Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Qui tenent existentiam non distingui a realitate essentiae, tot multiplicant existentias quot realitates, sive partiales sint sive totales. Ceterum D. Thomas apertissime tenet existentiam unam et eandem convenire rei eo modo, quo illi convenit fieri; existentia enim est terminus, quo aliquid ponitur in facto esse extra causas. Unde eo modo convenire debet alicui existentia seu factum esse, quo convenit ipsum fieri. Convenit autem secundum D. Thomam fieri et factum esse ipsi toti tamquam quod, partibus autem componentibus tamquam quo.

UNDE SIMPLICITER una existentia afficiens totum reddit existentes omnes partes illius, quae secundum se non existunt, sed prout in toto, sed solum inexistant vel coexistunt.

Hanc ergo esse D. THOMAE SENTENTIAM ex pluribus locis aperte colligitur. Nam in 2. Contra Gent. cap. 54. dicit, «quod in compositis ex materia et forma nec materia nec forma potest dici ipsum quod est, nec etiam ipsum esse; forma tamen potest dici quo est, secundum quod est essendi principium, ipsa autem tota substantia est ipsum quod est, et ipsum esse est, quo substantia denominatur ens». Et in eodem libro cap. 43. inquit, «quod sicut unicuique creato convenit fieri, sic sibi convenit esse. Esse autem non convenit formae tantum nec materiae tantum, sed composito. Materia enim non est nisi in potentia, forma vero est, qua aliquid est, est enim actus. Unde restat, quod compositum proprie fit». Denique communiter docet D. Thomas, quod esse pertinet ad naturam et ad suppositum seu hypostasim, ad naturam ut ad id, quo aliquid est, ad suppositum vero ut ad id, quod est. Et ita unitas ipsius esse sumitur ab unitate suppositi, cui per se primo convenit esse. Quae doctrina traditur a D. Thoma 1. p. q. 19. art. 2. et in 3. dist. 6. q. 2. art. 2.¹ et ibidem ad Annibaldum quaest. unica art. 2. praesertim ad 2.² et Quodlib. 9. art. 3.³

Nec potest dici, quod D. Thomas nomine existentiae intelligit subsistentiam, ut aliqui dicunt. Qui tamen saltem fateri debent unicam subsistentiam sufficere toti composito et eius partibus, si D. Thomam intelligunt de subsistentia, non de existentia. Quod vero idem sit dicendum de existentia, sensus ipse D. Thomae declarat. Nam si dicit, quod esse pertinet ad naturam ut quo, ad suppositum vero seu subsistens ut quod, si sumit ipsum esse pro subsistentia, sensus esset subsistentiam pertinere ad subsistens, quod esset inutilis repetitio, et male diceret D. Thomas per hoc esse denominari ens, sed denominari subsistens, si ly esse sumit pro subsistentia, non pro existentia. Et praeterea in loco 3. p. q. 17. art. 2. ad 3. dicit, quod in Deo «tres personae non habent nisi unum esse, haberent autem triplex esse, si in eis esset aliud esse personae et aliud esse naturae». Si autem sumeret D. Thomas esse pro subsistentia, quomodo diceret tres personas non habere nisi unum esse, cum sint tres personalitates seu subsistentiae? Ergo quando dicuntur habere unum esse, non potest sumi ly esse pro subsistentia.

FUNDAMENTUM autem huius sententiae desumitur ex triplici capite: Primo ex ipsa ratione existentiae, quae est actus ultimus; secundo ex ipsa ratione partium, quae non possunt existere ut quod, sed ut quo; tertio denique ex ipsa ratione productionis seu fieri, quod solum convenit toti; esse autem sequitur ipsum fieri, cum constituat rem in facto esse.

