Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Duo genera terminorum in hac quaestione explicari solent. Primum est, qui sint termini parvitatis et magnitudinis in quantitate. Secundum est, qui sint termini incoeptionis et desitionis in rebus.

Circa primum adverte, quod terminus quantitatis in communi loquendo dicitur «aliquid indivisibile, quo res aliqua finitur». Et debet esse indivisibilis, quia si aliquid in eo restat dividendum, nondum ibi terminatur et finitur, siquidem aliquid ulterius restat accipiendum. Ut ergo amplius nihil restet, debet esse indivisibile.

Potest autem terminus iste esse intrinsecus vel extrinsecus. Intrinsecus est ille, in quo adhuc res invenitur, sed ultra non invenitur; extrinsecus, in quo res aliqua non invenitur, sed infra vel extra illum invenitur. Quod est idem ac dicere, quod sit terminus inclusive vel exclusive. Et unusquisque istorum terminorum assignari potest penes magnitudinem vel parvitatem, qui etiam sua propria nomina sortiuntur. Terminus intrinsecus penes magnitudinem dicitur „maximum quod sic”, et est ille, in quo res esse potest et in maiori non potest. Terminus extrinsecus magnitudinis dicitur „minimum, quod non”, et est ille, in quo res esse non potest et in minori potest. Terminus intrinsecus parvitatis vocatur „minimum quod sic” et est ille, in quo res esse potest et in minori non potest. Terminus extrinsecus parvitatis vocatur „maximum quod non”, et est ille, in quo res esse non potest, et in maiori potest. Exempla facile adhiberi possunt in quacumque designata quantitate, v. g. unius vel medii palmi. Si in illa designata quantitate potest esse ignis v. g. et in maiori non, dicetur terminus intrinsecus magnitudinis, si in illo esse non possit, sed in minori infra illum, dicetur extrinsecus terminus magnitudinis. Et idem versus parvitatem designando aliquam quantitatem minimam.

SED OBICIES contra id, quod diximus terminum debere esse indivisibilem, quia hoc non salvatur in termino extrinseco. Nam si ille est indivisibilis, non excedit rem illam, quam terminat; indivisibile enim additum divisibili non facit maius, siquidem non superaddit ei aliquid magnitudinis. Si ergo aliquid infra illud indivisibile conservatur etiam isto superaddito conservabitur, atque adeo erit terminus intrinsecus. Propter hoc aliqui dicunt, terminum extrinsecum non esse indivisibilem, sed partem aliquam indeterminatam, in qua res esse non potest, et in minori potest.

Ceterum hoc stare non potest. Nam dato termino extrinseco magnitudinis, in illo res esse non potest, et in minori potest. Si ergo illud, ubi esse non potest, sit divisibile, licet indeterminatum, in nulla parte illius poterit verificari, quod in minori esse potest; nam infra quamcumque restat adhuc aliquid divisibile. Ergo si dividatur adhuc in minori illa res esse non potest, quia datur aliquid minus, scilicet illa medietas partis termini divisibilis, in quo adhuc esse non potest.

Respondetur ergo, quod illud indivisibile extrinsecum non ideo est terminus, quia seipso superaddito faciat maius, sed quia est principium et initium, ut fiat maius, quia si res terminata illo termino extrinseco augesceret, per illud indivisibile extrinsecum inciperet illud maius augmentum. Itaque illud indivisibile superadditum divisibili non facit maius formaliter, sed inchoative; et quia iam non potest incipere maius augmentum, dicitur terminus extrinsecus. Illud vero indivisibile, ubi sistere potest augmentum, et includi in illo, dicitur terminus intrinsecus.

Secundum, quod oportet explicare et praesupponere in praesenti, sunt termini incoeptionis et desitionis, de quo latius in 6. Phys.¹ Sicut ergo in quantitate invenitur terminus magnitudinis et parvitatis, ita in duratione terminus incoeptionis et desitionis, qui potest esse intrinsecus vel extrinsecus. Terminus intrinsecus incoeptionis est ille, in quo verificatur de re aliqua, quod nunc est et immediate ante non erat. Extrinsecus, in quo verificatur, quod nunc non est et immediate post erit. Et primus vocatur incoeptio per „primum esse rei”, secundus „per ultimum non esse”. Intrinsecus terminus desinendi est illud indivisibile, in quo verificatur, quod nunc est et immediate post non erit, et vocatur desitio per „ultimum esse”. Extrinsecus terminus est, in quo verificatur, quod nunc non est et immediate antea erat, et vocatur desitio per „primum non esse rei”. Quare intrinsecus vel extrinsecus dicitur terminus in incoeptione comparative ad esse rei vel ad non esse. Si enim ultimum instans alicuius est illud, in quo adhuc durat esse, dicitur intrinsecus terminus, si in quo iam non durat, dicitur extrinsecus, et similiter respectu desitionis instans, in quo est, immediate post non erat, dicitur intrinsecum, extrinsecum autem, in quo primo non est.

Ut autem nunc suppono ex 6. Phys.,² res permanentes, quae incipiunt in instanti, et non ad modum motus, incipiunt per primum esse. Res successivae ad modum motus incipientes incipiunt per ultimum non esse. In motu enim non est dare primum esse dicendo: «Nunc primo est motus et ante non erat», siquidem in instanti non est motus, cum sit divisibilis et successivus, sed mutatum esse. Incipit ergo motus extrinsece, quia divisibiliter, dicendo: «Nunc non est et immediate post erit».

Eodem modo in desitione ea, quae desinunt ad modum motus, desinunt per primum non esse dicendo: «Nunc non est motus, immediate ante erat», non vero per ultimum esse, dicendo: «Nunc est, immediate post non erit»; in nullo enim instanti potest verificari, quod est motus. Quae vero desinunt corruptione instantanea, si desinant ad generationem alterius, quae instantanea est, desinent per primum non esse, dicendo: «Nunc non est, immediate antea erat», eo quod tales res non desinunt nisi in instanti generationis, et non ante; si enim ante generationem desinerent, daretur materia sine forma. Si autem in instanti generationis alterius primo desinit, ergo in illo instanti non est, atque adeo illud instans non est intrinsecum desitioni, sed extrinsecum, quia tunc primo non est, non vero tunc adhuc est, et immediate post non erit, sic enim essent duae formae substantiales simul, scilicet quae tunc generatur et quae immediate post corrumpetur. Quare solum instans et ea, quae desinunt ad modum instantis, ut operationes angelorum et similia, desinunt per ultimum sui esse.

Est autem certum, quod quantitas secundum se et quasi mathematice considerata est divisibilis in infinitum, ut in 6. libro probabitur.³ Sed loquimur de quantitate naturali, id est ut pertinet ad corpus naturale, utrum ex vi talis corporis determinata esse debeat penes magnum et parvum. Et non loquimur secundum absolutam potentiam Dei, sed secundum principia naturalia, nec attendendo ad extrinseca, sed solum ad intrinsica principia rerum. Nam certum est, quod servato ordine universi ultra coelum elementalia corpora crescere non possunt nec supra universum protendi. Similiter possunt considerari ista principia naturalia, quid possint via generationis seu conservationis et secundum connaturalem statum, vel quem terminum habeant via corruptionis et ut extracta a connaturali statu et principiis propriis.