Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Loquimur de praesentia circumscriptiva, quia esse in loco unum corpus circumscriptive, et non in alio, constat ex fide; nam corpus Christi extensive est in caelo et sacramentaliter in Eucharistia. Sed quia circumscriptio ita adaequat rem locatam, quod supponit in illa ultimam superficiem, ultra quam non continuatur neque extenditur, ideo specialem difficultatem habet, an res semel locata et circumscripta possit in alio loco similiter circumscribi et altera superficie terminari manente adaequatione loci et unitate locati. Et hoc dupliciter potest fieri, uno modo stante eadem substantia et quantitate corporis eademque superficie, alio modo posita duplici quantitate in eadem substantia corporis, ita quod secundum unam terminetur in uno loco et secundum aliam in alio, nulla facta divisione in eadem quantitate, sed alia superaddita.

Est igitur in hac difficultate duplex sententia inter scholam Divi Thomae et Scoti. Nam Scotus in 4. dist. 10. q. 2. per totam tenet non implicare contradictionem unum corpus circumscriptive esse in duplici loco. Quem praeter eius scholam sequuntur communiter recentiores, ut Conimbric.,¹ Suarez,² Bellarminus,³ Valentia,⁴ Rubius⁵ et alii, qui citantur in Cursu Carmel. hic disp. 19. q. 8. Imo multi addunt hanc sententiam esse conformiorem veritati et principiis fidei, quibus realis praesentia corporis Christi in Eucharistia stabilitur.

Fundamentum huius sententiae reducitur ad tria capita: Primum ex effectibus, quia de facto ita aliquando contigit, secundum ratione, tertium ab exemplis.

Primum probatur, quia imprimis quando Christus apparuit Paulo, visus est ab eo in proprio corpore, ut argumentatur S. Thomas 3. p. q. 57. art. 6. ad 3., quia alias non posset esse testis resurrectionis eius; et tamen Christus tunc non recessit a caelo, quia usque ad diem iudicii non descendit, inde iuxta illud Actuum: «Quem oportet caelum suscipere usque ad tempus restitutionis omnium»⁶ Augustinus⁷ dicit, quod, donec saeculum finiatur, sursum est Dominus. Ergo oportuit, quod tunc Christus Dominus non recedens a caelo videretur in aere a Paulo, et sic extitit in duplici loco. Omitto alias visiones, quibus Christus Dominus visus est in terris vel apparuit in Eucharistia. Haec enim referri possunt, non ad visionem in proprio corpore, sed in aliquo apparente, atque adeo non ita probant sicut visio illa Pauli.

Secundum fundamentum est ex ratione, quae desumitur ex responsione vel improbatione implicationis contrariae. Videntur enim valde infirmae rationes, quibus ista implicatio probatur, et si aliquid probant, etiam probarent corpus Christi non posse indivisibiliter esse in pluribus hostiis. Nam quod dicitur locum circumscriptivum ita adaequate terminare et comprehendere corpus, quod extra ipsum non permittit esse circumscriptive, eodem modo probat, quod non permittit esse sacramentaliter. Nam si potest excedere illos terminos circumscriptivos existendo alibi indivisibiliter, quid refert, quod excedat illos existendo alibi divisibiliter attendendo praecise ad adaequationem primae circumscriptionis? Praeterquam⁸ quod potest dici, quod est adaequate in uno loco adaequatione naturali et in ordine ad potentiam naturalem, non in ordine ad supernaturalem, sicut intellectus naturaliter intelligit Deum ex creaturis, supernaturaliter in seipso. Quod vero additur sequi, quod idem corpus esset divisum, si poneretur in duplici loco, vel quod etiam posset idem corpus esse in infinitis locis, si semel potest esse in duobus, quia est eadem ratio de infinitis, utrumque sequitur eodem modo in corpore Christi sacramentato, et ibi solvenda sunt haec inconvenientia. Nam etiam sequitur, quod possit esse in infinitis hostiis sine termino. Nec tamen sequitur, quodsi unum corpus sit in infinitis locis, quod sit ubique sicut Deus, quia neque a seipso nec primo et per se esset ubique; Deus enim ita est totus in omni loco, quod est totus in omni parte loci, et sic totus est ubique, illud autem corpus est in quolibet loco per suas partes. Similiter non sequitur corpus Christi esse divisum et indivisum ex eo, quod est in caelo, et extra caelum sub quantitate aliena, scilicet sub speciebus panis. Quare ergo erit divisus, si sit alibi sub quantitate propria, praesertim, si duplicem quantitatem haberet? Praeterquam quod solum sequitur divisio ista quoad locum et circumscriptionem, non quoad entitatem et substantiam, quia haec non sumitur ex multiplicatione locorum, quae accidentalis est.

