Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SENSUS QUAESTIONIS EST, an partes non solum divisae et separatae, nec solum una ut connotat alteram, sed omnes ut simul unitae distinguantur ab ipso toto, quod componunt. Itaque nomine partium simul sumptarum intelligimus non solum partes quoad entitatem earum, sed etiam quoad unionem. Nomine autem totius non intelligimus suppositum, quod ratione subsistentiae constat distingui ab ipsa natura composita ex partibus, sed intelligimus compositum, id est naturam ipsam totalem, quae constat ex partium unione, et inquirimus, an istud totum sit aliqua tertia realitas resultans ex partibus simul unitis, an vero non sit alia entitas quam ipsae partes simul sumptae.

DUPLEX EST SENTENTIA, altera affirmativa, cuius totum fundamentum ad duo fere capita reducitur:

Primo ad causalitatem realem, quia partes tam secundum se quam unitae realiter causant ipsum totum, ergo totum est aliqua entitas ab illis realiter distincta.

Consequentia patet, quia ubi est realis causalitas, est realis distinctio; nihil enim causat seipsum. Antecedens vero constat, quia totum essentialiter componitur ex partibus et ab illis dependet in sui compositione et esse, ergo causatur ab illis tamquam a causis intrinsice componentibus, et non causatur a partibus, nisi prout simul unitis et applicatis, ergo ab illis ut unitis distinguitur.

Confirmatur, quia unitas totius per se causatur ex unione, et ita partes ut causantes non habent unitatem, sed unionem, totum autem habet unitatem. Ergo sic distinguitur totum a partibus sicut unitas ab unione. Unitas autem opponitur multiplicitati, unio autem pluralitatem supponit. Ergo unitas distinguitur ab unione seu partibus unitis.

Secundum fundamentum est, quia multa conveniunt toti, quae non partibus simul sumptis, ut patet manifeste in homine, in quo subiectantur accidentia corporea, et non in sola materia, quia ipsa non est subiectum accidentium in sententia S. Thomae, ut in libris de Generat. dicetur,¹ ergo subiectantur in toto. Si ergo totum distinguitur a partibus simul sumptis, necesse est, quod illa accidentia etiam subiectentur in anima, quia non in sola materia, et sic in aliquo spirituali subiectantur.

Deinde, quia propriae passiones non a partibus dimanant, sed a toto, nec partes dicuntur operari, sed totum, nec fieri aut generari, sed totum, quia ipsum totum est terminus generationis, non partes, praesertim in homine, in quo utraque entitas, scilicet tam anima quam materia, sunt per creationem. Nec dici potest, quod unio est terminus generationis, quia terminus specificans generationem non est aliquis modus, sed entitas ipsa substantialis. Ergo si tota entitas partium in homine est per creationem, non potest dari terminus generationis nisi entitas aliqua distincta a partibus.

Denique confirmatur, quia totum per aggregationem ideo est ens per accidens, quia non habet aliam unitatem quam suarum partium unionem, ex qua non resultat tertia unitas seu entitas. Ergo totum, quod est per se, oportet, quod distinguatur a partibus ut unitis. Favet etiam Aristoteles 1. Metaph. textu 15.,² ubi inquit, «quod totum non est aliquid praeter partes», et 5. Metaph. textu 19.,³ «quod sex non sunt bis tria», et 12. Metaph. textu 14.,⁴ «quod materia, forma et compositum sunt tres substantiae».

NIHILMINUS: Opposita sententia communis est inter recentiores et sine dubio videtur esse D. Thomae in Suppl. q. 79. art. 2. ad 2., ubi inquit, quod «verior opinio videtur, quod forma totius non est forma partis tantum, nec est forma aliqua alia praeter formam partis, sed est totum resultans ex compositione formae et materiae comprehendens in se utrumque». Et idem docet 4. Contra Gent. cap. 81., ubi inquit: «De humanitate non est intelligendum, quod sit quaedam forma consurgens ex coniunctione formae ad materiam, quasi realiter sit alia ab utraque, quia cum per formam materia fiat hoc aliquid actu, ut dicitur 2. de Anima textu 8. et 9.,⁵ illa tertia forma consequens non esset substantialis, sed accidentalis». Ubi S. Thomas supponit, quod verissimum est, quod illa tertia forma resultans ex partibus, quae dicitur totum, actuat et perficit ipsas partes; nec enim disparate se habet ad illas nec per accidens, sed cum connexione et perseitate, alioquin non diceretur unum per se illud totum sic resultans ex illis partibus, si connexionem cum illis non habet. Si autem cum illis connectitur, non comparatur ad illas, ut aliquid minus perfectum et perfectibile per partes, sed ut perficiens et actuans illas, cum sit illis perfectius. Cum autem non actuet dando primam actualitatem, hanc enim dat ipsa forma partialis, quae informat materiam, consequenter nec primo et per se constituit nec dat primum et substantiale esse, quia supponit primum esse datum per formam, ergo dat esse accidentale.

