Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Locus physice et proprie acceptus significat id, quod motu locali acquiritur. Et solet distingui duplex locus, alter extrinsecus, alter intrinsecus. Extrinsecus est corpus illud sive superficies, qua circumscribitur et continetur ipsum locatum. Intrinsecus est ipsa praesentia passiva rei locatae, quae dicitur ubi. Est enim ubi forma seu modus intrinsecus proveniens a loco extrinseco circumscribente, a quo provenit principaliter denominatio locati. Et sunt aliqui, qui existimant hoc ubi seu praesentiam intrinsecam ignotam fuisse Aristoteli et antiquis, inventam autem a recentioribus, eo quod Aristoteles 8. Phys. textu 59.¹ et D. Thomas ibi² et 1. p. q. 110. art. 3. et 2. Contra Gent. cap. 13. docet motum localem terminari ad aliquid extrinsecum. Ceterum hi phrasin et modum loquendi D. Thomae non attenderunt, qui in sex ultimis praedicamentis non negat modos intrinsece afficientes subiectum, ut probavimus in Logica q. 19.³ Sed quia isti modi non sunt omnino absoluti, sed ab aliquo extrinseco provenienties et ab eo ut a principali denominante dependentes, cum ubi sit passiva subiectio ad id, quod circumscribit quasi active, ideo solet Divus Thomas dicere, quod sunt aliquid extrinsecum, non tamen sunt extrinseca denominatio pura; alias enim saepe fatetur D. Thomas dari ubi et subiectari in ipso mobili. Nam motum ad ubi expresse ponit Philosophus in hoc libro 5. cap. 1.⁴ et 5. Metaph. textu 14.⁵ et 11. Metaph.⁶ lect. 12. apud D. Thomam.⁷ Quod vero subiectatur in ipso mobili, aperte dicit opusc. 48. tract. de Ubi, cap. 1.⁸ dicens, «quod motus localis subiective est in eo, quod movetur; nihil autem acquiritur in re mobili nisi ubi, quod est respectus loci ad locatum, ut circumscribit illud». Et in q. 1. de Virtut. art. 11. ad 3.:⁹ «Alio modo», inquit, «potest intelligi motus secundum essentiam, si sit motus secundum quodcumque adhaerens essentiae, sicut dicimus corpus essentialiter moveri, quando movetur secundum locum, quia de loco ad locum eius subiectum transfertur». Non ergo negat S. Thomas praesentiam seu ubi inhaerens ipsi rei mobili, sed negat esse modum ita absolutum, quod sit independens ab extrinseco circumscribente et locante, praesertim si sumatur ubi adaequate et complete, ut magis explicabitur art. 2. et quaest. seq.

Igitur in hoc primo articulo explicabimus primo locum extrinsecum, quem Aristoteles definivit in hoc 4. libro cap. 4.,¹⁰ quod locus est «ultimum corporis ambientis immobile primum», id est superficies corporis, quae immediate seu primo continet et locat aliquod locatum.

In qua Aristotelis definitione tres difficultates explicandae sunt. Prima est circa genus loci, an sit superficies continens vel spatium et distantia extensa; secunda circa differentiam loci, quomodo scilicet sit immobilis et primus; tertia, an istae particulae se habeant per modum generis et differentiae, an per modum subiecti et accidentis.

Circa primam difficultatem, omissis antiquorum opinionibus, quas refert et impugnat Aristoteles hoc libro 4. cap. 1. et 2., constat, quod locus non potest esse aliquid pertinens ad ipsum locatum, sive tamquam materia sive tamquam forma sive tamquam accidens aliquod intrinsecum et a nullo extrinseco dependens, secum videamus mutari locatum de loco ad locum nullo suo intrinseco deperdito. Unde restat, quod locus vel debet collocari in ratione spatii, quod occupatur a corpore, vel in genere superficiei, quae circumscribit et continet locatum.

Qui ergo existimant locum esse ipsum spatium, bifariam partiti sunt. Quidam enim ex antiquis dixerunt illud spatium esse aliquid reale per modum cuiusdam dimensionis indeterminatae, quae haberet longitudinem, latitudinem et profunditatem; et ita cum occupetur a corpore, quod locatur in tali spatio, penetratur talis dimensio cum corpore locato. Alii vero dicunt hoc spatium, quod occupatur a corpore locato, non esse aliquid reale, sed est capacitas replebilis corpore, sicut distantia imaginaria, quam replet totum hoc universum. Quae opinio valuit apud plurimos antiquos et recentiores, ut testantur Conimbric. hic,¹¹ nec longe absunt ab ea, qui dicunt Ubi constitui per ordinem ad spatium imaginarium, quod praesertim verificant in motu, qui fit per vacuum positive.