Et primum explicatur sic, quia existentia seu esse non est praedicatum constitutivum quidditatis, sed extra totam quidditatem illius rei, cui convenit. Partes autem intrant ipsam quidditatem et constituunt illam. Ergo prius est quidditatem constitui per suas partes et praedicata, quam illi advenire existentiam. Si autem dicatur partes ipsas prius habere proprium esse partiale, deinde componere totum, ut existat, contra hoc est, quia illud esse totale, quod ipsi toti convenit tamquam adveniens post praedicata essentialia et partes intrinsece constituentes, supponit ipsam entitatem totius indigere ista existentia totali et per eam actu reddi existentem; entitas autem totius nihil est aliud quam suae partes. Ergo si illi convenit existentia totalis, ut per illam existat totum, necessario supponit partes non esse existentes nec unionem earum, cui etiam sua propria existentia tribuitur in hac sententia.

Item vel illud esse seu existentia totius afficit redditque existentes ipsas entitates partium, quae componunt totum, vel non. Si afficit, ergo supponit non existentes secundum se, alias si supponeret, frustra redderet existentes. Si non afficit, ergo cum non sit alia entitas in toto quam entitates partium, nullam entitatem afficit existentia totius, quod est idem ac non dari talem existentiam, cum tamen ipsum totum sit vera entitas producta ab agente; et ulterius generatio substantialis, quae producit ipsum totum, non faceret existentiam simpliciter, quae sit unum esse, sed plures existentias partium sine aliqua unitate earum inter se coniungeret. Quod⁴ enim non possit ex pluribus existentiis una componi, quae habeat unitatem compositam, statim in secundo fundamento ostendemus.

Et hinc sumitur secundum fundamentum, quia si quaelibet entitas partialis habet existentiam distinctam ab existentia alterius partis, quaelibet existentia dabit suum effectum formalem. Sed existentia est actualitas, qua aliquid formaliter et ultimate constituitur extra causas. Ergo unaquaeque pars seipsa habens existentiam partialem seipsa habet esse extra omnes causas, alioquin existentia non erit nec etiam partialis, si extra omnes causas non ponit. Si autem ponit extra omnes causas, ergo ad existendum in rerum natura non indiget aliis partibus, nec existentia unius partis componeret cum existentia alterius unam existentiam totalem, quae sit per se una, sed erunt plures existentiae per accidens coniunctae in uno toto.

Sequela probatur quoad utramque partem: Quoad primam constat, quia existentia est formalitas constituens aliquid extra omnes causas et extra nihil, et consequenter supponit omnem conditionem requisitam, ut aliquid sit extra nihil, quia si aliqua conditio non est posita, nondum est extra nihil. Formalitas ergo existentiae hoc ipso, quod ponit extra nihil, ponit extra omnem causam et conditionem, sine qua non est extra nihil. Ergo si seipsa quaelibet entitas substantialis est existentia, seipsa est extra alias partes substantiales, nec indiget una pars altera parte, ut existat, sicut nec indiget altera parte, ut entitas partialis sit. In nostra autem sententia forma et pars non habent existentiam nisi ut quo seu principium existendi, non ut existentes ut quod. De quo S. Thomas 1. p. q. 90. art. 2. et Quodlib. 9. art. 3.⁵

Quoad secundam vero partem probatur sequela, quia existentia de suo conceptu est id, quo aliquid ponitur extra omnes causas et extra omne illud, a quo dependet, ut sit extra nihil. Ergo non potest esse in potentia ad aliam existentiam, a qua perficiatur et actuetur, quia in ratione existentiae nihil illi deest, ut sit extra nihil et in actu. Si enim deesset, existentia vera non esset, sed adhuc nihil et intra aliquam causam. Unde⁶ fit, quod una existentia non potest comparari ad alteram ut potentia ad actum vel e contra; ergo non potest componere cum altera existentia, etiam partiali, unam tertiam, quia quaelibet illarum est in actu ultimo, et sic non potest comparari cum altera nisi tamquam actus cum actu, quod nullam facit compositionem per se, quia una non perficit aliam nec dependet ab alia, ut sit extra causas, et sic unicuique illarum est per accidens, quod sit coniuncta cum altera. Sic ergo ex ipsis visceribus existentiae repugnat dari partiales existentias, quae hoc ipso, quod partiales sunt, ordinari debent ad unam totalem. Alias ut quid partiales sunt?

