Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Causa efficiens brevissime definita est a Philosopho in hoc 2. libro cap. 3. textu 29.¹ et 1. de Generat. textu 14.:² «Efficiens est id, unde primum principium est mutationis et quietis», quod aliis verbis dici solet: «Est id, unde incipit motus». Et alii extensius: «Est principium extrinsecum per se, a quo primo profluit motus». Per ly „principium” convenit cum reliquis causis et cum privatione. Per ly „extrinsecum” differt a materia et forma et convenit cum privatione et fine. Per ly „per se” differt a privatione, quae solum est principium per accidens. Per ly „profluit” differt a fine, qui solum intentione et metaphora agit, non profluxu et executione.

Ut autem videamus haec omnia includi in definitione Aristotelis tradita, solum oportet eius particulas formaliter et cum praecisione intelligere. Etenim causa materialis et formalis non possunt esse primum principium mutationis, eo quod causant requirendo unionem seu media unione. Quae autem unita causant, supponunt causam priorem unientem atque adeo immutantem, quia omnis unio in aliqua mutatione fundatur, et sic materia et forma non possunt esse primum principium mutationis, siquidem debent esse mutatae, ut causent tamquam coniunctae.

Per hoc autem, quod dicitur „principium”, si praecise intelligatur, distinguitur a fine, quia finis non est pure principium, sed etiam terminus, nec similiter est principium mutationis sub formalitate mutationis, sed intentionis eius, et sic non est principium mutationis ut executae, quae proprie mutatio est; ante executionem enim intenditur mutatio, non est mutatio. Denique, privatio excluditur per illam particulam „primum” et per illam particulam „unde”; licet enim privatio sit principium, non tamen est primum, quia negatio supponit affirmationem et subiectum, in quo est. Unde materia est prior privatione, efficiens autem etiam est prius materia in suo genere in causando, non³ solum quia efficiens per creationem causat materiam, sed etiam quia efficiens per generationem efficit formam, quae causat esse formale in materia et determinat eam. Similiter ly „unde” dicit originem a quo; privatio autem non dicit originem, sed derelictionem termini a quo, neque est aliquid, et sic ab illa non incipit mutatio.

Ex qua explicatione solvuntur plura, quae CONTRA HANC DEFINITIONEM adduci solent.

Primo enim obicitur, quia haec definitio coincidit cum definitione naturae; dicitur enim natura primum principium motus et quietis etc. Ubi ly „primum principium” applicatur non solum efficienti, sed etiam materiae et formae aliisque principiis entis naturalis. In hac autem definitione idem applicatur causae efficienti, cum dicitur „primum principium, unde est mutatio et quies”. Ergo inconvenienter hic vel ibi ponitur ly „primum principium”.

Secundo, quando dicitur primum principium, vel sumitur primum absolute et simpliciter vel in determinato genere. Si primum, non convenit definitio efficienti, sed fini, qui est primus inter omnes causas, vel saltem non omni efficienti, sed tantum primae causae, quia illa est primum principium simpliciter, unde incipit motus, a causa autem secunda non incipit nisi ex subordinatione ad primam. Et dato, quod conveniat etiam causae secundae, non convenit nisi causae principali, quia instrumentum non habet in se principium, unde incipit motus, quia non habet in se virtutem ad effectum principalem, sed accipit a causa superiori.

Et tertio, quia ista definitio non convenit omni causae efficienti. Nam causa creanti non convenit, quae maxime est efficiens, et tamen non est principium mutationis, quia creatio non est mutatio, cum careat subiecto, ut docet S. Thomas 1. p. q. 45. art. 2.

Ad primum respondetur naturam dici primum principium motus, non absolute, sed eius, in quo est; et sic est primum principium intrinsecum. At vero causa efficiens est primum principium etiam extrinsecum mutationis. Unde non coincidit eius definitio cum definitione naturae.