Ceterum, quod locus non consistat in solo spatio isto imaginario, colligimus tum ex ipso motu locali, qui cum sit realis, debet tendere ad aliquid reale, et non solum ad ubi praecise¹² et absolute sumptum, quia Ubi non est aliquis modus absolutus vel independens ab extrinseco circumscribente, sed ab eo resultat, et in eo rem locat, ut dicemus art. seq. Tum etiam id colligimus ex motu naturali. Constat enim res naturales ipso impetu naturae ad certa ac determinata loca tendere, ut ibi conserventur aut a contrariis defendantur. Si autem locus esset solum illud spatium imaginarium, quod est nihil, non haberet magis conservare rem locatam in hoc spatio quam in alio, nec magis ad id conduceret, cum sit nihil. Necessario ergo requiritur aliquid reale ad locum naturalem, et non corpus, quod penetretur cum alio, quia hoc est impossibile, ergo, quod contineat et circumscribat aliud. Et cum non possit circumscribere nisi ratione superficiei ambientis, siquidem locus adaequari debet locato, nec dicimus hominem existere in toto aere, sed solum in ea parte, in qua circumscribitur, consequenter locus debet constitui in superficie ambiente, quae corpori contigua est.

Quodsi dicas: Cur non dicamus locum esse illud corpus, non a quo aliquid circumdatur, sed in quo sustentatur, v. g. sedes, in qua sedet, terra, in qua stat: respondetur, quod etiam tunc corpus sustentans non tangeret locatum nisi per superficiem corporis sustentantis. Non tamen dicitur locus solum corpus sustentans, quia non adaequatur locato; solum enim secundum unam partem tangit, non autem circumscribit locatum. Requiritur ergo corpus infra sustentans et tangens, sed non sufficit ad rationem loci. Unde si aliquod corpus ponatur in ultima superficie mundi, non esset in loco nisi secundum quid et ex parte.

Secunda difficultas est circa immobilitatem loci, quae se habet, ut eius differentia. Et est unum certum apud auctores, aliud est dubium.

EST CERTUM locum absolute debere esse immobilem, tum quia in hoc distinguitur locus a vase, quod vas continet mobiliter, movetur enim cum re contenta, locus vero non movetur; tum quia locus habet rationem termini a quo, qui deseritur, et termini ad quem, qui acquiritur per motum. Implicat autem, quod terminus a quo moveatur; sic enim portaretur a motu ipsius mobilis, non desereretur. Similiter locus, qui est terminus ad quem, non movetur, quia in eo sistitur motus tamquam in termino. Locus ergo ut terminus motus non movetur, alioquin si locus moveretur, ad aliquem locum deberet moveri, et sic daretur locus loci, et iterum ille alius locus deberet moveri ad alium locum, et sic esset processus in infinitum. In hoc ergo omnes conveniunt.

DIFFICULTAS AUTEM EST, ratione cuius conveniat loco ista immobilitas. In quo triplex occurrit sententia.

Prima. Martinii in illustratione praesentis capitis. Qui dicit Aristotelem pugnantia docuisse, cum ex una parte tribuit loco immobilitatem et ex alia constituit in superficie, superficies autem mobilis est. Nec valet dicere, quod est immobilis non per se, sed ratione fixionis in polo et centro mundi, respectu quorum locus est immobilis. Sic enim locus non esset immobilis per se, sed per accidens, id est per aliud; et consequenter non esset per se terminus motus, quia terminus motus per se debet esse immobilis. Item, quia vel debet negari, quod motus localis sit actio, vel debet concedi actio sine termino. Nam si actio est, necessario debet terminari ad aliquid in ipso mobili, quod immutat, cum tamen motus localis secundum Aristotelem solum ad extrinsecum terminetur, quod est nihil facere, cum extrinsecum illud non fiat, sed acquiratur.¹³ Quare ipse immobilitatem loci in immobilitate ubi constituit, ut seq. art. videbimus.

