Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Inter proprietates seu proprios modos, qui conveniunt naturae substantiali, unus est subsistentia. Proprium enim totius compositi est subsistere, fieri et existere, ut colligitur ex D. Thoma 1. p. q. 45. art. 4. De subsistentia ergo proprie pertinet agere ad metaphysicum. Breviter tamen in praesenti, ut explicetur plenius, quidquid pertinet ad rationem compositi naturalis, de subsistentia solum duo attingemus, scilicet quid sit subsistentia, et utrum conveniat indivisibiliter substantiae totali, an etiam partialiter conveniat partibus, ex quibus totalis subsistentia resultat.

Circa explicationem primae¹ difficultatis SUPPONENDUM EST, quod praeter singularitatem naturae substantialis datur in illa aliquid, quod vocamus subsistentiam, ut advertit D. Thomas in 3. dist. 2. q. 2. art. 1. quaestiunc. 3. ad 2.² Et constat in mysterio Incarnationis, in quo assumpta est humanitas singularis, et tamen assumpta est sine subsistentia; singularitas³ ergo naturae distinguitur a subsistentia. Unde pertinet subsistentia ad complementum, quo natura singularis redditur incommunicabilis ulteriori termino et subiecta vel sustentans alia praedicata, sive accidentalia sive substantialia. Unde dicitur subsistens quasi sistens esse sub alio. In eo enim, quod est sistens quasi incommunicabilitas importatur; quod enim non transit ad alterum nec communicatur alteri, dicitur sistere in se. Ex eo autem, quod sub aliis sistit, importatur ratio substantiae primae seu suppositi aut subiecti, quia subicitur praedicatis superioribus et accidentibus, quae sustentat et sub quibus est tamquam sustentativum illorum, quod proprium est primae substantiae. Et hoc ipsum, quod dicitur subsistens seu suppositum, Graeci vocant hypostasim, id est sub aliis stans, et Latini substans vel subsistens. Quodsi hoc fiat in natura rationali, dicitur persona. De quo plura diximus in 2. p. Logicae q. 15. art. 1.⁴

Quodsi quaeras: Ex quo principio deducitur debere poni hanc subsistentiam tamquam aliquid distinctum a natura substantiali et singularitate eius?

Respondetur aliquos existimare solum id posse deduci ex mysterio Incarnationis, in quo fatetur fides integram naturam humanam esse assumptam sine personalitate. Ceterum D. Thomas etiam ex naturalibus principiis aliqualiter investigari posse docet distinctionem hanc inter subsistentiam et naturam, ut constat ex 3. p. q. 2. art. 2. et 1. p. q. 3. art. 3. et opusc. 48. tract. de Substantia cap. 2.⁵ et Quodlib. 2. art. 4.⁶ et aliis locis, quod⁷ latius tractamus 1. tom. 1. p. disp. 4. cit.⁸ Quia videlicet invenimus substantias creatas etiam immateriales esse capaces accidentium realium, quae ita illis inhaerent, ut non misceantur earum naturae, sed inconfusae permaneant, unumquodque in sua quidditate, ergo necesse est, quod uniantur naturae non sub conceptu naturae, sic enim pertinerent ad rationem naturae, vel constituendo ipsam vel constituendo cum ipsa aliquod tertium. Illi autem entitati, quae tantum importat rationem naturae, secundum conceptum naturae seu secundum id, quo aliquid est tale, v. g. id, quo homo est homo (hoc enim est natura), non potest ipsi entitati sic acceptae ut quo aliquid uniri, nisi ut mixtum cum ipsa natura et ad rationem naturae pertinens, quia si conceptus naturae est praecise id, quo aliquid est tale, v. g. homo, quidquid ergo in illo conceptu unitur, aut ad ipsam naturam pertinet, aut ille conceptus habet aliquid amplius quam solam naturam. Exigit ergo aliquid praeter purum conceptum et rationem naturae, quo reddat illam ut subiectum quod respectu eorum, quae sunt extrinseca naturae, et tamen impermixta cum ipsa uniuntur, et non ut pertinentia ad rationem naturae. Et inde est, quod non potest subsistentia pertinere ad gradum naturae, quia gradus non uniuntur extra constitutivum naturae sed ad constituendum ipsam, et ideo quod se habet ut gradus, non est extra constitutivum naturae. Et praeterea ipsum suppositum supponit naturam cum omni gradu, etiam singularitatis, siquidem omnes isti gradus sine subsistentia inveniuntur in humanitate Christi.

