Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONIMUS definitionem vacui traditam ab Aristotele in hoc libro, cap. 7.,¹ quod sit «locus non repletus corpore». Quod autem aliqui addunt «aptus tamen repleri», superfluit, ut bene notat Mag. Soto in praesenti q. 3. concl. 3. Nam hoc ipso, quod dicitur locus, aptitudo ad repletionem designatur. Et ideo in hac definitione non includitur vacuum negativum, quale est extra caelum, quia ibi non datur locus, id est superficies aliqua non continens intra se aliud corpus. Potest tamen definiri, quod est spatium carens omni corpore, de quo D. Thomas 1. p. q. 46. art. 1. ad 8., ubi inquit, «quod supra caelum est, et ly supra designat locum imaginarium».

Suppono secundo vacuum negativum de facto dari, cum supra caelum nullum sit corpus, cum ibi finiatur hoc universum. Vacuum autem privativum intra universum non datur ex ipsa inclinatione naturae, eo quod tale vacuum impediret ordinem et dispositionem corporum in universo, quod constat corporibus ordinate dispositis. Vacuum autem cum privet corpore, ad nihil deservit, nisi ut tollat istum ordinem, et ideo singula corpora toto impetu feruntur ad replendum vacuum etiam cum detrimento proprii loci, ut cum aqua ascendit per fistulam aere attracto. De potentia tamen absoluta Dei nulla est implicatio, quod detur vacuum, quia potest annihilare vel separare quodcumque corpus et impedire seu denegare concursum, ne aliud moveatur ad locum eius.

DIFFICULTAS ergo tota consistit, an detur aliqua virtus in rebus creatis, sive in corporibus sive in spiritibus, ad faciendum vacuum contra inclinationem naturae. Nam licet ex parte corporum plures afferantur experientiae, quibus natura obsistit vacuo, non tamen ex hoc probatur nullam dari virtutem ad ponendum vacuum, licet providentia divina id non permittat propter conservationem universi, sicut ex causis naturalibus potest generari tanta pluvia vel ignis, quod destruat totam terram, si id providentia divina permittat. Ad haec, necessitas illa et dependentia mundi sublunaris a caelesti non ostendit in rerum natura non esse vim aliquam ad inducendum vacuum, tum quia haec ratio non procedit in ipsis corporibus caelestibus, in quibus non est dependentia pro sui conservatione ab influxu caeli, cur ergo saltem ibi non poterit dari vacuum? Tum secundo, quia non est certum, quod deficiente influxu caeli etiam ad momentum statim peribit corpus inferius, et dato hoc solum probatur non posse naturaliter fieri tale vacuum, quo totus mundus inferior privetur caelesti influxu. Quod vero pars aliqua mundi tali influxu careat, non est maius inconveniens, quam quod illa pars destruatur; quotidie autem videmus partes universi immutari et corrumpi. Denique licet videamus ista corpora inferiora tanto pondere inclinari ad impediendum vacuum, hoc tamen solum probat, non posse induci vacuum ab inferiori corpore, quod solum potest operari circa aliud corpus inferius, non tamen probat, quod a corpore caelesti vel ab aliqua occultiore vi non possit vacuum induci.

De spirituali virtute maior est difficultas eo, quod, quantum et quid possit virtus angelica, valde nobis occultum est. Potest tamen aequaliter fieri argumentum, tum quia angeli movent totum caelum, ergo a fortiori poterunt movere totum elementum et impedire, ne unum corpus alteri succedat; tum etiam, quia virtus totius naturae corporeae ad replendum vacuum est finita; ergo poterit aliqua maiori, etiam finita vinci. Maior autem est spiritualis virtus quam corporea. Ergo non repugnat, quod totius naturae spiritualis, v. g. omnium angelorum virtus, superet totam vim naturae corporeae ad replendum vacuum. Denique licet influentia caeli feratur per lineam rectam, et ideo non possit transire posito vacuo, tamen poterit ab angelo deferri illa influentia per lineam obliquam ad conservandum corpus infra vacuum positum, et sic poterit continuari cum lationibus superioribus.