Ex hoc autem sumitur ultimum fundamentum, quo saepe utitur D. Thomas, quia fieri et generari solum competit per se ipsi composito et rei subsistenti, ergo et existentia, quia haec non est aliud, quam terminatio ipsius fieri. Et hoc principio utitur D. Thomas 1. p. q. 45. art. 4. et 8. et q. 65. art. 4. et q. 75. art. 1. et q. 90. art. 2. Quibus locis et aliis multis remittit se D. Thomas ad dictum Philosophi 7. Metaph. textu 26.,⁷ ubi ostendit nec materiam nec formam fieri per se, sed compositum. Forma autem solum fit tamquam id, quo aliquid habet esse, ubi potest videri D. Thomas lect. 7.⁸ In summa: Omnis generatio ad hoc aliquid seu ad singulare terminatur, forma autem, v. g. rotunditas, non individuatur nisi in materia, quia per seipsam non subsistit. Compositum autem seu totum in seipso individuatur et subsistit, ergo per se primo generatur et fit, quia per se primo est hoc aliquid. Si autem forma per se primo fieret, deberet esse hoc aliquid, et sic constaret ex alia materia et forma, vel saltem esset in se subsistens. Restat ergo, quod cum ipsi composito seu subsistenti immediate et per se conveniat fieri et generari, ergo et esse seu terminus ipsius⁹ fieri, qui est existentia, et mediante illo partibus, quia faciunt ipsas partes non est alia ab entitate partium.

Nec dici potest, quod ad singulas partes terminatur actio partialis et ad totum totalis; et sic etiam ipsis partibus correspondet esse partiale. Nam contra est, quia istae actiones partiales vel faciunt ipsas partes tamquam id, quod habet esse et hoc aliquid, ut loquitur Philosophus, vel tamquam id quo aliquid habet esse et redditur existens. Si hoc secundum, non est contra nos, qui dicimus formam esse id quo aliquid est et fit, ut locis cit. affirmat D. Thomas. Si primum, obstat Philosophus et eius ratio, quia illi solum convenit fieri tamquam quod, sive dicatur pars sive totum, quod est per se individuum et hoc aliquid. Forma autem non est per se individuum, quia non per se primo est incommunicabilis; illi autem convenit individuatio complete et terminative, quod incommunicabile est. Ergo et illi conveniet per se primo fieri. Partes autem non dicuntur hoc aliquid, id est individualiter subsistentes, nisi velimus admittere subsistentias partiales, quas supra¹⁰ impugnavimus. Stando ergo in sensu Philosophi, sicut non potest verificari, quod quaelibet pars sit hoc aliquid, sed id, quo constituitur hoc aliquid, consequenter nec datur actio et fieri per se primo ad partem, ut pars est, et consequenter nec esse. Et sic concludit Philosophus loco cit.,¹¹ «quod palam est, quod illud quidem, quod ut forma aut substantia dicitur, non fit, copulatio vero» (id est compositum), «quae secundum hanc dicitur, fit». Nec obstat, quod aggeneratio et nutritio terminantur ad partes, et non ad totum. Respondetur enim, quod hic non loquimur de actione supponente generationem, addente seu uniente ad illam, sed de ipsa prima generatione, qua aliquid per se primo fit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Nam vel illa existentia, quae convenit supposito seu toti, est unica tamquam indivisibilis et simplex existentia pro toto et partibus vel tamquam composita ex pluribus existentiis partialibus. Si hoc secundum dicatur, habetur intentum. Primum vero dici non potest, quia entitas composita, v. g. homo vel lapis, non possunt informari simplici existentia; debet enim existentia proportionari entitati, quae redditur existens. Ergo pro entitate composita non serviet simplex existentia, alias similem existentiam haberet lapis et angelus, et illa, quae servit pro uno, serviret pro alio, quod est absurdum.

