Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Certum est nomine temporis communiter intelligi aliquid pertinens ad durationem earum rerum, quae mutatione et successione durant. Unde aliquando sumitur tempus largiori significatione pro duratione intrinsica cuiuscumque motus, ut docet D. Thomas in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 3.¹ et 1. p. q. 85. art. 4. ad 1. et alibi saepe. Strictius autem et proprius sumitur tempus pro duratione motus magis uniformis et regularis, sub quo ceteri continentur et quo regulantur; et hoc est tempus extrinsecum respectu motuum inferiorum, licet intrinsicum respectu primi motus.

De tali ergo tempore agimus in praesenti, de quo SUPPONIMUS, quod est continuum in se sicut et ipse motus, in quo invenitur, continuus est et successivus. Ad mensurandum autem per illud aliquem motum utimur illo per modum numerationis discretae, quae numeratio solum intellectu fit, eo quod non potest res successiva accommodari ad mensurandum per numerationem, nisi coniungantur partes illae successivae, quarum una transit et iam non est, et alia est transitura et nondum est. Et sic indiget intellectu comparante et assumente illas per modum unius. Et rursus, quia continuum est et successivum, constat partibus copulatis per indivisibilia etiam successiva et transeuntia, quae vocantur instantia et correspondent indivisibilibus motus, quae dicuntur mutata esse.

Datur tamen tempus discretum, quod est duplex: Aliud corporale, quod non est aliud quam duratio motus interrupta; aliud spirituale, quod non est aliud quam pluralitas operationum, quarum quaelibet indivisibiliter durat in se, quia successiva non est. Et hoc modo datur tempus in operationibus angelorum, de quo nihil ad praesens.

Ut ergo quidditas temporis clarius explicetur, tria disputanda sunt: Primum, quid sit duratio, quod pertinet quasi ad genus ipsius temporis, et applicata ad motum constabit de specifica eius ratione; duratio enim iuxta naturam rei durantis variatur. Secundum, an tempus dependeat ab aliquo rationis, ut constituatur in suo esse mensurae. Tertium tandem id, quod pertinet ad eius differentiam, quomodo distinguatur ab aliis durationibus, v. g. aeternitate, aevo et aliis similibus, quae sunt durationes permanentes, et² ratione permanentiae non successivae dicuntur indivisibiles.

PRIMA DIFFICULTAS.

Prima ergo difficultas inquirit de ipsa ratione durationis in communi. Et suppono ex Logica q. 19.,³ quod duratio in communi non est idem quod praedicamentum Quando, ut aliqui existimarunt, ita quod complectatur etiam durationes permanentes et indivisibiles. Sed tamen Quando solum est modus relictus ex adiacentia temporis, sicut Ubi ex circumscriptione corporis. Unde differentiae ipsius Quando desumuntur penes differentias successivas, ut heri, hodie, cras etc. Ubi autem duratio est permanens et immutabilis, non est quando, sed semper. Aliud ergo est durare, aliud est in ipsa duratione quandari seu diversis mensuris successivae durationis distingui.

IGITUR DURATIO IN COMMUNI accepta nihil est aliud quam «persistentia in existendo». Sumitur ex D. Thoma, qui in 1. dist. 19. q. 2. art. 1.⁴ inquit, «quod omnis duratio attenditur, secundum quod aliquid est in actu; tamdiu enim res durare dicitur, quamdiu in actu est et nondum est in potentia». Et aliqui existimant in primo instanti nondum dari durationem, quia nondum est continuatio et perseverantia in esse. Alii vero e contra etiam in primo instanti dicunt dari durationem; sunt enim aliqua, quae dicuntur durare tantum per instans, et sic mensuratur instanti eorum duratio. Veritas tamen est, quod in primo instanti res dicitur durare inchoative; incipit enim tunc duratio, consummatur autem in ipsa continuatione existentiae, quae sequitur post instans.

Hinc autem MAIOR NASCITUR DUBITATIO, an duratio aliquid addat super existentiam tamquam modus et formalitas eius. Multi enim durationem non distinguunt realiter ab existentia, sicut neque existentiam ab essentia. Ita Suarez disp. 50. Metaph. sect. 1. et 2., Vazquez 1. p. tom. 1. disp. 33. cap. 3. n. 18., Cabero hic disp. 4. dub. 3., Martinius in praesenti in 2. notabil., qui existimat rem seipsa esse durationem, sed non per se et ex se, sicut etiam dicitur de existentia, et sic consequenter duratio non distinguitur a re durante.