Propter haec MULTI AFFIRMANT posse virtute naturali, saltem angelica fieri vacuum, licet attento ordine universi a Deo stabilito contra illum ordinem non possint, non ex defectu potestatis, sed ex denegatione permissionis, sicut angelus, qui caelum vertit ab oriente in occidentem, vim habet ad movendum contrario modo ab occidente in orientem, quo casu totum mundum turbaret; et tamen supposito ordine a Deo constituto non potest angelus id facere. Et sic intelligitur, quod Scriptura dicit ad Hebraeos 2, 5., «quod angelis non subiecit Deus orbem terrae». Et Iob 34, 13.: «Quem constituit alium super terram aut quem posuit super orbem, quem fabricatus est». Id enim intelligitur ratione ordinis a Deo constituti, non ex defectu potestatis in angelo. Ita tenent quidam suppresso nomine apud Conimbric. q. 3. de Vacuo art. 1., et in specie tenet P. Suarez disp. 35. Metaph., Martinez hic, et Cabero disp. 3. dub. 2.

NIHILOMINUS oppositum et probabilius et communius est. Et communiter hoc deduci solet ex ipsa dependentia, quam habent inferiora corpora ab influxu et motu superiorum, qui communicari non poterit posito vacuo, quia deerit corpus, in quo subiectentur influentiae caelestes. Ceterum haec ratio, licet deducatur ex Aristotele 1. Meteorolog. cap. 2.,² non tamen est sufficiens, tum quia solum probat in hoc mundo inferiori non posse dari vacuum, in quo est dependentia ab influentiis caelestibus, non absolute in toto universo; tum quia saltem post diem iudicii, quando cessabunt influentiae et motus caeli, non repugnabit fieri vacuum etiam in hoc mundo inferiori. Aliunde ergo sumi potest ratio universalior huius repugnantiae propter praecipuum bonum universi, quod consistit in ordine et colligatione omnium partium eius, multo magis quam bonum animalis in colligatione suarum partium. Licet enim possit unum corpus mutari de uno loco ad alium, semper tamen subrogatur aliud corpus, quo manent illae partes coordinatae et colligatae. Si vero nullum corpus succederet, sed relinqueretur vacuum, hoc ipso totus ille ordo deficeret partibus ipsis non colligatis, et si aliquod corpus illuc moveretur et non repleret totum vacuum, maneret illud corpus separatum ab universo, utpote disiunctum ab omnibus eius partibus. Sic ergo vacuum dissolvit praecipuum ordinem et bonum universi, quod ex partium colligatione dependet; et sic, sicut materia numquam potest manere sine forma, ita neque locus sine corpore.

Ex quibus deduco in natura corporea non esse vim ad faciendum vacuum. Patet, quia omnia corpora habent inclinationem ad conservandum colligationem et ordinem partium universi etiam contra peculiares ipsorum inclinationes ad propria loca. Ergo nullum corpus potest vacuum inducere.

Patet consequentia, quia vel induceret illud ex virtute peculiari et sibi propria vel ex communi, qua inclinatur in bonum universi. Non primum, quia omnis inclinatio particularis et propria non potest vincere inclinationem communem, cum potius contra propriam inclinationem moveantur corpora ad tollendum vacuum, ut³ experientia constat, cum ascendat aqua per fistulam sublato aere. Non secundum, quia inclinatio communis non respicit destructionem, sed conservationem illius. Idem est autem facere vacuum et facere contra bonum commune, quia⁴ destruitur illud.

Deduco secundo neque vim angelicam posse vacuum inducere. Sumitur ex D. Thoma a simili in q. 16. de Malo, art. 10. ad 8.,⁵ ubi inquit: «Licet daemones possint movere aliquam partem terrae, non tamen totam terram, quia hoc non est proportionatum naturae ipsorum, ut mutent ordinem elementorum mundi». Cum ergo in inductione vacui, maxime ordo universi et elementorum mundi mutetur, non est id concedendum naturae angelicae.

Quae ratio, ut penitus explicetur, duo sunt advertenda: Primum, quod angeli directe non possunt aliquid facere, nisi motu locali, scilicet applicando activa passivis, ut probat S. Thomas eadem q. 16. de Malo art. 9.⁶ et 1. p. q. 110. art. 3. Unde tantum poterunt immutare de ordine universi, quantum ordo iste pendet ex motu locali, sicut si moverent caelum motu opposito ad eum, qui nunc est, mutarent omnia, quae ex isto motu dependent.

