Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Quid sit causa in actu primo et per modum principii, ex ipso actu secundo, quod est causare, investigandum est. De hoc vero magna varietas inter auctores orta est, eo quod difficile est assignare aliquid commune omnibus causis in ratione causandi, quod non dicat solum rationem principii vel termini, a quibus etiam res pendent, et non ut a causis, et in Divinis invenitur unum esse ab alio sine aliquo causalitatis genere. Constat autem apud omnes nomine causae intelligi aliquid, quod sit principium. Sed quia non omne principium est causa, sed latius patet principium quam causa, et causa quam elementum, ut S. Thomas notavit 5. Metaph. in principio,¹ oportet assignare differentiam, quam addit causa supra rationem principii, quae sit contractior principio et latior elemento.

Aliqui ergo diffidentes invenire aliquam definitionem communem omnibus causis dixerunt nullam dari definitionem causae in communi, quia est quid analogum ad omnes modos causandi, et ita prius est dividenda quam definienda, sicut fecit Aristoteles in 2. Phys.² et in 5. Metaph.³ Sed certe mirabile est, quod possimus definire principium in communi, et illud definit Aristoteles in initio 5. Metaph.⁴ dicens, «quod omnibus principiis commune est esse primum, unde aliquid est aut fit aut cognoscitur»; et solet etiam definiri principium «id, a quo aliquid sequitur»; et tamen, quod causa in communi non sit definibilis, cum multo magis analogum deberet esse principium quam causa, cum sit aliquid communius; omnis enim causa est principium, sed non e contra. Et praeterea analoga sunt definibilia, quia de illis potest dari scientia, sicut patet in ente. Ergo etiamsi causa sit analoga ad omnes quatuor causas, poterit tamen definiri, et dato, quod essentialiter non definiretur, saltem descriptive posset definiri penes aliquas conditiones communes omnibus causis, sicut est dependere ex parte effectus, influere ex parte causae, et similia. Ergo non est omnino neganda definitio causae; ut omittam non esse ita certum causam in communi esse analogam ad omnes quatuor causas, ut seq. art. dicemus.

Varie ergo divisi sunt auctores in explicanda ratione causae in communi, fortassis ex eo, quod inadaequate consideraverunt conditiones ad causam requisitas. Aliqui enim consideraverunt ipsum causare ex parte causae, alii ex parte causati. Ex parte causae consideratur influentia seu derivatio principians causatum, ex parte vero causati consideratur dependentia et consecutio in esse, et consequenter distinctio a suo causante. Aliqui ergo definiunt causam sic: «Causa est id, quod per se influit esse in aliud». Ita P. Suarez.⁵ Quam definitionem aliqui paulum mutant dicendo, quod «causa est id, ad quod sequitur effectus», ut P. Rubio.⁶ Quia tamen videtur petere principium, supponit enim in definitione id, de quo quaeritur; quaerimus enim, in quo consistat aliquid esse effectum et recipere influxum per modum effectus, cum multa deriventur ab aliis, et non sint effectus, ut duae personae in Divinis. Alii definiunt, quod «causa est id, a quo aliquid per se pendet», ut Conimbric. hic 2. Phys. cap. 7. q. 1. art. 1. et Fonseca 1. Metaph. cap. 1. q. 1. sect. 3. Alii dicunt, quod «causa est id, a quo aliquid sequitur». Quam definitionem multis locis tradit D. Thomas, ut videri potest 2. Phys. lect. 10.⁷ et q. 10. de Potentia, art. 1. ad 8.⁸ et opusc. 31.⁹ Alii ut Avicenna, dicunt, quod «causa est, quae tribuit esse rei». In quo non differt a prima definitione, idem enim est dicere „tribuit esse” et „influit esse”, et easdem patitur difficultates, ut infra¹⁰ dicemus.

