Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Antequam definitionem materiae primae, quam Philosophus tradidit, explicemus, supponimus duo: Primum est dari materiam primam, secundum est esse aliquid in re distinctum a forma.

QUANTUM AD PRIMUM, nomine materiae primae intelligimus illam entitatem, quae est capax recipiendi formas substantiales, in se vero nullam habet formam. Eam autem explicat Philosophus in hoc primo libro Physicorum ex analogia et similitudine materiae artificialium. Sicut enim ex ligno vel ex aere fit statua, et lignum illud vel aes secundum se nullum esse statuae habet, sed solum capacitatem ad statuam, licet in alio genere, id est in ratione entis naturalis, habeat aliquod esse, v. g. ligni vel aeris, ita illud, quod etiam respectu rerum naturalium materia est et subiectum, intelligitur nullum habere esse naturale, sed solum capacitatem ad illud, et hoc dicitur ens in potentia. Unde dicit Philosophus 7. Metaph. textu 8.¹, lect. 2.² apud D. Thomam: «Illud dico materiam, quae secundum se neque est quid» (id est substantia in actu) «nec quantum nec aliquid aliud quidquam, quibus ens determinetur». Et D. Augustinus 12. Confess. cap. 6.³: «Mutabilitas», inquit, «rerum mutabilium capax ipsa est formarum omnium, in quas mutantur res mutabiles. Et haec quid est? Numquid animus? Numquid species animi vel corporis? Si dici posset nihil aliquid, est et non est, hoc eam dicerem, et tamen iam utcumque erat, ut species caperet istas visibiles et compositas». Ita Augustinus. Denique D. Thomas in hoc 1. Phys. lect. 13.⁴: «Cum videamus», inquit, «hoc, quod est aer, quandoque fieri aquam, oportet dicere, quod aliquid existens sub forma aeris, quandoque sit sub forma aquae. Et sic illud, quod est aliquid praeter formam aquae et praeter formam aeris, se habet ad ipsas substantias materiales, sicut se habet aes ad statuam et lignum ad lectum, et quodlibet materiale et informe ad formam, et hoc dicimus esse materiam primam». Sic D. Thomas.

Dari autem istam entitatem, sic potentialem et informem, ex duobus principiis Aristoteles deduxit: Primo ex ipsa generatione substantiali, secundo ex eo, quod naturaliter ex nihilo nihil fiat. Et hoc secundum ex primo deducitur, quia si ex nihilo aliquid fieret, ita ut tota ipsa rei substantia ex nihilo fieret, hoc ipso non esset generatio, sed creatio, et corruptio esset annihilatio. Unde non requirerentur determinatae dispositiones ad determinatas generationes, sed eodem modo posset fieri lapis vel equus vel quaecumque alia res, quia si ex nihilo fit, ad nihil deserviunt dispositiones, ut determinetur magis ad unum quam ad aliud. Si autem fit ex aliquo, et id, quod fit, est substantia, eo quod generatio substantialis est, necessario supponit aliquod subiectum capax illius substantialis esse, quod de novo fit, et amittens esse, quod antea habebat, quia corrumpitur. Ergo de se neutrum illorum habet, et consequenter solum est in potentia ad utrumque.

SECUNDUM, QUOD SUPPONIMUS, est hoc subiectum seu entitatem substantialem esse distinctam realiter ab ipsa forma substantiali, quae corrumpitur et quae generatur. Quod tamen aliqui negaverunt, et ex antiquis apud Scotum in 2. dist. 12. q. 1.⁵, ex quo id referunt Conimbric. super cap. 9. huius 1. libri q. 3. art. 1., et ex recentioribus aliqui id suscitaverunt existimantes non dari duas entitates, quae sint materia et forma componentes unum tertium, sed materiam et formam esse unum et idem ens, quod in quantum potentiale dicitur materia, et in quantum actuale dicitur forma. Et sic agens quando generat aliquid, convertit totum hoc ens in aliud ens. Et hoc in quantum mutabile in aliud, dicitur materia et potentialitas ad illud, sicut essentia obiective considerata est in potentia ad existentiam. Et sic Aristoteles considerat transitum materiae de uno ad aliud sicut transitum essentiae de possibilitate ad existentiam, non sicut transitum subiecti de frigore ad calorem. Et hoc modo dicunt intelligendum esse D. Thomam, quando docet implicare, quod materia existat sine forma, non magis quam ens actu sine actu, ut 1. p. q. 66. art. 1. Quod esset intelligibile, si materia est entitas distincta a forma, non enim posset reddi existens et ens in actu per entitatem illam distinctam.