Secundum est, quod natura non solum resistit vacuo motu locali, sed etiam si opus sit, rarefactione aut condensatione vel, ut aliqui existimant, vi attractiva vel aliis modis sibi possibilibus. Ex hoc ergo deducitur non posse angelum facere vacuum, quia deberet impedire motus omnium corporum, quae ad illud impediendum concurrerent, ita quod, si corpus proximum non posset impedire vacuum, distans ad id moveretur, et si non posset motu locali, conaretur motu rarefactionis vel condensationis aut alio quocumque. Omnes autem istos motus angelus non potest impedire, quia vel impediret propria virtute et directe vel applicando activa passivis. Non primo modo, cum solum possit motu locali operari circa corpora, non aliis motibus alterationis, quibus etiam natura utitur ad resistendum vacuo. Non secundo modo, quia activa et passiva, quae potest applicare angelus, sunt corpora, quae neque virtute propria neque communi possunt ad vacuum operari. Si autem angelus removeret omnia corpora, quae possunt vacuum impedire, deberet totum universum removere, quia omnia corpora ad impediendum vacuum concurrerent. Non⁷ potest autem angelus totum ordinem universi destruere, quod proprium est auctoris universi.

Ex quibus RATIONES DUBITANDI SOLVUNTUR. Dicimus enim ad primas, quod non possunt corpora, etiam caelestia, praecipuum universi ordinem immutare, neque diluvium universale ex sola stellarum dispositione provenit, sed etiam divina virtute operante, qua «rupti sunt omnes fontes abyssi», ut dicitur Gen. 7, 11. Et de ultima conflagratione mundi dicit D. Thomas q. 5. de Potentia art. 6. ad ult.,⁸ «quod non proveniet ex aliqua naturali causa, sed proveniet ex imperio divinae voluntatis». Et videri etiam potest in 4. dist. 46. q. 2. art. 1. quaestiunc. 3.⁹ Et tamen maior resistentia est ad vacuum quam ad diluvium vel conflagrationem, quia in vacuo dissolvitur substantialis colligatio partium universi, ad quam omnia corpora concurrunt etiam contra proprias inclinationes, in diluvio vero vel conflagratione unum corpus succedit alteri in loco.

Ad alias rationes ex parte virtutis angelicae respondetur probare, quod angeli poterunt vincere motus peculiares quorumcumque corporum erga locum, sed non probant, quod possint vincere omnes motus, etiam alterationis et rarefactionis, et omnes alios, quibus tota natura resistit vacuo. Et licet non sit virtus infinita illa, qua resistitur vacuo, tamen virtus, quae nunc est in universo, non potest illam finitam virtutem vincere, quia non potest immutare substantialem colligationem et ordinem universi sive motu locali sive aliis motibus, ut explicatum est.

ARGUMENTA, quae solent fieri ad probandum vacuum naturaliter esse possibile intra hoc universum, facilia sunt. Primum, quia duo corpora perfecte plana sine ullo medio se tangunt. Ergo si simul totaliter separentur, non poterit in illo primo instanti totus aer occupare illud spatium intermedium, cum per motum intret. Ergo saltem brevi aliqua mora dabitur vacuum.

Secundum, si vas plenum aqua calida et undique occlusum exposatur frigori, congelabitur aqua, cum totum vas penetretur frigore. Ergo contrahitur illa aqua congelata, ergo cum vas sit occlusum manebit aliquod vacuum.

Denique natura non movetur ad replendum vacuum violenter; sic enim non ferretur in illud tanto impetu nullo extrinsecus movente; neque naturaliter, quia fertur contra propriam inclinationem et bonum, quod est maxime appetibile, quia, ut dicit Philosophus, 8. Eth. cap. 2.,¹⁰ «amabile quidem est bonum, maxime autem proprium». Contra proprium ergo bonum non potest aliquid nisi violenter ferri.

Ad primum respondetur illa duo corpora non posse instantanee disiungi aut copulari, sed oportet dare locum corpori ingredienti aut recedenti, quod fit per motum, sicut nec latera follis possunt avelli, si foramen est occlusum, nisi vel aperiantur vel rumpantur latera follis. Neque obstat, quod corpus planum cadens super aliud planum nimis ponderosum sit, v. g. moles ferrea; detinebitur enim vi totius naturae, ne in instanti coniungatur alteri plano, quousque interclusus aer exire possit, quod fiet in brevissimo tempore.