VERITAS TAMEN EST, quod perfecta definitio causae omnes istas exigit conditiones et per alteram tantum non perfecte explicatur. Exigit enim rationem principii tamquam aliquid communius, exigit rationem influentiae seu derivationis ex parte causae, exigit dependentiam et consecutionem in esse ex parte causati, unde sequitur, quod intercedere debet diversitas inter causam et causatum. Et ita D. Thomas in diversis locis tradit istas conditiones significans ex omnibus coaugmentandam esse definitionem causae. Nam in 1. Phys. lect. 1.¹¹ dicit, quod causae dicuntur, ex quibus res dependent secundum esse suum vel fieri, ubi per dependentiam in esse causam definit. Item 1. p. q. 33. art. 1. ad 1. dicit, quod «hoc nomen causae videtur importare diversitatem substantiae et dependentiam alicuius ab altero, quam non importat nomen principii». At vero in 5. Metaph. lect. 1.¹² inquit, quod «principium ordinem quemdam importat, hoc vero nomen causa influxum quemdam ad esse causati», ubi causam per influxum definit. Denique locis supra cit. definit causam per consecutionem causati dicens, quod causa est id, ad quod aliud sequitur, scilicet sequela physica et quoad esse.

Ex hoc autem colligimus has definitiones non esse sibi contrarias, sed unam adiuvare aliam et explicare, quod in altera deest.

Et sic possumus ex illis omnibus colligere PLENAM CAUSAE DEFINITIONEM dicendo: Causa est principium alicuius per modum influxus seu derivationis, ex qua natum est aliquid consequi secundum dependentiam in esse.

„Principium” ponitur loco generis et excludit ea, a quibus aliquid pendet non ut a principio sui, sed ut a termino vel medio, sicut relatio pendet a termino, quantitas ab indivisibili terminante vel continuante. „Per modum influxus” ponitur ad assignandam rationem causalitatis et differentiam a principiis, quae sine influxu aliquid initiant, ut privatio et terminus a quo, quae non important principium motus secundum influxum, sed tantum ordinem in id, quod ab eis principiatur. Et similiter excluditur conditio sine qua non, ut applicatio, quia non importat influxum neque rationem principii, sed aliquid concomitans et requisitum. „Ex qua natum est aliquid consequi” ponitur ad assignandam alteram conditionem causae, quia non sufficit quaelibet derivatio et influxus, ut sit causalitas, sed talis influxus esse debet, ut ab illo dependeat in esse id, quod causatum est. Et sic excluditur generatio et spiratio in Divinis, quae licet communicent naturam divinam et esse, tamen illud esse non est dependens, sed est illudmet, quod est in producente communicatum.

Neque oportet explicare in hac definitione, quomodo sequatur unum ex alio, an in actu primo vel secundo; definitio enim data procedit de causa in actu primo dicendo, quod est principium alicuius. Principium autem est actus primus, actio¹³ vero seu actus secundus non est causa, sed causalitas.

SED OBICIES: Nam imprimis istae definitiones non explicant, quid sit ipsum causare, sine quo non potest intelligi quid sit causa.

Nam si dicatur, quod sit influere, aeque obscurum est atque ipsum causare, et in Divinis datur influxus et productio, et non datur causa. Nec obstat, quod ibi datur influxus in alium, id est in personam; non in aliud, id est in esse. Nam si sufficit ad rationem principii, quod non sit in aliud, cur non sufficiet ad rationem causae, vel saltem cur non sufficiet, ut ipsa persona, in quam fit influxus et productio, sit causata, licet non ipsa natura?

Si vero dicatur, quod causare est sequi, instatur, quia ex die sequitur nox sequela physica, et ex vita mors, et ex effectu illative sequitur causa, et ex privatione motus, et in Divinis ex Patre sequitur Filius, in quibus tamen non invenitur ratio causae.