Sed dices: Persona divina suscipit externam naturam, scilicet humanam, et tamen non distinguitur a natura ipsa Dei, ergo fundamentum positum non subsistit, quia⁹ id, quod est natura, iam suscipit aliquid extraneum.

Respondetur, quod nihil in Deo invenitur,¹⁰ quod non sit eius natura, nec enim est capax accidentis, quod recipitur per potentialitatem recipientis, et ideo in eo non est distinguere personam a natura respectu eorum, quae in se habet. Respectu vero naturae creatae, quam terminat sine permixtione divinae naturae, non requiritur, quod persona distincta sit a natura divina, quia per hoc nihil immutatur persona in se¹¹ nec recipit aliquid pertinens¹² ad naturam divinam nec aliquid de novo in se receptum, sed sufficit distingui a natura creata, quae sola immutatur in hac terminatione, non divina natura¹³ neque persona.

Sed instabis: Quomodo ergo natura suscipit propriam subsistentiam tamquam distinctam a se, si ad suscipiendum ea, quae sunt extra constitutivum naturae, dicimus eam indigere subsistentia tamquam distincta?

Respondetur, quod natura non suscipit subsistentiam, sed potius terminatur et suscipitur in illa, et¹⁴ se habet tamquam modus et ratio suscipiendi alia, non ut res suscepta. Ipsum enim suppositum seu prima substantia substat seu subicitur tam secundis substantiis, quae sunt praedicata constitutiva naturae, quam accidentibus, quae extrinseca sunt naturae, et utraque suscipit sine permixtione eorum¹⁵ inter se.

His suppositis DUBIUM EST, an ista subsistentia addat aliquid positivum supra naturam, quam reddit subsistentem.

In hoc non omnino convenit inter AUCTORES. Nam aliqui existimant non addere super naturam aliquid positivum, sed negationem quamdam, quam aliqui explicant per negationem divisionis, eo quod suppositum dicit quoddam totum integrum et unum, alii per negationem dependentiae actualis ab aliquo, in quo sit, alii per duas negationes, scilicet dependentiae actualis et aptitudinalis, eo quod natura sic subsistens nec dependet ab aliquo nec dependere potest, habet enim negationem unionis hypostaticae. Quae sententia est Scoti in 3. dist. 1. q. 1. § Ideo propter istum et praecipue in § Non asserendo, ubi ponit negationem actualis dependentiae non sufficere, ut aliqua substantia dicatur persona, alias anima separata esset persona. Sed requiritur aptitudinalis negatio, quatenus natura aliqua secundum ordinem naturalem non potest dependere ab alio, licet supernaturaliter possit. Et sic quamdiu natura singularis non assumitur a persona divina: sola illa negatione, et non aliquo positivo superaddito personatur, quae sunt verba Scoti; licet quia dicit tenere ista non asserendo, non videtur omnino fuisse huius sententiae, ut etiam aliqui eius expositores videntur sentire.

Et fere totum fundamentum est, quia nihil est positivum in natura humana, quod non possit a Verbo assumi, personalitas autem non potest assumi, ergo illa non est entitas positiva. Et confirmatur, quia alias non esset in Christo omnis entitas, quae pertinet ad naturam humanam, nec quidquid Deus in ea plantavit, assumpsisset, quod negant Damascenus¹⁶ et alii Patres.¹⁷

NIHILMINUS OMNINO DICENDUM EST: Subsistentiam addere supra naturam aliquid positivum.

Quae est communior sententia theologorum in materia de Incarnatione ad q. 2. 3. p. et nos late tractamus in 1. tom. loco cit.¹⁸ Et sine dubio sumitur ex D. Thoma, qui 1. p. q. 30. art. 4. inquit, «quod hoc nomen personae non est nomen negationis nec intentionis, sed nomen rei». Constat autem, quod persona directe non significat naturam, sed id, quod naturae additur. Et similiter q. 29. art. 2. ad 3. inquit, «quod hypostasis et persona addunt supra rationem essentiae principia individualia, neque sunt idem cum essentia in compositis ex materia et forma». Et denique q. 3. art. 3. inquit, quod «id, quod est homo, habet in se aliquid, quod non habet humanitas». Quod certe verificari non potest, si non habet nisi negationem superadditam; haec enim non est aliquid supra humanitatem.