Ceterum haec sententia omnino reiicienda est nec in D. Thoma ullum habet fundamentum. Nam D. Thomas perpetuo docet materiam et formam esse partes componentes totum, materiamque distinguit a formis. Nam in q. 3. de Veritate art. 5. ad ultimum⁶ dicit materiam «proprie non habere essentiam, sed esse partem essentiae». Et cap. 7. de Ente et Essentia⁷ dicit formam esse partem compositi, et ex ipsa et materia componi totum. Et 7. Metaph. lect. 2.⁸: «Oportet», inquit, «quod materia secundum sui essentiam sit alia ab omnibus formis substantialibus et earum privationibus, quae sunt termini generationis et corruptionis». Et similiter in 1. Phys. lect. 13. supra cit.⁹ aperte dicit, quod illud, quod est aliquid praeter formam aquae et praeter formam aeris, dicitur materia prima. Aperte ergo sentit, quod materia distinguitur a forma, sicut etiam Philosophus id sentit, dum docet tria esse principia rerum naturalium, materiam, formam et privationem. Neque fugit Philosophum haec eadem sententia, quam impugnamus, quae ponit ipsum totum, quod corrumpitur, esse materiam, quatenus est in potentia, ut convertatur in id, quod de novo fit. Proponit enim in 8. Metaph.¹⁰, lect. 4. apud D. Thomam in fine¹¹, hanc eandem dubitationem, quod «cum ex vino fiat acetum et ex vivo mortuum, fiat quare vinum non sit materia aceti et vivum materia mortui, cum ordinentur ad ea sicut potentia ad actum». Respondet autem Philosophus ibi et D. Thomas, quod «acetum est corruptio vini et mortuum est corruptio vivi. Non ergo acetum fit ex vino sicut ex materia, neque mortuum ex vivo, sed secundum accidens dicitur ex eo fieri, in quantum fit ex materia eius». Ubi apertissime excludit Philosophus istam imaginationem, quod ipsum totum, quod corrumpitur, sit materia.

Et fundamentum huius clarissime constat in ipsa corruptione hominis. Constat enim, quod anima rationalis est vera hominis forma, ut definitum est in Concilio Lateranensi sub Leone X. et in Concilio Viennensi sub Clemente V.¹² Constat enim de fide animam hominis post mortem non corrumpi, sed permanere, et consequenter non convertitur in cadaver; nam cadaver non est anima. Ergo materia, quae erat in homine, sive corpus illud, a quo separatur anima, vel relinquitur in cadavere vel non. Si relinquitur, ergo forma hominis distinguitur realiter a sua materia, cum dentur in re illae duae partes separatae, scil.¹³ materia in cadavere et anima hominis, quae non est cadaver. Si non remanet in cadavere, vel illud corpus annihilatur vel manet sicut antea cum eadem forma. Si annihilatur, tollitur tota ratio corruptionis naturalis, quae non fit per annihilationem, neque praedicti auctores salvant, quod convertatur res, quae corrumpitur, in rem, quae generatur, quia anima non convertitur, sed permanet in se, corpus autem annihilatur; et tunc corpus illud, quod manet in cadavere, non esset resuscitandum in die iudicii, sed illud, quod annihilatum est, quia illud solum pertinet ad hominem, non istud, quod¹⁴ est contra fidem et sensum ecclesiae, quae sentit in pelle nostra resuscitandos nos esse, et corpus illud, quod pulveri traditur, esse resuscitandum, non aliud. Si autem manet sicut antea coniunctum animae, ergo anima non est separata ab illo, et sic homo non esset mortuus. Quodsi dicas corpus hominis separata anima converti in totam entitatem cadaveris, ergo iam conceditur, quod in homine dabatur aliquid praeter animam ab illa distinctum, siquidem modo ab illa separatur et convertitur in cadaver. Et sic quando homo erat vivus, componebatur ex anima et ex illo corpore, quod transit in cadaver, tamquam ex duobus distinctis, et sic habetur intentum. Et cum illud corpus seu materia, quae est in homine, non creetur de novo, quando homo generatur, sed praesupponatur in semine et in materia, ex qua fit homo (alioquin crearetur totus homo, et non generaretur, si tam anima quam corpus de novo crearetur), ergo in semine aliqua entitas dabatur subicienda animae ut formae et separanda a forma seminis, et haec dicitur materia. Si autem in homine et in semine datur materia distincta a forma, idem erit in aliis entibus naturalibus, siquidem univoce conveniunt cum homine. Omitto, quod ista conversio, quam ponunt isti auctores totius entitatis, quae corrumpitur, in totam, quae generatur, est idem quod conversio transubstantialis, sicut in Eucharistia tota substantia panis convertitur in corpus Christi, sicque ista conversio non esset ita admirabilis, cum in qualibet generatione similis ab istis auctoribus ponatur.