Ad secundum respondetur in eo casu vel aquam non congelandam, vel vas rumpendum, si aer nullo modo ingredi possit, vel aquae evaporatione generari. Et illa fractio vasis incipiet per partem debiliorem, vel ubi maius frigus incumbit. Quodsi ex omni parte vas sit aequale et frigus circumstans etiam aequale, vel non congelabitur aqua resistente natura, ne detur vacuum, vel ad primam causam pertinebit determinare, qua parte vas rumpendum sit.

Ad ultimum diximus supra q. 9. art. 4.¹¹ motum illum ad supplendum vacuum esse naturalem et ex ipsamet gravitate posse procedere, quatenus est pars universi, quod est non esse naturalem absolute, sed respectu totius universi et supposita eius exigentia. Sicut enim ad conservationem terrae gravitas inclinat deorsum, sic propter conservationem totius, et consequenter ipsius terrae ut pars totius, inclinabitur terra et eius gravitas ad ascendendum sursum vehementiori impetu. Et sicut in animali videmus elevationem pedis esse naturalem secundum formam animae, non secundum rationem corporis, ut docet Aristoteles 8. Phys. textu 27.¹² et ibi D. Thomas lect. 7.,¹³ ita motus ad supplendum vacuum est simpliciter naturalis respectu boni communis. Quando autem dicit Aristoteles bonum proprium maxime esse amabile, comparavit bonum cum bono privato alterius, non cum bono communi, quia hoc etiam pertinet ad ipsam rem; neque est bonum extraneum seu alienum, cum maxime ab ipso pendeat conservatio proprii.

DIFFICULTAS potest sumi vel ex extrinseca ratione ipsius motus, qui non potest in vacuo acquirere terminum, vel ex aliquo extrinseco, quia posito vacuo deficit influentia caeli, a qua dependet omnis motus corporis inferioris. In praesenti loquimur de motu in vacuo absolute, et quantum est ex natura motus, non attenta dependentia ab extrinseco, quae vel potest suppleri a Deo, vel non currit nisi in corporibus inferioribus, vel non nisi durante hoc statu rerum, non cessante motu caeli.

RESOLUTIO ERGO NOSTRA EST: Non repugnare motum in vacuo absolute loquendo, licet extra universum non fiat motus naturalis a gravitate vel levitate.

Haec sine dubio est sententia D. Thomae. Nam 3. p. q. 57. art. 4. ad 2. docet «Corpus Christi Domini esse extra totam continentiam caelestium corporum, et non esse in loco continente». Et Quodlib. 6. art. 3.¹ docet, «quod nihil prohibet angelum et corpus gloriosum esse in convexo caeli empyrei, quia non dependent ista corpora a primo continente, quod est caelum». Ubi pondero S. Thomam non restrinxisse modum existendi corporis Christi in caelo ad hoc, quod tangat superficiem ultimam caeli aliqua parte corporis, sed absolute dicit, quod est extra totam continentiam caeli. Et saltem aliquae partes corporis Christi, ut caput et brachia extra continentiam caeli sunt, etiam dato, quod pedibus tangat ultimam superficiem; ab illa enim tunc non circumscribitur, et sic non erit locus, sed illuc pervenit Christus per motum localem, quo scilicet ascendit super omnes caelos. Ergo aliquas partes corporis sui movit per illud spatium, quod est extra caelum, quod est vacuum negativum. Denique in 4. Phys. lect. 11. circa finem² dicit D. Thomas, «quod in vacuo non moveretur aliquid motu proicientis, nisi quamdiu veheretur a manu proicientis, sed statim emissum a manu caderet». Ergo sentit, quod daretur aliquis motus in vacuo absolute loquendo.

Deinde constat ultimum corpus in sententia Philosophi et absolute loquendo posse moveri. Constat autem, quod superficies ultimi corporis non est in loco, cum ultra illud non sit aliud corpus ambiens, ergo motus in vacuo dari potest.