Ad secundum respondetur, quod sumitur ly „primum” respective ad alia genera causarum et respective ad mutationem, ut mutatio est executa, non ut intenta. Et sic primum genus causae in executione est efficiens, quae tamen supponit causam finalem, quae est causa in intentione. Ad id, quod additur de causa prima et secunda, respondetur, quod etiam causa secunda est primum principium motus in genere efficientis, sed non in omni ordine efficientis, id est, si comparatur genus efficientis ad alia genera causarum, primum genus est efficiens, sed tamen intra ipsum efficiens dantur diversi ordines, et causa secunda non est primi ordinis, licet sit primi generis. Similiter dicimus de instrumento, quod est primum principium motus ministerialiter, non principaliter, quod est esse primum secundum quid et reductive, quia sic est causa.

Ad tertium respondetur, quod Philosophus posuit nomen mutationis, quia tantum loquebatur de efficiente supponente materiam; erat enim apud veteres creatio ex nihilo omnino ignota propter illud axioma: Ex nihilo nihil fit. Si tamen extendatur definitio ad causam creantem, oportet etiam extendere nomen mutationis ad mutationem metaphysicam seu ex modo significandi, quae salvatur in hoc praecise, quod fiat transitus de non esse ad esse. Physica autem mutatio est de non esse ad esse in aliquo subiecto. Et haec mutatio negatur creationi, prima vero non negatur, sed asseritur a D. Thoma cit. loco 1. partis.

Circa divisionem causae efficientis: Primo dividitur causa efficiens in causam per se et per accidens, de qua divisione agemus in quaest. de subordinatione causarum, q. 25.⁴ Causa per se dividitur in principalem et instrumentalem, de qua agemus ibidem q. 26.⁵ Principalis causa plures habet divisiones. Dividitur enim in causam primam et secundam, universalem et particularem, essentialiter subordinatam et accidentaliter subordinatam, aequivocam et univocam, totalem et partialem, liberam et necessariam, physicam et moralem. De quibus divisionibus aliqua attingemus in disputationibus de subordinatione causarum, universalis et particularis, primae et secundae. De partiali et totali satis egimus supra⁶ tractando, an possit duplex causa totalis simul concurrere ad eundem effectum. De aequivoca et univoca aliquid attingemus in seq. art., ubi etiam agemus de efficiente ut quod et ut quo. Et non tradimus in praesenti definitiones omnium istarum causarum, quia non possumus illas explicare, nisi tractantur difficultates, quae circa illas versantur.

Advertendum tamen est plures ex istis divisionibus non convenire specialiter causae efficienti. Nam causa per se et per accidens, universalis et particularis, aequivoca et univoca, totalis et partialis etiam in fine et aliis causis possunt inveniri. Proprie autem ad causam efficientem videtur pertinere ratio principalis et instrumentalis, eo quod ad solam efficientem pertinet agere per communicationem virtutis, et ideo potest movere instrumentum. Similiter causa moralis ad efficientem pertinet, et ad illam eam reducit Aristoteles in cap. 3. huius libri⁷ agens de causa efficiente, licet motio metaphorica finis etiam aliquibus moralis videatur, de quo infra q. 13.⁸ Quare D. Thomas in hoc 2. Phys. lect. 5.⁹ omnes divisiones causae efficientis reducit ad quatuor: «Quadruplex», inquit, «est causa efficiens, scilicet perficiens, praeparans, adiuvans et consilians. Perficiens est, quae dat complementum motui seu mutationi, sicut quae introducit formam substantialem in generatione. Praeparans seu disponens est, quae aptat materiam ad ultimum complementum. Adiuvans, quae non operatur ad proprium finem, sed ad finem alterius. Consilians autem in his, quae agunt a proposito, est, quod dat agenti formam, per quam agit; nam agens a proposito agit per scientiam, quam consilians sibi tradit». Haec D. Thomas, ubi etiam explicat causam moralem in consiliante, principalem autem et instrumentalem in reliquis.