Nec doctrina S. Thomae, in qua oppositi auctores fundantur, quidquam illos iuvat, cum in doctrina D. Thomae constet existentiam distingui a re, quae existit, ut late ostendemus infra q. 7.¹⁵ Et ita non repugnat alicui entitati, v. g. materiae, advenire existentiam per aliquid distinctum, scilicet per formam, quod cum pluribus infra probaturi sumus. Sufficit nunc audire ipsum S. Doctorem in principio opusc. 31.¹⁶, ubi inquit, quod «differt materia a subiecto, quia subiectum est, quod non habet esse ex eo, quod aliquid ei advenit, sed quod est per se et habet esse completum, ut homo non habet esse per albedinem, sed materia dicitur, quod habet esse ex eo, quod sibi advenit, quia de se esse incompletum, imo nullum esse habet, ut dicit Commentator in 2. de Anima. Unde simpliciter loquendo forma dat esse materiae, accidens autem non dat esse subiecto». Ita D. Thomas.

Ex his deducitur explicatio definitionis materiae primae. Definitur autem dupliciter a Philosopho:

UNO MODO positive in hoc 1. libro textu 82.¹⁷: «Materia est primum subiectum, ex quo aliquid fit, et non secundum accidens». Dicitur «subiectum» ad excludendam formam, quae non est subiectum, sed adveniens subiecto. Dicitur «primum» ad excludendum subiectum accidentalium et artificialium formarum, quod non est subiectum primum, sed est ipsa substantia composita et sustentativa accidentium, quae fit ex alio priori subiecto, et sic non est materia prima, sed secunda. Dicitur «ex quo aliquid fit» ad excludendas alias causas; nam efficiens est, a quo aliquid fit, finis, propter quem fit, exemplar, ad instar cuius fit, forma, per quam habet esse. Sola materia est, ex qua aliquid fit. Dicitur «non secundum accidens» ad excludendam privationem seu terminum a quo, quia ex illo non fit aliquid ut ex constituente sicut ex materia, sed tamquam ex aliquo, quod relinquitur; et ita per accidens se habet ad rem in facto esse.

SECUNDO MODO definitur materia prima negative 7. Metaph. textu 8.¹⁸, quod «materia per seipsam neque est quid neque quantum, nec aliquid aliud quidpiam dicitur, quibus ens determinatur». Cuius sensus est, quod materia non habet ex se aliquid determinativum essentiae seu naturae, sive in genere substantiae sive in genere quantitatis sive alterius generis, id est, caret omni forma determinante esse, et ut ibi explicat D. Thomas lect. 2.¹⁹, «materia», inquit, «non potest per se existere sine forma, per quam est ens actu, cum de se sit potentia tantum», ut amplius explicabimus art. 3.