RESPONDETUR concedendo, quod existentia rei compositae formaliter non est composita sicut nec subsistentia. Imo et ipsa forma informans, v. g. anima, potest esse indivisibilis, licet actuet et communicetur pluribus partibus, et subsistentia divina omnes partes humanitatis terminat, cum sit simplicissima et indivisibilis, et in sententia D. Thomae indivisibilis entitas habitus potest ad plures conclusiones se extendere, et unica indivisibilis qualitas multis gradibus intendi. Sic ergo sicut omnes partes componentes totum terminatur unica hypostasi seu subsistentia, quia haec non consequitur ipsam multitudinem partium, sed adunationem earum in uno, et sic terminatur per modum unius; sicut omnes partes lineae terminantur unico puncto, ultimus enim terminus repugnat, quod compositus et divisibilis sit, ita existentia, quae est ultimus terminus in ratione actualitatis, quatenus reddit rem ultimate extra omnes causas et in facto esse, ita quod non restat aliud, ut sit in actu, ideo est ultima et indivisibilis actualitas totius, virtualiter tamen seu extensive et praesuppositive multiplex, quatenus communicabilis omnibus partibus, quas supponit, sicut anima communicatur diversis partibus, etiamsi indivisibilis sit in animali perfecto. Unde ad existentiam totius trahi partes, docet D. Thomas 3. p. q. 17. art. 2. et Quodlib. 9. art. 3.¹² Et ex hoc apparet differentia inter existentiam angeli et lapidis, quia existentia angeli sicut et subsistentia nec formaliter nec extensive nec praesuppositive divisibilis est, quia caret partibus, quibus communicetur, existentia autem lapidis formaliter, ut terminus, est indivisibilis, sed praesuppositive et virtualiter et extensive pluribus partibus potest communicari, ex quibus componitur ipsum totum et resultat existentia ut terminus.

Secundo arguitur: Quia existentia est modus essentiae, quam afficit, et ad illam limitatur; nec enim existentia habet aliam specificationem, quam ex ipsa natura, cuius est existentia. Ergo non potest afficere modificando plures partes, quia modus existens in una parte non potest modificare aliam.

RESPONDETUR, quod etiamsi existentia sit modus (quod non est certum; de¹³ eo autem tractavimus 1. tom. in 1. p. disp. 4.¹⁴), potest afficere et identificari cum omnibus, quae ad entitatem seu realitatem suae essentiae integrandam et componendam concurrunt, quia est modus totius, ut totum est, non partis ut pars praecise. Sicut figura est modus quantitatis et situs exterior, qui non afficit unam partem tantum, sed plures, in quibus quantitas figurata resultat (una enim pars sine alia non efficit figuram nec terminationem, et punctum omnes partes terminat), sic existentia, quae sequitur unitatem rei ut factae et extra causas positae, ut terminus productionis actuat omnes partes constituentes talem entitatem. Et quando rei habenti existentiam adveniunt novae partes, illae non afferunt novum esse, sed communicant in esse totius, quod de se communicabile est omnibus illis partibus et per accidens, quia non dabantur in toto, non communicabatur illis, sicut anima communicatur partibus de novo advenientibus, quibus ante non communicabatur sine adventu novae partis animae. Et ita S. Thomas in 3. dist. 6. q. 2. art. 2.¹⁵ inquit, «quod esse unius subsistentis est per respectum ad plura, sicut esse Petri est unum, habens tamen respectum ad diversa principia constituentia ipsum. Et similiter suo modo unum esse Christi habet duos respectus, unum ad naturam humanam, alterum ad naturam divinam». Et similia habet 3. p. q. 17. art. 2. addens: «Quodsi post constitutionem personae Socratis advenirent ei manus vel pedes aut oculi (sicut contingat in caeco nato), ex his non accresceret Socrati aliud esse, sed solum relatio quaedam ad huiusmodi, quia scilicet diceretur esse non solum secundum ea, quae prius habebat, sed etiam secundum ea, quae sibi postmodum advenerunt». Ita D. Thomas. Nec sumit S. Thomas esse prout communiter dicitur de esse essentiae et existentiae, ut putat Lorca 3. p. disp. 68. circa finem, quia persona Christi non potest dici, quod habeat unum esse essentiae, cum sit duplex essentia seu natura in Christo. Verificatur ergo unum esse solum ratione esse existentiae, non ratione essentiae vel abstrahentis ab utroque.