Sed haec puerilia sunt, ut tanto philosopho possint opponi. Et illud primum fundamentum adducitur, et solvitur a D. Thoma in 4. Phys. lect. 6.¹⁴ super textum 41.¹⁵ et opusc. 52.,¹⁶ ut statim afferemus in solutione sequentis difficultatis. Secundum vero fundamentum nihil probat, quia illa actio non facit de novo superficiem ambientem, sed facit in ipso locato subiectionem seu passivam circumscriptionem ad talem superficiem, et hoc est ubi, quod nec Aristoteles nec D. Thomas negarunt, ut supra¹⁷ vidimus. Sed quia est modus ordinatus et dependens ab extrinseco circumscribente, dicitur locus extrinsecus esse terminus motus, subintellecto tamen modo illo intrinseco, quo illi extrinseco¹⁸ corpori ambienti passive subicitur corpus.

Secundo Scotus in Quodlib. 11. et aliis locis locum constituit formaliter in ipsa continentia activa loci ad rem locatam, quae continentia apud ipsum relatio est. Haec autem continentia et relatio licet physice mutetur alia et alia superficie adveniente, tamen secundum aequivalentiam non mutatur, quia in ordine ad motum localem perinde se habet, ac si esset una tantum relatio, sicut haec vox «homo» dicitur idem significare, licet saepius repetatur.

Tertia sententia sumit immobilitatem loci per ordinem et connotationem ad spatium imaginarium, quod negative est immobile. Ita Conimbric. hic cap. 5. q. 1. art. 2., Cabero tract. 4. disp. 1. dub. 1. Ad quam sententiam accedunt, qui dicunt definitivam praesentiam in loco esse immobilem, quia sumitur per ordinem ad polos mundi veros vel imaginarios, circumscriptivam vero non esse immobilem. De quo videatur Fuente 4. Phys. q. 1. diffic. 1. art. 2. ad 1.

Ceterum quia D. Thomas 4. Phys. lect. 6. et opusc. 52. aliisque locis secutus Aristotelem etiam salvat immobilitatem loci positivo modo in ipso loco et corpore ambiente, oportet immobilitatem loci non solum negative, sed etiam positive explicare. Pro quo notandum est, quod locus non est sola superficies ut inhaerens corpori locanti. Sic enim non est magis immobilis quam superficies locati et movetur moto ipso corpore, cui inhaeret. Nec est ipsa superficies ut praecise continens aliud. Sic enim etiam invenitur in vase, quod continet liquorem et movetur cum illo; locus autem, ut dixit Philosophus,¹⁹ est vas immobile. Quare locus debet esse superficies continens secundum ordinem situs et distantiae et positionis in universo. Hoc enim praecise nomine loci significamus et distinguimus diversa loca secundum diversas positiones, in quibus ordinantur. Qua etiam ratione metaphorice sumitur locus ad designandam diversam dignitatem, qua homines ordinantur et constituuntur in republica.

EX HIS ERGO DICTIS triplici modo posse explicari immobilitatem loci: Primo, ratione distantiae negativae, quam locus praesupponit, licet non in ea consistat. Secundo, ratione coordinationis, quam habet superficies ultimo et immediate ambiens cum superficie primi locantis, quod est caelum. Tertio, ratione formalitatis termini motus. Licet enim superficies et corpus ambiens moveri possit, in quantum corpus mobile est sicut alia corpora locata, tamen ut exercet formalitatem termini a quo, qui deseritur, vel termini ad quem, qui acquiritur, sub ista, inquam, formalitate mobilis esse non potest; esto secundum se, ut superficies corporis mobilis, ut non exercet officium loci, non repugnet moveri. Quae ultima explicatio sumitur ex Philosopho 5. Phys. textu 14.,²⁰ lect. 1. apud D. Thomam,²¹ ubi eodem modo docet de loco et termino alterationis et augmentationis, quod non moventur neque movent, ut termini motus sunt. Et hac ratione tam ipse locus extrinsecus quam modus intrinsecus seu ubi, in quantum termini motus, immobiles sunt.