Tertium fundamentum sumitur ab exemplis. Nam imprimis potest idem corpus esse in duplici loco, altero divisibili, altero indivisibili, ut patet in corpore Christi; ergo potest dependere a duplici praesentia, altera naturali, altera supernaturali et indivisibili, quarum quaelibet adaequate et totaliter in suo genere reddit illud corpus praesens. Ergo similiter poterit dependere a duplici praesentia circumscriptiva, licet utraque sit adaequata. Neque enim ex eo, quod sit circumscriptiva, aliquid amplius addit supra alteram circumscriptionem, quam multiplicare ipsa loca, quae solum accidentaliter se habent ad multiplicationem substantiae. Item non repugnat idem corpus affici duplici quantitate vel duplici albedine aut calore, neque repugnat eandem naturam duplici subsistentia divina terminari; ergo neque repugnabit duplici ubi circumscribi, licet utrumque sit adaequatum et sufficiens. Confirmatur, quia unitas loci stat cum duplicitate corporis, ut patet cum duo corpora penetrantur. Ergo etiam duplicitas loci stabit cum unitate corporis. Consequentia patet, quia si diversitas corporum dependet ex diversitate loci, etiam unitas dependebit ex unitate, et e converso si unitas non dependet, ut manifestum est, etiam non dependebit diversitas, sed accidentale sibi erit.

Opposita sententia perpetuo defenditur a D. Thoma in multis locis, ut in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 2.⁹ et apertius dist. 44. q. 2. art. 2. quaestiunc. 3. ad 4.,¹⁰ ubi dicit, «quod unum corpus esse simul localiter in duobus locis non potest fieri per miraculum»; et Quodlib. 3. art. 2.,¹¹ ubi dicit, «quod corpus esse in duplici loco circumscriptive est ponere duo contradictoria simul». Idem insinuat 3. p. q. 75. art. 1. in argumento 3. adiuncta eius solutione, et opusc. 70. q. 4. art. 4.¹² Sequuntur D. Thomam communiter omnes eius discipuli, et praeterea S. Bonaventura in 4. dist. 49. art. de Dote subtilitatis,¹³ Durandus in 4. dist. 10. q. 4. n. 8., Hervaeus,¹⁴ Paludanus,¹⁵ Aegidius,¹⁶ Abulensis¹⁷ et alii, quos sequitur P. Vazquez 3. p. tom. 3. disp. 189. cap. 5. et Mag. Lorca in manuscriptis de Eucharistia, ut citat Cabero hic disp. 1. dub. 5.

Ex pluribus autem implicationibus, quae afferuntur, ad illam tamquam ad praecipuam ceterae revocantur, quia ita unum corpus sub unica quantitate existens adaequatur ab una circumscriptione, quod si ponatur in duplici loco circumscriptive, dividetur eius quantitas et consequenter ipsum corpus; sicque erit simul idem et diversum. Et¹⁸ quando adaequatio est talis, quod si multiplicetur, destruitur unitas subiecti, implicat, quod stante tali unitate excedatur illa adaequatio. Quod ergo quantitas dividatur hoc ipso, quod ponitur eo modo in duplici loco, ex eo probatur, quia illud corpus sic positum in duplici loco, haberet duplicem superficiem terminantem, imprimis¹⁹ si ponatur in duplici loco immediato, ita ut, si simul accederent, tangerentur vero contactu, sicut et tangunt illa loca, in quibus ponuntur; alias non locarentur in duplici loco, si in utroque non haberent contactum ad dicta loca. Illa autem se tangunt, quorum extrema seu superficies sunt simul, ut dicitur 5. Phys. cap. 3.²⁰ Ergo si illud corpus ponitur in duplici loco, duplicem debet habere superficiem, siquidem si poneretur in loco sibi immediato, vere esset sibi contiguum et verum contactum haberet ad se, sicut habent duae manus, et sicut habet verum contactum ad corpus circumscribens se in duplici loco. Si enim penetrarentur, hoc ipso non esset in duplici loco, quod est destruere casum. Potest autem poni in loco sibi immediato, si semel potest poni in duplici remoto. Sed ea dicuntur habere contactum et esse contigua, quorum extrema sunt simul, ea vero continua, quae communi termino copulantur. Ergo illud corpus positum duplici loco sibi immediato, inter se²¹ verum contactum habebit, atque adeo duplicem superficiem. Non ergo stante eadem quantitate seu superficie potest poni in duplici loco modo circumscriptivo.