ET FUNDAMENTUM huius est, quia subsistentia neque est negatio divisionis, quod pertinet ad unitatem. Unitas enim in natura sine subsistentia salvatur, ut in humanitate Christi, quam assumpsit ut unam in singulari, et non ut subsistentem. Neque similiter est negatio dependentiae. Impossibile est enim, quod independens non sit perfectius dependente; dependentia autem est aliquid positivum, ergo independentia in illo genere non potest esse sola negatio, licet per negationem explicetur, sicut infinitas in substantia vel quantitate, licet explicetur per negationem, aliquid tamen positivum est, et Deum esse independentem in essendo maxima perfectio illius est.

Unde fit argumentum: Omne non subsistens in quantum tale est imperfectius subsistente vel perfectibile per subsistentiam, ut patet in anima separata et quacumque alia parte, quae imperfectior est quam res subsistens, utpote incompleta et perfectibilis, subsistens autem est perfectum et integrum et completum, a quo minus aliquid habet pars non subsistens. Ergo potius non subsistens dicet negationem illius perfectionis, quam res subsistens solum addat negationem sine aliqua positiva perfectione super naturam non subsistentem.

Quodsi dicas negationem dependentiae, quam importat suppositum, dicere negationem alicuius maioris perfectionis, scilicet negationem unionis hypostaticae; solum enim per istam unionem potest excludi propria subsistentia, ergo solum dicit negationem huius unionis, quae utique aliquid perfectius est. Nam perfectiori modo natura est in persona divina, quam in se:

Contra est primo, quia subsistentia naturalis et propria non solum opponitur unioni hypostaticae, sed etiam opponitur modo existendi accidentis, qui est inhaerentia, et modo existendi tamquam pars incompleta. Utrumque enim repugnat supposito et consequenter ab illo excluditur, frustra ergo restringitur ad negationem hypostaticae.

Deinde quia subsistentia propria est aliquid naturale primo et per se, quia constituit aliquid ordinis naturalis. Ergo non potest primo et per se consistere in negatione unionis hypostaticae, quae supernaturalis est, licet illam etiam includat, sicut in quacumque re naturali invenitur negatio rationis supernaturalis, non tamen ista negatione res naturales constituuntur primo et per se. Et urgetur amplius, quia vel ista negatio unionis hypostaticae sumitur privative vel pure negative. Si pure negative, non potest constituere personam; nam etiam accidentibus, imo et entibus rationis convenit negatio unionis hypostaticae. Si privative solum convenit naturae, ut capaci unionis hypostaticae, solum autem est capax per potentiam obedientialem, ergo privatio etiam illi convenit secundum hanc capacitatem, ergo si per illam constituitur subsistentia naturalis, conveniet subsistentia naturalis secundum capacitatem obedientialem, quo nihil absurdius dici potest, cum¹⁹ substantiam esse subsistentem tam naturale sit quam accidenti esse inhaerens.

Denique in divinis dantur proprissime tres subsistentiae et personalitates relativae, quae in quantum subsistentiae positivas realitates important, non tres negationes. Et subsistentia Verbi univit sibi humanitatem loco propriae subsistentiae, non autem univit illam in aliquo negativo, sed in aliquo positivo, quod cum loco subsistentiae creatae positum sit et suppleat id, quod faceret subsistentia creata, si hoc facit positive terminando, etiam id faciet subsistentia creata.

Et hinc solvitur FUNDAMENTUM SCOTI. Dicimus enim assumptam esse a Verbo omnem entitatem naturae humanae et quidquid ad eam pertinet in ratione naturae, non tamen quidquid pertinet ad modum naturae seu²⁰ ad personalitatem terminantem, non constituentem naturam.

Quodsi inquires, quidnam sit hoc positivum, quod subsistentia addit supra naturam, respondetur neque esse solam individuationem seu individuales proprietates nec solam existentiam, cum utrumque inveniatur in accidente, et singularitas etiam in humanitate Christi sine subsistentia; neque esse solam existentiam per se, ut opponitur inhaerentiae, quia sic invenitur in partibus sine incommunicabilitate. Imo²¹ et in anima rationali invenitur existentia per se sine dependentia a corpore, licet non inveniatur subsistentia completa, de qua solummodo hic loquimur. Sed haec addit supra naturam terminum quendam seu formalitatem substantialem excludentem modum inhaerentiae et modum partis communicabilis sicque reddit naturam terminatam et incommunicabilem ulteriori termino, sicut etiam punctum terminat lineam positiva additione et terminatione.