Secunda vero explicatio immobilitatis loci docetur a D. Thoma opusc. 52.²² et praesertim 4. Phys. lect. 6.,²³ ubi inquit, «quod cum locus proprius sit pars loci communis, oportet accipere proprium locum navis in aqua fluminis, in quantum habet ordinem ad totum fluvium, ut est immobilis». Et subdit:²⁴ «Sic igitur licet haec pars aeris, quae continebat, vel haec pars aquae effluat et moveatur, in quantum est haec aqua, tamen secundum quod habet haec aqua rationem loci, scilicet situs et ordinis ad totum sphaericum caeli, semper manet, sicut etiam dicitur idem ignis manere quantum ad formam, licet secundum materiam variatur consumptis et additis quibusdam lignis». Itaque superficies ultima, quae adaequatur locato, continet et ambit illud ut subordinata primo locanti et ambienti, quod est caelum. Et sic licet succedant diversae superficies ambientes locatum, quia tamen succedunt in eadem subordinatione ad primum locans, quod est caelum, dicitur manere idem locus non secundum rationem superficiei absolute, sed ut locantis ex subordinatione ad primum locans, sicut dicitur manere idem ignis, licet paulatim consumatur una materia et succedat alia, quia semper succedit sub eodem ordine ad formam. Et licet ipse ordo, ut est relatio quaedam entitative considerata, varietur in ipsa materia vel superficie, in qua fundatur, tamen hoc non tollit absolute loquendo unitatem loci seu immobilitatem (idem est enim immobilitas et unitas in praesenti), quia solum variatur ordo entitative et materialiter ex parte subiecti, non ex parte termini formalis et continuationis sub eadem forma et sub eodem primo locante, sicut est idem fluvius et idem animal, licet partes succedant.

Denique prima explicatio immobilitatis loci ex eo constat, quia locus necessario supponit aliquam distantiam negativam, quam repleat. Quando enim productum est hoc universum, replevit positive, quod solum negative erat distans, et spatium capax corporis. Unde cum succedunt diversae superficies in illo eodem spatio, habent immobilitatem praesuppositam ratione illius spatii negativi, quod occupant et replent; hoc enim semper est immobile.

Ex quibus solvuntur ALIQUAE OBJECTIONES, quae fieri solent contra immobilitatem loci: Primo, quia nihil est in loco, quod non sit mobile, superficies enim movetur et distantia, quae est relatio subiectata in illa. Quodsi terminus ipse, ad quem est ista relatio distantiae, non movetur, hoc est dicere, quod locus solum terminative est immobilis, non subiective, et tamen Philosophus dicit, quod locus est superficies immobilis prima. Ergo in ipsa superficie ultimo continente ponenda est immobilitas, et non solum in termino vel in primo locante. Imo ipsum primum locans, quod est caelum, cum perpetuo moveatur, non potest dici, quod est immobile et circumdans et ambiens.

Secundo, quia si locus est immobilis positive in ratione superficiei, sequeretur, quod posset aliquid moveri non mutato loco; posset etiam aliquid mutare distantiam non variato loco. Denique, posset immotum manens mutare locum, quae omnia absurda sunt, cum idem sit moveri et mutare loca vel e converso. Primum patet, si aliquis deferatur in navi, et aequa velocitate moveatur in partem contrariam, non mutat locum respectu distantiae polorum et centri, et tamen movetur. Ergo potest aliquid moveri non mutato loco. Secundum patet, si Deus totum universum moveret per spatium imaginarium, corpora intra universum mutarent respectum et distantiam versus illam partem, licet in se immota manerent. Tertium patet, si Deus auferret unam superficiem ambientem turrim reliquo vacuo et postea aliam distinctam subrogaret, turris esset immota et tamen mutaret locum, quia diversa superficies non continuata ambiret illam; ergo diversus esset locus.

Ad primam obiectionem respondetur imprimis non militare contra tertiam explicationem immobilitatis loci, quia licet corpus illud et res, quae locationi deservit, mutari possit, tamen formalitas et officium loci, quatenus est terminus, qui deseritur vel acquiritur, non movetur. Ut autem procedit contra secundam explicationem, dicimus ex D. Thoma 4. Phys. lect. 6.,²⁵ ubi hoc argumentum solvit, quod superficies et quidquid in superficie est, variatur ut superficies est, sed non ut locus, id est, non secundum ordinem vel situm in toto immobili, quod est totum universum. Quare locus non est immobilis et unus nisi unitate ordinis, non unitate simpliciter et omnibus modis, quatenus omnes superficies sub eadem coordinatione et termino ad primum locans succedunt.