Si vero explicetur causare per hoc, quod est causatum dependere ab alio, restat videre, quid addat dependentia super ipsum procedere, ut non sufficiat processio ad rationem causae. Et praeterea multa dependent ab aliquo, a quo non causantur, ut relatio a termino, motus a privatione, linea a puncto, essentia a suis praedicatis, humanitas a persona Verbi, quae tamen omnia causalitatem non dicunt.

Denique istae definitiones magis videntur attendisse ad explicandam causam efficientem, quae ceteris videtur manifestior, quia influere solum convenit causae efficienti. Finalis enim non influit vero influxu, nisi mediante actione agentis, materia etiam non influit, sed recipit, et forma actuat, et similiter exemplar non influit, sed imitationem sui per cogitationem praebet. Solus ergo influxus causae non explicat nisi causam efficientem.

Respondetur instantias allatas non esse efficaces. Nam ratio causae non explicatur per solum influxum quomodocumque, sed per influxum in ipsum esse, ita quod oriatur novum esse vel saltem novus modus essendi, et consequenter cum dependentia et limitatione et diversitate unius ab alio, sicut dicit D. Thomas 5. Metaph. cit.,¹⁴ quod causa est, quae habet influxum non quomodocumque, sed in esse causati. Et 1. p. q. 33. cit.¹⁵ addit, quod causa et causatum important diversitatem in substantia. Influxus ergo cum istis conditionibus explicat rationem causae non sine illis, neque ita obscure se habet sicut ipsum causare. Nec convenit personae divinae etiam in quantum persona, quia licet sit procedens, non tamen cum illis conditionibus explicatis, scilicet cum diversitate et dependentia in esse. Nec¹⁶ enim sola natura divina, sed neque ipsa personalitas et eius esse dependent ab alia, a qua originantur.

Ad id quod opponitur contra explicationem causae, per hoc quod sequatur aliquid ex illa, respondetur, quod intelligitur sequela cum eisdem conditionibus, quibus ipse influxus, scilicet quod sit sequela physica, quae dat esse, non logica, quae solum praebet illationem, et quod sequatur esse novum et distinctum, quod non contingit in divinis processionibus. Et similiter si ista sequela rei causatae debet esse per influxum, consequenter excluditur terminus a quo, ut quando ex nocte fit dies vel ex vita mors etc., quia ab illis sequitur aliquid ut a terminis, qui relinquuntur, non ut a principiis, quae influunt et tribuunt esse.

Ad id, quod dicitur, quod multa dependent ab aliquo, a quo non causantur, respondetur, quod si dependent ab aliquo tamquam a tribuente et influente esse, dependent ab illo ut a principio causante. Si vero dependent ab aliquo ut a termino, qui pure terminat, sive ex parte termini a quo sive ex parte termini ad quem, vel si dependent ab aliquo ut a conditione applicante, sic istae dependentiae non constituunt causam, quia non sunt principia influxus. Et eadem ratione subsistentia divina non causat humanitatem in Christo, quia non se habet ut influens in illam esse, sed pure ut terminans in ratione suppositi incommunicabilis, sicut linea terminatur puncto. Reducitur¹⁷ tamen ad causam formalem terminantem, non informantem subsistentia et existentia divina respectu humanitatis, reddendo illam subsistentem.

Ad ultimum respondetur, quod influxus accipitur in definitione largo modo pro omni eo, quod est tribuere, aliquod esse et facere illud dependens a se. Tribuere autem et influere explicatur per ordinem processus ab aliquo ut a continente et radice, unde originatur in suo genere, non applicante vel terminante tantum. Et hoc modo materia originat esse recipiendo illud et sustentando et reddendo incommunicabile, forma etiam dat esse determinatum et cum tali vel tali specificatione et actualitate, finis etiam attrahit et movet ad sui consecutionem in esse, et exemplar tamquam forma extrinseca dat esse, non informando, sed imitando. Quae licet fiant interventu actionis efficientis, non tamen sub ratione efficientis, sed sub formalitate finalizandi et exemplandi; ut suis locis dicetur.