Et amplius hoc patet, quia si ponatur corpus in duplici loco a se remoto, v. g. Romae et Compluti, hoc ipso quantitas illius corporis manet divisa; ergo non potest manere eadem.

Consequentia est manifesta, et antecedens probatur, quia illa quantitas discontinuatur, ergo dividitur. Tunc enim discontinuatur quantitas, quando inter hanc et hanc quantitatem interponitur aliquod corpus medium, quod non continuatur cum tali quantitate; sed posito corpore Romae et Compluti, inter corpus, quod est Romae et Compluti, interiacet aer vel multa alia corpora, quorum nullum continuatur cum illo. Aer enim, qui ambit corpus Romae est contiguum illi tamquam locus eius, non continuum, et similiter aer, qui est Compluti. Ergo discontinuatur quantitas istius corporis hoc ipso, quod ponitur in duplici loco, et sic est quantitas divisa, non eadem. Et sic est contradictio, quod idem corpus seu eadem quantitas ponatur in duplici loco, et non maneat divisa.

HUIC RATIONI TRIPLICITER POTEST RESPONDERI: Primo instando illam; nam etiam quantitas corporis Christi est in caelo et in Sacramento, nec tamen est divisa nec alia. Ergo similiter non erit divisa ex eo, quod ponatur circumscriptive in duplici loco. Secundo dicendo, quod ex ista positione in duplici loco non sequitur divisio intrinseca in quantitate vel corpore, sed solum extrinseca secundum duplicem ubicationem seu locum, quod verissimum est. Tertio, quod saltem non repugnabit esse corpus in duplici loco, si ei duplex quantitas tribuatur a Deo, quod nullam repugnantiam involvit.

Ad primam instantiam respondetur, quod corpus Christi in Sacramento habet eandem quantitatem et superficiem, quam in caelo, quia modo indivisibili et incircumscripto illam habet in Sacramento. Et sic bene stat, quod sit eadem superficies, quia ex ipso modo existendi non dividitur neque discontinuatur, sed existit ad modum substantiae in Sacramento sine ullo contactu ad alia corpora. Et sic non currit argumentum contra modum existendi sacramentalem, sicut contra modum circumscriptivum in duplici loco, quia non dividit superficiem hoc ipso, quod non ponit illam modo divisibili in alio loco. Nec oportet reducere explicationem huius mysterii ad eas angustias, quas patitur existentia in duplici loco circumscriptivo. Fit enim illud mysterium minus intelligibile praecipue philosophis, si intelligatur corpus Christi ad modum corporis divisi in duplici loco, aut si dependeat intelligentia huius mysterii a positione corporis in duplici loco circumscriptive. Licet enim hoc videatur reddere magis intelligibilem existentiam duplicem corporis in caelo et in Sacramento, minus tamen intelligibilem reddit identitatem eiusdem corporis, quoniam duplicata circumscriptione discontinuatur.

Ad secundam instantiam respondetur, quod non est intelligibilis illa duplex ubicatio et circumscriptio sine discontinuatione et divisione quantitatis, quia nihil aliud est quantitatem dividi, quam ita poni in loco, quod interponatur aliud corpus medium non continuatum cum illis extremis, sicut necessario sequitur posito corpore in illo duplici loco per modum contactus et circumscriptionis, ut²² ostensum est.