Et quando dicitur, quod hoc non est, locum esse immobilem subiective, sed terminative: respondetur, quod locus non dicitur subiective immobilis absolute, sed secundum unitatem ordinis in ipso subiecto, ut dicit habitudinem ad illum terminum, et ut subest illi, sicut ignis dicitur idem numero propter continuationem materiae sub eadem forma, et fluvius idem numero propter continuationem aquae in eodem discursu. Ita locus dicitur idem et immobilis, quatenus coordinatur sub eodem termino et situatione. Quando autem Philosophus dicit, quod locus est superficies immobilis prima, ly prima designat superficiem ultimam et immediatam ipsi locato (corrupte enim aliqui legunt immobilis «primo», cum textus dicat immobilis «prima») insinuans per hoc, quod superficies ultima non induit rationem loci, nisi prout induit modum immobilitatis, hoc est, non secundum se, sed ut subest termino fixo et immobili, et ut exercet officium loci, qui per motum acquiritur vel relinquitur. Et licet caelum ipsum, quod est primum locans, moveatur, tamen quia non secundum se totum movetur, sed semper in eodem situ, manentibus etiam immotis punctis polaribus, ideo semper datur aliquid, respectu cuius locus sit immobilis immobilitate ordinis, licet non absolute et²⁶ entitative in se.

Ad secundam negatur sequela. Et ad primam probationem respondetur, quod in illo casu ille non movetur motu progressivo et recto, sed solum elevat pedes et deprimit subintrante navigio, sicut qui saltat sursum, eo quod impetus navis deserens et velocitas aequalis in contrarium tendens mutuo se impediunt, ne progrediatur ultra, sed solum, ut sub eadem distantia pedes elevet. Nec obstat, quod defatigatur, quia etiam motus ille quasi saltationis sursum et deorsum in eodem loco defatigare potest. Ad secundam dicitur, quodsi totum universum moveretur a Deo, omnia, quae intra illud sunt, etiam moverentur motu per accidens, sicut qui deferuntur in curru, licet non moveantur motu proprio. Ad tertiam respondetur quod in illo casu mutatur locus de reali in imaginarium et e contra, non secundum diversum situm et distantiam neque²⁷ secundum diversa loca realia, id est diversas superficies in diverso situ. Et ideo res locata manet immota, et solum corpus ambiens mutatur alio corpore non succedente. Quando autem succedunt diversae superficies in eadem distantia, tunc mutantur res exercentes officium loci, non ipsa formalis ratio loci et officium eius, ut dictum est, sicut artifex quando in eodem opere faciendo mutat diversa instrumenta.

Quodsi inquiras, an locus naturalis addat aliquid supra locum communiter dictum: respondetur ex D. Thoma opusc. 52.²⁸ et 4. Phys. lect. 8.²⁹ addere virtutem conservativam seu formativam locati, quae virtus derivatur a caelo tamquam a primo locante, quatenus secundum maiorem vel minorem distantiam a caelo et ab aspectibus planetarum corpora inferiora recipiunt convenientes et proportionatas influentias. Quaedam enim sunt, quae requirunt maiorem calorem, aliae minorem, aut similiter humiditatem aut siccitatem vel alias similes qualitates, quae secundum diversam situationem et distantiam a caelo diversimode distribuuntur et temperantur, et ideo locus tali temperamento praeditus a tali locato appetitur ut conveniens, praesertim secundum naturam elementi praedominantis; conservatio enim elementorum maxime intenditur a natura in universo.

Ex his manet soluta tertia difficultas, scilicet an ista definitio loci sit per genus et differentiam, an per subiectum et accidens.

RESPONDETUR ENIM, quod superficies non potest esse genus loci, cum superficies sit species quantitatis continuae habens positionem in illa; locus autem est extrinsece mensurans et quantum per accidens, ut ex D. Thoma 5. Metaph. lect. 15.³⁰ diximus in Logica q. 16.³¹ Quare locus non ponitur subalternatim sub superficie, sed superficies est subiectum eius, per se tamen et necessario requisita materialiter et ex parte subiecti, sicut album per se ex parte subiecti requirit corpus. Qua ratione intelligitur D. Thomas in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 2.³² ubi dicit, «quod locus per essentiam est superficies corporis locantis». Potest tamen reduci ad definitionem metaphysicam dicendo, «quod locus est immediatum continens seu ambiens immobiliter».

Si petas, quaenam sint proprietates loci, respondetur quatuor poni a Philosopho in hoc libro: Primo continere locatum (scilicet actualiter), secundo esse aequale locato (scilicet aequalitate contigui), tertio, quod locus numquam deficiat locato, quarto, quod in omni loco inveniatur sursum et deorsum. Addunt alii, quod locus sit extrinsecus terminus motus, et quod locus et locatum possint separari, et tandem quod locus sit conservativus locati, quod pertinet ad locum naturalem.