Denique nulla est repugnantia ad motum in vacuo. Nam ex parte corporum datur potentia motiva, praesertim si sit vivens. Similiter datur aliquis terminus, quem acquirat; potest enim approximare vel recedere ab aliquo alio corpore posito etiam in vacuo. Et sine dubio, si Deus annihilaret corpora sublunaria et relinqueret ignem in terra, ille ascenderet tum ad conservandum se in loco proprio iuxta caelum, tum ad replendum vacuum; ergo moveretur per illud. Quod vero Aristoteles in 8. cap. huius libri³ probaverit non dari vacuum, quia in eo non potest dari motus, non absolute id Philosophus docet, sed ad hominem arguit eos, qui dicebant impediri motum, si spatium esset plenum. Contra quos probat, quod vacuum potius impedit motum, saltem naturalem et proiectionis, quia tunc non dabit locus determinatus, ad quem feratur, ut quiescat, sed in infinitum movebitur. Sed non probat de omni motu in vacuo, v. g. qui fieret, si poneretur vacuum intra hoc universum, ad replendum illud, vel qui posset fieri etiam extra caelum per motum progressivum aut motum ultimi corporis. An vero sequeretur fieri motum in instanti, si daretur vacuum, statim dicemus.

CONTRA HANC TAMEN RESOLUTIONEM OBCICES PRIMO: NAM motus localis solum terminatur ad ubi, quod est modus intrinsecus proveniens ab extrinseco circumscribente. Sed in vacuo nullum datur circumscribens, ergo neque aliquod ubi circumscriptivum et consequenter neque motus corporeus, qui solum ubi circumscriptivum et corporeum potest producere. Et praesertim hoc urgetur in sententia D. Thomae 1. p. q. 110. art. 3., ubi dicit, «quod mobile secundum locum non est in potentia ad aliquid intrinsecum in quantum huiusmodi, sed ad aliquid extrinsecum, scilicet locum». Ergo cum in vacuo nullus sit locus extrinsecus, non dabitur motus in illo.

Si dicas motum in vacuo non esse ad locum, sed circa locum, quatenus potest acquirere distantiam vel approximationem ad aliud corpus: contra hoc est, quia talis approximatio vel distantia non est ubi positivum, cum careat omni circumscriptione, et consequenter non est terminus positivus motus; neque enim remoto ubi apparet, quid acquiratur per motum proprium. Et deinde, si omnia corpora essent annihilata a Deo praeter unum tantum, illud non posset acquirere distantiam vel approximationem positivam, quae est respectu alterius corporis. Ergo saltem tunc nihil positivum erit acquirendum per motum, et sic non movebitur illud corpus.

Secundo, si daretur motus in vacuo, sequeretur, quod esset in instanti, atque adeo destrueretur ipsa ratio successivi, quo argumento utitur Aristoteles in hoc libro contra veteres.⁴ Sequela probatur, quia mobile ideo consumit tempus, quia medium illi resistit; quanto enim medium est subtilius, tanto motus est velocior. Ergo remoto omni medio nulla erit resistentia, et sic nullum tempus consumetur, sicut lux in instanti illuminat, quia nihil ei resistit, et generatio substantialis fit in instanti, quia omnis resistentia contrarii per dispositiones ablata est. Tum quia alias duo corpora inaequalis gravitatis, ut moles ferrea et granum milii, moverentur eodem tempore per vacuum; ideo enim aliquid velocius movetur, quia facilius scindit ipsum medium. Ergo ubi nullum est medium, aeque facile utrumque movebitur.

Tertio est difficultas, quia in vacuo neque fit motus naturaliter neque violenter neque per impulsum neque progressive, ergo nullo modo. Non esset naturalis, quia motus naturalis tendit sursum vel deorsum propter sui conservationem; in vacuo autem non est positio aliqua sursum vel deorsum neque virtus conservandi in una parte magis quam in alia. Non violentus, quia motus violentus opponitur naturali et declinat ab illo; ergo ubi non potest dari motus naturalis neque violentus. Non per impulsum, quia res proiecta ideo fertur per impulsum, quia aer concitatus impulsu defert et sustentat proiectum, ne cadat. Sed in vacuo non est aer neque aliud corpus; ergo proiectum non potest deferri per vacuum. Denique, non datur motus progressivus ea generali ratione, quia si corpus occupat spatium in vacuo, hoc ipso quod recedit ab illo spatio, relinquit illud vacuum, et sic naturaliter faceret vacuum per motum.