Ad tertiam instantiam dicitur implicationem allatam non currere, si unum corpus habeat duplicem quantitatem. Idque videtur sentire D. Thomas Quodlib. 3. art. 2.,²³ ubi ponit argumentum, «quod dimensio panis poterat converti in quantitatem corporis Christi, sicut substantia panis in substantiam corporis Christi». Et respondet, «quod si dimensio huius corporis converteretur in illam dimensionem alterius corporis, iam non erunt duae dimensiones, sed una tantum; et sic non commensuraretur diversis locis, sed uno tantum». Ergo a contrario sensu, si daretur duplex dimensio, non repugnaret commensurari duplici loco. Et sicut modo corpus Christi mediante dimensione panis, cui alligatur, est in duplici loco, uno per se, id est per propriam dimensionem in caelo, altero per accidens, id est per alienam quantitatem in terra, ita si talis dimensio vel alia similis et eiusdem figurae cum dimensione propria corporis Christi ei non alligaretur extrinsece, sed per inhaerentiam intrinsecam uniretur, non minus posset esse in duplici loco, altero per se, altero per accidens ratione illius duplicis quantitatis sibi inhaerentis. An vero hoc sit possibile de potentia absoluta, ut duplex quantitas eidem corpori tribuatur per inhaerentiam intrinsecam, non disputo in praesenti, neque in eo invenio apertam repugnantiam, ut, sicut alligatur aliena quantitas panis corpori Christi, ita ei inhaerere possit alia similis figurae et extensionis cum sua propria, a²⁴ qua sola individuaretur, non a secunda. Sed quod dicimus, est, quod stante eadem quantitate repugnat poni circumscriptive in diverso loco, quia hoc est idem ac dividi; si tamen daretur duplex quantitas, nulla currit implicatio neque²⁵ tunc adaequate circumscriberetur ab uno loco, sed a duplici iuxta duplicem quantitatem.

Omitto plures ALIAS RATIONES ab inconvenienti deductas, in quibus solvendis valde laborant auctores oppositi, v. g. quod si ponatur unum corpus in duplici loco, poterit moveri idem corpus motibus contrariis, et hic habere summum frigus, si ponatur inter nives, ibi summum calorem, si inter ignes, hic occidere vel occidi, alibi non, hic fame perire, ibi saturari, et multa similia, quae facile considerari possunt. Quae absurda oppositi auctores ea distinctione solvunt, quod illa accidentia, quae dependent a loco, ut moveri sursum et deorsum, flagellari et percuti et similia, ita conveniunt in uno loco, quod non in alio. Quae vero a locali distantia non pendent, ut esse mortuum et vivum, calidum et frigidum, si conveniunt in uno loco, conveniunt etiam in alio, quod tamen in singulari explicari satis difficile est, praesertim cum plura ex his, quae a loco non pendent, privative opponantur. Sed in hoc non facimus vim.

Ad primum fundamentum OPPOSITAE SENTENTIAE respondetur, quando Christus Dominus apparuit Paulo, corporaliter quidem apparuisse, ut convincit ratio S. Thomae, alias non posset Paulus testis resurrectionis esse sicut alii Apostoli, si ipsum verum Christi corpus non vidisset. Sed si haec apparitio facta est in aere (ex Scriptura enim non constat in aere vidisse Christum vel in ipso caelo, sed solum lumen de caelo circumfulsisse eum), revera descendit corpus Christi de caelo. Nec oppositum ex illis auctoritatibus ullo modo deducitur. Solum enim probant Christum esse in caelo usque ad diem iudicii tamquam in loco sibi debito ad gloriam et honorem, sicut regi debetur thronus, non tamen, quia necesse sit semper ibi sedere et numquam moveri. Unde notanter Scriptura dicit: «Quem oportet caelum suscipere», non tamen addit, quem oportet semper retinere. Et Augustinus²⁶ dicit, quod sursum est Dominus, donec saeculum finiatur, quantum ad habitationem sibi debitam, non quantum ad alligationem localem. Neque enim habet caelum pro carcere, sed pro gloria, quae nullo modo minuitur beatis ex descensu Christi, quia aeque bene videbunt corpus eius, etiamsi descenderet ad hunc mundum inferiorem. De aliis apparitionibus Christi non ita constat in proprio corpore descendisse, sed secundum aliquam apparitionem aut per angelum aliquem in assumpto corpore. Si tamen vere aliquibus apparuit in proprio corpore, revera ad illos descendit. Praecipue autem in Eucharistia non videtur apparere Christus in proprio corpore, sed formari ex aere circumstante corpus aliquod in specie carnis vel pueri aut quid simile, in quo apparet, ut constat ex D. Thoma 3. p. q. 76. art. 8. Quodsi vellet Christus Dominus in Eucharistia demonstrare corpus proprium in specie propria, id deberet fieri descendendo de caelo.