Quodsi dicas: Nam in partibus integrantibus quaelibet illarum est ens actu, et tamen non adveniunt accidentaliter, sed componunt unum esse substantiale. Et similiter subsistentia advenit naturae in actu, et tamen non efficit ens per accidens, sed unum per se. Ergo doctrina D. Thomae non subsistit. Respondetur partes integrantes esse ens actu per unam formam totius, quae est omnium partium, nec enim quaelibet pars habet suam formam, et ita trahuntur ad idem esse totius, non formam distinctam addunt. Et similiter dicimus de subsistentia, quod illa non constituit naturam, sed terminat, ideoque non mirum, quod naturam supponat constitutam in actu, et sic illi adveniens aliquid accidentale non constituat, quia non affert novum esse super naturam constitutam, sed terminat et modificat ipsam naturam sub eodem esse, quod utique substantiale est. Itaque quaecumque ita se habent, quod licet adveniant enti in actu, tamen sunt sub eodem esse, quia vel modificant vel integrant illud, cui adveniunt, non constituunt ens per accidens, quia ita supponunt ens actu, quod non superaddunt illi principium novi esse, sed modificationem vel integritatem eiusdem, et sic communicant in eodem esse per se. Si vero aliquid se habeat per modum formae constituentis, vel partialis vel totalis, quia forma est principium novi esse, si supponit aliam formam priorem, non advenit substantialiter, sed accidentaliter.

Ultimo confirmatur ista sententia, quia si daretur illa tertia entitas resultans ex partibus unitis, vel illa identificatur realiter cum partibus vel illis unitur, licet non identificetur, vel nec unitur nec identificatur, sed seorsum se habet ad illas. Si primum, ergo non distinguitur a partibus, siquidem identificatur cum illis. Si secundum, ergo vel ex illa unione entitatis tertiae cum partibus resultat aliud tertium compositum vel non. Si non resultat, cur ergo resultabit ex partibus prius unitis? Nec enim est ratio, cur ex ista unione resultet aliquod tertium, et non ex alia, cum utraque unio ordinetur ad componendum totum. Si vero resultat aliquod tertium, dabitur processus in infinitum. Nam etiam illud tertium debet iterum uniri cum ipsis, a quibus resultat, et sic resultabit aliud, de quo idem dicemus, et sic in infinitum. Si dicatur tertium, ergo illae partes unitae et illa tertia entitas resultans non pertinent ad idem compositum et ad idem totum, siquidem ea, quae nec uniuntur nec identificantur, non pertinent ad idem compositum, quia non communicant inter se nec constituunt unum; nam etiam accidens unionem requirit, ut componat cum subiecto.

An vero totum et partes sic unitae distinguantur saltem ratione? Respondetur totum distingui respectu cuiuslibet partis seorsum tamquam includens et inclusum, respectu vero partium simul unitarum distinguitur ratione sicut implicitum et explicitum, ad eum modum, quo se habent definitio et definitum, quia definitio explicat partes, quas definitum implicat. Sic etiam totum significat modo implicito, partes autem simul iunctae significant modo explicito id, quod est totum. Et propter istum diversum modum significandi aliqua dicuntur attribui toti, quae non partibus vel e contra.