Ultimo: Magis liber est a loco spiritus quam corpus; sed spiritus non moveretur in vacuo, ergo neque corpus. Minor probatur, quia spiritus movetur acquirendo ubi spirituale, quod resultat non ex passiva circumscriptione, sed ex operatione suae virtutis vel applicatione ad operandum, ut docet D. Thomas 1. p. q. 52. et communiter thomistae. Sed in vacuo non potest operari circa aliquid; ergo nullum ubi potest acquirere neque aliquem terminum motus.

AD PRIMUM RESPONDETUR motum in vacuo posse acquirere ubi, et si non actualiter et formaliter circumscriptivum, virtualiter tamen vel inadequate seu reductive.

Dupliciter enim potest intelligi vacuum et motus in illo: Uno modo, ita quod vacuum fiat intra hoc universum, et licet tollatur superficies immediate ambiens, non tamen tollatur ipsa superficies primi locantis, scilicet caeli, sub quo moveri potest corpus, licet non immediate circumscribatur, sed sit in vacuo. Et sic motus in tali vacuo factus acquirit ubi circumscriptivum circumscriptione mediata et superiori, quia licet non acquirat locum formalem, id est adaequatum et immediate circumscribentem se, acquirit tamen locum mediate circumscribentem; et hoc vocamus ubi virtualiter circumscriptivum. Alio modo potest moveri aliquid in vacuo, quod est extra totum universum, et tunc non potest acquirere ubi, prout dicit circumscriptionem locatam mediatam vel immediatam, sed solum potest acquirere rationem aliquam distantiae vel propinquitatis respectu alterius corporis, a quo recedit vel cui appropinquat. Neque enim motus localis est solum ad locum, ut dicit D. Thomas opusc. 52.,⁵ sed etiam circa locum.

Hinc autem colligimus, quod ad motum localem non solum pertinet acquirere ubi, quod simpliciter et perfecte circumscriptivum sit, sed etiam quod imperfecte vel inadequate et solum reductive sit ubi circumscriptivum. Illud dicitur ubi adequate et perfecte, in quo inveniuntur omnes conditiones ad ubi circumscriptivum requisitae, illud vero inadequate et imperfecte, in quo non reperiuntur omnes, sed aliqua tantum. Requirit autem ubi circumscriptivum duas conditiones: Altera est, quod detur aliquod corpus extrinsecum circumscribens, altera, quod detur aliqua distantia vel propinquitas respectu alicuius termini fixi et immobilis. Neque enim sola circumdatio corporis extrinseci sufficit ad locum; hoc enim etiam invenitur in vase respectu eius, quod continet, et in veste respectu eius, quod circumdat, et neutrum est locus, quia cum ipso mobili defertur, non acquiritur vel relinquitur. Ratione vero distantiae habet locus id, quod proprium est loci, scilicet diversam situationem vel distantiam acquirere et aliam relinquere; et haec non defertur cum ipso mobili, quando movetur, et ideo vocatur immobilis. Remoto ergo corpore circumscribente in vacuo, potest manere ordo propinquitatis vel distantiae ad aliud corpus, circa quod vel penes quod moveatur aliquod corpus. Et hoc est acquirere ubi inadequate seu quantum ad aliquid, et non quantum ad omnia, id est non quantum ad circumscriptionem, sed quantum ad distantiam. Et dicimus acquiri etiam aliquem modum, qui sit reductive et imperfecte ubi, quando sic movetur aliquid in vacuo, quia relatio distantiae vel propinquitatis non potest immediate fundari in ipso corpore mobili, quia indifferens est ad hanc vel illam distantiam vel propinquitatem, et sic requirit aliquem modum seu determinationem de novo advenientem, in quo ista diversa relatio fundetur vel mutetur. Quod ex eo etiam dari colligimus, quia caelum est in potentia ad ubi, et non ad esse, ut ex Philosopho saepe docet S. Thomas et videri potest in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 8. secundo loco,⁶ et tamen ubi ultimi caeli non est circumscriptivum adequate. Et licet in ipso spatio vacuo distantia positiva non sit, potest tamen in ipso corpore, quod movetur in vacuo positiva distantia fundari respectu alterius corporis, a quo recedit vel appropinquat, et sic positive moveri. Quodsi nullum aliud corpus sit creatum a Deo nisi tantum unum in spatio imaginario, tale corpus non poterit moveri motu locali positivo, quia tollitur omnis differentia locorum, sicut etiam sentiunt Conimbric. hic cap. 9. q. 4. art. 2. § Ad rationes. Sed hoc est per accidens, quia deest materia, circa quam producatur ubi sive perfectum sive imperfectum, sicut ignis defectu materiae non alterabit neque generabit. Et sic etiam salvamus dictum D. Thomae, quod motus localis semper est ad extrinsecum, id est vel ad extrinsecum circumscribens vel ad extrinsecum distans aut propinquum, semper tamen supponendo, quod producatur aliquis modus intrinsecus ipsi mobili erga tale extrinsecum, et hoc vocatur ubi. Et sic patet ad omnes replicas primae obiectionis.