Est tamen dubium inter aliquos, an sit terminus existentiae vel naturae. Quidam enim existimant terminare existentiam et supponere illam eique advenire, ut P. Vazquez 3. p. 1. tom. disp. 31. cap. 6. Quod etiam debent affirmare, qui existimant existentiam non distingui ab essentia seu natura, sic enim adveniendo naturae advenit existentiae.

In opposita autem sententia, quam legitimam esse D. Thomae ostendemus art. 4., oppositum dicendum est, scilicet quod prius terminat subsistentia naturam, et ultimo advenit existentia tamquam primo et per se conveniens supposito, et mediante supposito ipsi naturae. Hoc enim perpetuo docet D. Thomas, ut 3. p. q. 17. art. 2., praesertim ad 1., ubi inquit, «quod esse sequitur naturam non sicut habentem esse, sed sicut qua aliquid est, hypostasim autem seu personam tamquam habentem esse, et ita magis retinet unitatem ex unitate hypostasis, quam habeat dualitatem ex duplicitate naturae». Nec potest D. Thomas explicari, quod nomine ipsius esse intelligit ipsum subsistere, ut aliqui dicunt. Cum enim affirmat, quod esse sequitur ad hypostasim, esset sensus, quod subsistere sequitur ad hypostasim, hypostasis autem et subsistentia idem sunt, sequeretur ergo ad seipsum. Et ratio huius sumitur ex doctrina D. Thomae 3. p. q. 2. art. 5. ad 1., quia subsistentia seu suppositum innascitur seu convenit naturae ex ipsa coniunctione partium, ex qua praecise resultat totum ut completum et terminatum. Nam hoc ipso, quod totum est, terminatum debet esse nec ulteriori termino communicabile, existentia autem convenit ipsi toti, in quantum subicitur actioni agentis et causae producenti. Prius ergo ipsi naturae convenit modus totalitatis seu suppositabilitatis quam modus seu terminus existentiae, quia ipsum totum existentia ipsa afficitur et ei subicitur. Fieri enim proprium est suppositi, ut ostendit D. Thomas 1. p. q. 45. art. 4., quia terminus generationis et creationis ut quod est ipsum totum, quod fit. Forma autem est terminus ut quo seu formalis. Eius autem est esse cuius est fieri, existentia autem non est aliud quam factum esse, et sic correspondet ipsi fieri. Si ergo fieri non convenit naturae ut subiecto quod, sed supposito, consequenter ut existentia sit in aliquo tamquam in subiecto quod, praesupponit subsistentiam et suppositum.

Nec hinc sequitur (quod Vazquez ubi supra²² deducit contra Caietanum) prius natura esse constitutum et productum suppositum, quam habeat existentiam: siquidem suppositum completur entitate illa reali, quae est prior quam ipsa existentia; id autem quod est prius, potest esse sine posteriori.

Sed respondetur facile, instando hoc in ipsa natura, quae est prior quam existentia, et tamen non potest produci natura et existere sine illa. Quodsi dicatur non posse produci naturam sine subsistentia propria vel aliena, hoc idem dicam de natura subsistente, quod non potest produci sine existentia propria vel aliena, cum in sententia D. Thomae natura existat existentia sui suppositi. Et universaliter instatur hoc in causis, quarum una est prior altera in causando, et tamen sine alia non potest existere, quia causae ad invicem sunt causae. Et denique in omni prioritate naturae, quae solum est prioritas in dependendo, non in existendo, non valet illa consequentia: Hoc est prius altero, ergo potest existere sine posteriori; arguitur enim a prioritate naturae et a quo ad prioritatem essendi et in quo.

Multo minus urget, quod addit P. Vazquez, non posse explicari, quid sit illa entitas, quae complet suppositum, et qua de causa necessario sit ponenda.

Respondetur enim, quod est terminus reddens naturam incommunicabilem et terminatam, sicut punctum reddit lineam terminatam, et tamen non superfluit in linea nec est entitas inexplicabilis. Necessario autem est ponenda, quia necessario est ponendum totum ipsa substantia completum et incommunicabile. Iste enim effectus formalis incommunicabilitatis in natura per se existente ab aliquo debet provenire, non a sola natura vel existentia, ergo a termino.