Ad secundum constat, in quo consistat implicatio existendi in duplici loco circumscriptive, quae tamen non sequitur ex eo, quod sit sacramentaliter Christus in Eucharistia et modo quantitativo in caelo. Inde enim non sequitur, quod sit sub duplici terminatione sibi adaequata in eodem genere circumscriptionis, sed sub diverso genere et secundum diversum modum, alterum divisibilem, alterum indivisibilem. Nec resultat aliqua divisio et multiplicatio superficiei vel quantitatis in corpore Christi, cum in Sacramento non sit in loco per contactum ad alia corpora neque divisibili modo, et consequenter neque talis separatio locorum facit divisionem seu discontinuationem. Quando vero instatur, quod etiam non manebit divisum illud corpus, si ibi maneret sub propria specie, negatur consequentia. Et disparitas constat ex dictis, quia illa quantitas aliena non discontinuat neque dividit propriam, qua Christus est in caelo, cum sit quantitas distincta. Si autem propria quantitas ibi ponatur modo circumscriptivo, hoc ipso etiam ponitur modo divisivo, quia ponitur modo divisibili secundum diversam terminationem et locationem, quod non potest stare sine discontinuatione quantitatis. Si vero modo indivisibili in alio loco ponatur, non addit novam terminationem, qua novum contactum habeat et consequenter neque discontinuationem, sed eandem superficiem et quantitatem sub modo indivisibili ponit. Et licet discontinuatio illa sit quoad locum, essentialiter tamen illi annexa est discontinuatio quantitatis, quae consistit in duplici terminatione. Divisa autem quantitate dividitur corpus, cuius individuatio dependet ex designatione quantitatis et indivisione eius tamquam ex conditione per se requisita, ut in libris de Generat.²⁷ dicetur. Sed tamen implicatio posita currit praesupposito, quod sit eadem quantitas in corpore existente in duplici loco, et non aliter.

Ad tertium respondetur, quod quoad attinet ad primum exemplum, iam satis dictum est, quod illa praesentia sacramentalis non est praesentia propria corporis, sed diversi generis, et ideo respectu illius non currit implicatio allata; neque enim dividit quantitatem, ut dictum est.

Ad secundum exemplum dicimus non esse contra nos, quia si eidem corpori attribuatur duplex quantitas, non repugnabit esse in duplici loco sine divisione eiusdem quantitatis, in quo consistit implicatio allata.

Ad tertium exemplum dicimus, quod personalitates divinae non habent oppositionem relativam nisi inter se, non respectu naturae, quam terminant vel assumunt, cum ex eadem perfectione et eminentia proveniat in ipsis personis terminare alienam naturam. Eodem enim modo persona Patris potest terminare humanitatem assumptam sicut persona Filii. At vero diversitas loci circumscriptivi discontinuat quantitatem, quia non potest aliter intelligi existentia in loco distanti nisi cum discontinuatione quantitatis seu divisione, cum qua non stat identitas eiusdem quantitatis, quae est implicatio allata.

Ad confirmationem respondetur ex D. Thoma in 4. dist. 44. supra cit.,²⁸ ubi ponit idem argumentum, quod cum unitate loci extrinseci stat diversitas quantitatis, cum diversitate vero loci non stat unitas, eo quod sufficit ad discontinuandum et dividendum quantitatem discontinuatio loci, ut probatum est. At vero unitas loci non sufficit constituere unitatem quantitatis, si alias subiectum, in quo est quantitas, non est unum. Accidentia enim maxime habent unitatem suam ex unitate subiecti, licet quantitas etiam dependeat ex unitate loci, sine qua discontinuatur et dividitur. Quare unitas quantitatis dependet ex duobus, scilicet unitate subiecti et loci, et quocumque sublato, solvitur unitas, quia malum ex quocumque defectu. Et ideo stat bene cum diversitate quantitatis penetratio et existentia in eodem loco, quia ob diversum subiectum illa quantitas supponitur diversa, non autem stat cum diversitate loci circumscriptiva unitas quantitatis, quia diversa circumscriptio discontinuat.