Ad secundum negatur sequela ex D. Thoma in 4. dist. 44. q. 2. art. 3. quaestiunc. 3. ad 2.,⁷ ubi docet, quod resistentia non sumitur solum ex parte medii ad motum, sed etiam ex parte mobilis ad movens et ex parte locorum inter se, quia, cum distantiam aliquam habeant, quae est sicut contrarietas positiva, illa non potest vinci in instanti, sed in tempore. Rationes autem Philosophi in cap. 8. huius libri solum procedunt contra aliquos, qui totam resistentiam motus ponebant ex parte medii; sic enim sublato omni medio tollebatur omnis ratio resistentiae. Constat tamen non inde solum oriri resistentiam vel distantiam tempore vincendam, ut patet tum in ipso caelo, in quo non est resistentia ad motum ex parte medii, et tamen consumit tempus; tum etiam, quia si a caelo usque ad terram esset vacuum et moveretur lapis unius palmi, si unico instanti moveretur a caelo ad terram, in eodem instanti esset praesens simul caelo et terrae et intermedie distantiae, cum tamen solum sit unius palmi. Si autem in diverso instanti est in caelo et in terra, iam movetur in tempore, quia inter duo instantia est tempus medium. Et sic patet ad rationes in contrarium. Neque enim tota ratio resistentiae aut maior facilitas se movendi est ratione medii, quo resistit, licet inde sumatur aliqua pars resistentiae, sed sumitur etiam ipsa ex existentia locorum et maior vel minor facilitas motus ex maiori pondere vel virtute moventis.

Ad tertium respondetur, quod extra caelum non esset motus naturalis ratione gravitatis vel levitatis, quia ibi non datur centrum seu locus naturalis conservativus, ad quem inclinant istae virtutes, et consequenter neque dabitur motus violentus illi oppositus. Poterit tamen dari motus progressivus sicut in corpore Christi ascendente ultra caelum, vel etiam per impulsum impressum ipsi corpori, non aeri deferenti. Quod vero tunc ex motu corporis relinquatur vacuum, non obstat, quia hoc non est facere vacuum removendo corpora, ne illud repleant, sed supervacuum iam praesuppositum mutare distantiam propriam.

Ad ultimum respondetur, quod D. Thomas in illo Quodlib. 6. supra cit.⁸ docet angelum posse esse in convexo caeli empyrei, sicut corpus gloriosum, quod ultra caelum moveri potest. Quid autem angelus acquirat in illo vacuo, dependet ex diversis sententiis, quomodo angelus sit in loco, et quid sit ubi spirituale, quod non pertinet ad physicum, sed ad theologum. In sententia Divi Thomae, quod angelus est in loco per ubi in se receptum, mediante tamen contactu non formali, qui est per quantitatem, sed virtuali, qui est per operationem, quatenus potest extra se agere erga corpus, sicut anima informare materiam, dicendum est, quod angelus in vacuo poterit moveri ad aliquod corpus, quod sit distans a se motu discreto, non transeundo per medium, quia non datur aliquod corpus, cui assistat, et quod operatione sua continuata tangat. Si autem nullum sit corpus in rerum natura, moveri non poterit, sicut nec esse in loco operative, quod tamen est per accidens ex defectu materiae, circa quam operatur, sicut anima remoto corpore non potest informare. Nec tamen potest angelus in vacuo acquirere distantiam vel propinquitatem, sicut corpus, quod movetur per vacuum, eo quod angelus non potest fundare distantiam positivam immediate in se, cum careat omni occupatione loci et divisibilitate, sed solum potest fundare illam mediate, id est mediante corpore, cui assistit seu⁹ cui applicabitur ad operandum.