed ut materialiter tendens, ut album sit.

Ad confirmationem respondetur, quod modus ille existentiae (si modus est) non dimanat ab essentia ratione intrinsicae connexionis praedicatorum, sed ab agente ei communicatur. Et quando dicit D. Thomas 1. p. q. 50. art. 5., quod esse secundum se competit formae sicut rotunditas circulo, intelligitur, quod formae physice consideratae, id est ut subicitur motui et actioni, per se convenit existentia, id est non per aliud, sed immediate, ad differentiam materiae, cui non nisi mediante forma. Sic ergo modi contingenter convenientes, et non intrantes constitutionem rei, non est necesse, quod dimanent ab essentia per necessariam connexionem sicut propriae passiones, sed quod relinquantur ab ipso agente in essentia, quia media actione agentis conveniunt, sicut etiam alii modi conveniunt subiecto non dimanando ab essentia, ut sessio et alii similes.

Ultimo obicies: Quia remota existentia nihil verae et realis entitatis manet, sed tantum veritas obiectiva, quae non est aliud quam non implicatio contradictionis, ut aliquid sit. Si enim remota existentia aliquid reale maneret, daretur ab aeterno aliqua entitas realis praeter Deum, scilicet omnis entitas creata non existens, et tamen realitatem habens. Ergo non datur in quacumque re existentia remota aliquid reale informabile ab ipsa, ergo per existentiam, et non ante, incipit aliquid esse reale. Sed inter esse reale et non reale non potest dari distinctio realis, quia debet esse inter extrema realia et positiva, ergo non distinguitur existentia realiter ab essentia ut ab extremo reali.

RESPONDETUR, quod existentia potest removeri ab entitate reali dupliciter: Uno modo remotione separationis, ita ut essentia sine existentia maneat; secundo remotione distinctionis, ita quod sit duplex entitas vel modus entitatis, licet una numquam sit sine alia, sed vel utraque pereat vel utraque detur.

Primo modo essentiae remota existentia pure manent intra causas, et in se nihil. Nec dicitur remanere connexio illa et veritas aeterna realiter et subiective, sed obiective, nec est aliquid efficienter et libere participatum a Deo; efficientia enim terminatur ad existentiam et sine illa non datur, sed est veritas obiectiva non fundata in aliqua mutatione, ratione cuius tale praedicatum conveniat, sed independenter ab omni mutatione et hoc ipso, quod in mente divina datur conceptio sive idea alicuius creaturae, resultat veritas illa obiectiva in re cognita seu cognoscibili, existentia vero solum resultat in tempore, quia mediante immutatione agentis provenit.

Ceterum secundo modo datur in quacumque productione rei duplex entitas, scilicet res ipsa, quae subicitur agenti ut terminus actionis eius, et ipsamet existentia, cui subicitur, eo quod producitur essentia non cum solis praedicatis quidditativis, sed cum aliquo praedicato superaddito ad essentiam et distincto, quia contingenter ei convenit, scilicet existentia. Et res sic subiecta existentiae secundum se, et ut distinguitur ab existentia, non est nihil aut in statu pure obiectivo, sed est ens, non actu ex se, sed susceptivum actus ut D. Thomas loquitur opusc. 15. cap. 8.³⁰ Nec enim ad realem compositionem requiritur, quod utrumque extremum sit in actu existens de se per distinctam existentiam, sed sufficit, quod utrique existentia conveniat, uni ut suscipienti, alteri ut danti seu informanti. Suscipiens autem existentiam non est nihil; nam nihil non est capax existentiae nec susceptivum eius, sed contradictorie illi opponitur. Quod ergo se habet ut entitas susceptiva existentiae, hoc ipso quod susceptivum est, non est nihil, sed tamen de se solum habet subiective seu per modum capacitatis esse extra nihil, formaliter autem per existentiam. Et hoc est, quod dicunt aliqui graves auctores, quod pro illo priori, quo essentia intelligitur recipere existentiam, quodammodo intelligitur nihil et quodammodo aliquid, quod aliquid dicunt humanam fugere intelligentiam, cum inter nihil et aliquid non cadat medium. Et vere dicunt, intelligendo hoc de instanti reali et in quo; in re enim non stat aliquid partim esse nihil, partim aliquid, et formaliter non esse extra nihil, in re enim semper habet existentiam, per quam formaliter est extra nihil. Sed secundum praecisiones intellectus et prioritatis causalitatis invenitur aliquid esse subiectum existentiae nondum intellecta informatione existentiae, et sub illa prioritate seu intelligentia subiecti seu receptivi existentiae non intelligitur nihil, quod est oppositum et incapax existentiae, nec intelligitur formaliter existens, sed intelligitur ut capax existentiae et tendens ad existentiam, id est subiective existens, non formaliter. Licet autem non sit medium inter nihil et aliquid, tamen inter aliquid ut formaliter existens et nihil illi oppositum datur aliquid medium, scilicet capacitas et entitas subiciens se illi formalitati existendi, licet in re numquam sine illa formalitate extra causas reperiatur.