AD PRIMUM FUNDAMENTUM IN OPPOSITUM respondetur, quod partes dicuntur causare totum causalitate intrinsica et constituente ipsum totum, non extrinsece se habente, sicut etiam praedicata essentialia dicuntur constituere quidditatem. Causae autem intrinsicae non distinguuntur a causato entitative, quia non causant per emissionem alterius entitatis a se, sed per communicationem sui in entitate, quam constituunt, sicut forma materiam informat communicando se illi. Et iste est effectus formalis formae, communicatio sui passiva, quae entitative non distinguitur a forma se communicante, et sic est effectus realis, quatenus est realis communicatio sui. Vel etiam dicitur, quod in ista causatione totius etiam intercedit realis et propria causatio ipsarum partium inter se. Materia enim et forma ad invicem sunt causae, ut q. 10.⁶ dicitur, et distinguuntur inter se, et ex ista causatione reali resultat totum indistinctum realiter ab ipsis partibus, non tamquam immediate causatum, sed ut ex illa priori causatione partium inter se resultans; et hoc sufficit ad salvandam causationem realem, scilicet mediatam.

Ad confirmationem respondetur, quod unitas resultat ex unione partium tamquam unitas composita et consequenter includens ipsas partes unitas, et sic idem dicendum est de unitate, quod diximus de entitate totius. Quod vero dicitur unitatem opponi distinctioni, respondetur non opponi entitative, cum ex earum entitate constet unitas composita et ex entitate rerum ipsa multitudo, sed opponitur quantum ad divisionem et indivisionem, ut dicit S. Thomas 1. p. q. 11. art. 2. ad 2.

Quodsi instes: Nam D. Thomas saepe negat partes praedicari de toto, et ita totum non esse suas partes, sed ex partibus, ut in 3. dist. 2. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3. ad 3.⁷ et in 4. dist. 16. q. 1. art. 1. quaestiunc. 3. ad 2.⁸ Ergo sentit, quod totum distinguitur realiter a suis partibus, alias posset praedicari de illis, et e converso. Respondetur non praedicari partes etiam simul iunctas de ipso toto vel e contra, quia ad praedicationem non sufficit identitas unius cum alio, sed etiam requiritur modus significandi, ut ex D. Thoma 1. p. q. 39. probavimus in Logica q. 5.⁹ Et quia partes physice consideratae non significantur per modum totius sicut gradus metaphysice concepti, ideo praedicari non possunt de ipso toto nisi forte materialiter et identice, dicendo, quod totum est res, quae est suae partes simul iunctae, et homo est res, quae est corpus et anima. Et sic solum probatur, quod totum distinguitur a partibus formaliter per rationem propter diversum modum significandi, non vero realiter et entitative.

AD SECUNDUM FUNDAMENTUM respondetur multa attribui toti, et non partibus propter diversum modum significandi, non propter diversas res significatas. Et in particulari dicitur, quod in homine subiectantur accidentia in toto ut in subiecto quod ratione materiae tamquam subiecti quo, sicut visio convenit toti homini mediante oculo, quo visionem elicit et recipit.

Similiter passiones sicut resultant a toto, ita dicuntur resultare a partibus simul iunctis identice et entitative, quatenus idem sunt cum toto. Et similiter partes unitae entitative sunt terminus generationis, non quia tota illa entitas mediantibus suis partibus generetur, cum nec materia generetur, nec forma in homine, sed quia ut unitae et ad invicem communicatae generantur. Ideo dicitur, quod generatur totum, non vero partes. Et non est inconveniens, quod aliquid, quod entitative identificatur cum alio, quantum ad unum generetur vel resultet, non quoad aliud, sicut albedo entitative non distinguitur a similitudine, quae est relatio, et tamen potest generari vel corrumpi similitudo, non generata vel corrupta albedine.

Ad confirmationem respondetur, quod totum per aggregationem ita dicit plura, quod excludit unionem facientem illa unum per se, eo quod non constat actu et potentia. Totum autem per se non dicitur tale ratione tertiae entitatis distinctae a partibus unitis, sed quia ipsae partes ita inter se uniuntur ut actus et potentia, quod simpliciter fit unum per se. Ad loca Philosophi dicitur, quod loquendo de toto substantiali dicit aliquid praeter partes seu quod est tertium subiectum distinctum a partibus non simul unitis, sed seorsum sumptis. Quando autem dicit, quod bis tria non sunt sex, loquitur¹⁰ formaliter, non identice, et sensus est, quod numerus senarius ita differt specie a ternario, quod non solum est duo individua ternarii formaliter, sed species distincta ab omnibus ternariis, licet materialiter duo ternaria includat.