Tertio arguitur: Esse multiplicatur secundum naturas, et non secundum supposita, ut patet in Christo, in quo est duplex vivere, alterum creatum et mortale, alterum immortale et aeternum, vivere autem viventi bus est esse, ut docet Philosophus 2. de Anima textu 37.,¹⁶ et loquitur de esse existentiae, quia tamdiu existit animal, quamdiu vivit. Nec dici potest, quod loquitur de vivere pro operatione vitae, non pro existentia, ut videtur explicare S. Thomas 1. p. q. 54. art. 1. ad 2. Sed tamen ibi non explicat S. Thomas hunc locum, sed alium ex 12. Metaph.,¹⁷ ubi dicit, «quod actio intellectus est vita», «et quia vivere non comparatur ad vitam sicut esse ad essentiam, sed sicut currere ad cursum, ideo non sequitur, quodsi vivere est esse, vita sit essentia».¹⁸ Quibus verbis nullo modo dicit, quod vivere viventibus est esse, sumendo vivere pro operatione.

RESPONDETUR hoc argumentum, quod est P. Vazquez disp. 71. in 3. p. 1. tom., poni a D. Thoma Quodlib. 9. art. 3. in 1. argumento.¹⁹ Et respondet S. Doctor, «quod vivere dicit esse quoddam specificatum per speciale essendi principium, et ideo diversitas vitae consequitur diversitatem principiorum uniendi, sed esse magis respicit ad suppositum subsistens». Ita D. Thomas. Ubi rursus neque sumit ipsum esse seu existentiam pro subsistentia, cum dicat pertinere ad suppositum subsistens, alias esset dicere, quod subsistentia pertinet ad subsistentiam; neque sumit esse pro essentia vel pro abstrahente ab essentia et existentia, sic enim non negavit tale esse essentiae consequi principia speciei. Quia ergo vivere vel non dicit solum esse existentiae utcumque, sed specificatum et determinatum ad principium vitae, vel dicit ipsum esse essentiae viventis, ideo multiplicatur vivere, sicut et vita in Christo, non tamen esse pro existentia sumptum multiplicatur ex multiplicatione naturarum, cum potius ex unitate suppositi sumatur unitas existentiae, ut dicit D. Thomas, quia²⁰ pertinet ad unitatem totius.

Et ex eadem ratione solves, quod dici solet de anima, quae in Christo dat esse corpori, et non increatum, cum hoc ab anima provenire non possit, ergo creatum.

RESPONDETUR enim ex D. Thoma 3. p. q. 17. art. 2. ad 4., quod anima dat esse specificum et essentiale creatum immediate et formaliter, esse autem existentiae mediate et radicaliter, quatenus ex esse formali supposita²¹ productione agentis sequitur existentia ut specificata a tali forma. Sed haec praevenitur a Verbo divino supplente subsistentiam et consequenter existentiam, et ideo non provenit in Christo ab anima, sed suppletur a Verbo. Unde, ut dicit S. Thomas Quodlib. 9. cit. art. 3.,²² generatio temporalis in Christo terminatur ad esse suppositi aeterni, non ut simpliciter incipiat, sed ut incipiat esse suppositum humanum. Et sic generatio humanitatis et creatio animae de se tendebant ad dandam subsistentiam et existentiam creatam, sed assumptione impeditae sunt, ne propriam darent, sed ad alienam. natura humana est evecta ita, «ut ipsa assumptione crearetur», sicut dicit S. Leo Papa epist. 11.²³

Adhuc tamen instabis: Quia esse est effectus formalis existentiae non minus intrinsecus quam album ab albedine. Repugnat autem, quod aliquid sit album sine albedine intrinsece inhaerente, nec Deus seipso potest supplere vim causae formalis nec habere rationem formae. Ergo non potest seipso existentiam supplere, quia haec se habet per modum formae informantis aut saltem provenit a forma ut effectus eius, ratione cuius soli materiae convenire non potest. Et certe angelus intuitive videbat naturam humanam Christi existentem, ergo causam formalem illius existentiae videbat; implicat enim videre effectum formalem non visa causa formali, sicut videre album non visa albedine.

Confirmatur, quia cum in sententia D. Thomae non dentur existentiae relativae in Deo, si humanitas existit existentia Verbi, uniretur in aliquo essentiali et communi tribus Personis, scilicet in existentia, quod non potest admitti.

RESPONDETUR argumentum illud instari manifeste in subsistentia. Nam etiam subsistentia est effectus formalis intrinsecus, non quidem informans, sed terminans substantialiter sicut punctum quantitative, et tamen non minus est terminata natura in Verbo substantialiter quam in se. Similiter etiam existentia dat effectum formalem terminando per modum actus ultimi, non informando per modum accidentis, et ita suppletur per existentiam divinam terminantem, non informantem. Et hanc causalitatem formaliter Deus supplere potest seipso, sicut patet in subsistentia et in specie impressa in intellectu beatorum. Nec enim causalitas ista imperfectionem ullam importat, quia ut recte dixit S. Thomas 3. Contra Gent. cap. 51., «Deus non potest esse forma alicuius rei secundum esse naturale; sequeretur enim, quod constitueret cum aliquo unam naturam, quod esse non potest, cum natura divina sit in se perfecta, species autem intelligibilis unita intellectui non constituit aliquam naturam, sed perficit ad intelligendum, quod perfectioni divinae essentiae non repugnat». Ita D. Thomas. Ex quo colligitur, quod illa ratio formae repugnat Deo, quae informando perficitur, et non pure perficit. Si autem aliqua informatio pure perficit, et non perficitur, Deo non repugnat, et talis est omnis, quae naturam non constituit, sicut est subsistentia et existentia et species intelligibilis. Existentia enim actuat quidditatem non constituendo ipsam, sed supponendo constitutam et extra causas ponendo. Unde quantum est de se, perficit, et non perficitur, non sicut partes constituentes, quae perficiuntur toto. Sed quia limitatur ad determinatam speciem ex natura, cui adiungitur, sicut relatio ex fundamento, ideo convenit mediante forma ut²⁴ producta, et quatenus supponit productionem agentis, quia mediante illa specificatur, non quia sit immediatus effectus formalis eius.

Ad id, quod dicitur de angelo vidente humanitatem Christi existere, idem argumentum fieri potest, quia videbat subsistere, et non videbat subsistentiam in Christo. Nec in hoc Vazquez assignat discrimen loquendo de subsistere pro eo, quod est habere suppositum seu hypostasim. Dicimus ergo, quod de subsistere et existere in Christo videt angelus extrinsecos effectus, et eodem modo se habere illam humanitatem, ac si propriam haberet subsistentiam, operando²⁵ et permanendo. Quomodo vero subsistat, et ipsam communicationem divinae subsistentiae et formalem terminationem seu unionem et similiter existentiam non videt (id enim esset videre unionem hypostaticam), sicut ego video effectus formales animae, non animam in se.

Ad confirmationem respondet D. Thomas in 3. dist. 6. q. 2. art. 2. ad 2. et 3.,²⁶ ubi ponit idem argumentum in terminis et dicit, quod licet sit unum esse in Deo (quod obiter est advertendum contra eos, qui ponunt tres existentias relativas), «potest tamen esse considerari vel prout est essentiae, et sic non unitur humanitas in esse divino, unde non unitur Patri, vel potest considerari prout est personae, et sic unitur in esse divino». Quare ad ipsum esse ut absolutum immediate non unitur humanitas, sed ad esse ut modificatum relatione Verbi; sic enim non est inconveniens uniri etiam ipsi Divinitati mediate et prout modificatur ad personam Verbi, et²⁷ sic mediate unitur existentiae.