Fundamentum est, tum quia duratio et existentia non possunt separari, implicat enim rem existere actu, et non durare, ergo sunt idem realiter; tum, quia duratio vel superaddit existentiae aliquid extrinsecum vel intrinsicum. Non extrinsecum, quia duratio debet intrinsice denominare sicut existentia; quod enim extrinsece tantum durat, intrinsice desinit, vel si non desinit intrinsice, durat. Si addit aliquid intrinsicum, oportet, quod illud de novo producatur; ergo durare seu continuare esse est idem, quod de novo produci, et sic non dicetur res durare per continuationem primae productionis, sed per novam productionem, qua recipit aliquid intrinsicum de novo. Et illud intrinsicum, quod recipit, vel servit pro toto tempore, quo res durabit, vel solum pro quolibet instanti seu tempore de praesenti. Si primum, sequitur, quod qui modo recipit durationem, iam in se habet durationem cras futuram, quia accipit durationem pro toto tempore, quod durabit. Si secundum, tot erunt durationes novae, quot instantia, et sic duratio fiet per distinctas productiones, non per continuationem eiusdem.

Opposita sententia defenditur ab aliis auctoribus, ut Mag. Bañez 1. p. q. 3. art. 4. et ab aliis, qui videri possunt apud Carmel. hic disp. 21. q. 3. § 2. Fundamentum est, quia duratio accidit existentiae. Contingenter enim aliquid durat, cum possit quolibet instanti desinere, imo et separatur existentia a duratione; nam in primo instanti aliquid existit, sed nondum durat, quia nondum continuatur, sine continuatione autem existentiae duratio non est. Ergo non minus debet distingui duratio ab existentia, quam existentia ab essentia. Item motus et tempus se habent ut duratio et res durans, distinguuntur autem realiter, siquidem potest dari parvo tempore multum de motu vel e contra; ergo duratio aliqua addit supra rem, quae durat.

NIHILOMINUS DICENDUM EST, quod in rebus permanentibus duratio non addit super existentiam aliquid intrinsicum, sed est idem cum existentia, et solum addit extrinsecam connotationem et dependentiam ab actione continuante et influente ipsum esse. In rebus autem successivis, quia duratio fit per novarum partium effluxum, consequenter duratio fit per superadditionem existentiae ad existentiam.

PRIMA PARS constat ex probatione adducta, quia alias non sufficeret ad durationem continuatio eiusdem actionis, sed requireretur semper nova productio; et tamen dicitur duratio accidentalis ipsi existentiae accidentalitate extrinseca, quatenus dependet a continuatione talis actionis, quae suspendi potest. Et quanto magis dependet conservatio alicuius rei a pluribus causis, quae possunt deficere, tanto defectibilior est duratio et mutabilior; ideoque angeli et caeli dicuntur incorruptibiles, quia in ordine ad causas creatas non est, a quo dependeat in sui conservatione. Sic ergo, cum duratio attendatur in aliqua re, secundum quod est in actu, et tamdiu aliquid durat, quamdiu existit, ut dicit D. Thomas dist. 19. cit.,⁵ consequenter duratio ad existentiam pertinet, et posita continuatione existentiae sine alia nova productione sufficienter dicitur res durare, sicut continuata luce a sole dicitur eadem illuminatio permanere. Ergo duratio non requirit aliquid de novo productum, sed sufficit, quod idem continuetur. Et ipsa continuatio, quia dependens est et contingens, cum suspendi possit, reddit durationem contingentem.

SECUNDA VERO PARS constat, quia res successivae dicuntur durare ratione continui fluxus, quatenus una pars desinit et alia incipit. Ergo duratio ibi importat additionem de novo ad priorem existentiam seu inceptionem rei successivae. Sed tamen, sicut partes successivae addunt novam durationem, ita et novam existentiam ad existentiam praecedentium, sicque tota existentia successiva non distinguitur a tota duratione, sed pars a parte, quod non contingit in duratione indivisibili rei permanentis.

EX QUIBUS COLLIGITUR, quomodo tempus distinguatur a motu. Nam si loquamur de tempore caeli respectu motuum inferiorum, quos extrinsece mensurat, clare constat, quod distinguatur ab illis realiter. Si vero loquamur de tempore respectu motus, in quo est intrinsice, sic distinguitur sicut duratio a re durante, quae in motu, cum successivus sit, non fit per continuationem eiusdem indivisibilis existentiae, sed per continuatam additionem unius partis ad aliam, ut dictum est. Et hac ratione motus dicitur durare pauco tempore vel multo, non quidem respectu temporis ipsi motui intrinsici, hic enim motus in duratione adaequatur tempore sibi intrinsico, sed comparative ad tempus extrinsecum mensurans. Dicitur enim velox motus, quando multum spatii consumit pauco tempore, et tardus e converso, qui coexistit parvo tempori in decurrendo multum spatii, ipsa autem duratio intrinsica motus non est maior nec minor, quam motus ipse.

AD RATIONES DUBITANDI allatas a principio patet ex dictis. Fundamenta enim primae sententiae probant durationem non distingui intrinsice ab existentia, sed esse eius continuationem, dependentem tamen ab actione extrinsece continuata, et ratione huius, qui recipit existentiam hodie, nondum recipit durationem cras futuram, quia duratio crastina importat existentiam non absolute, sed cum illa continuatione, quae erit cras, quae hodie nondum habetur.

Fundamenta vero secundae sententiae probant durationem distingui ab existentia eique accidere non ratione alicuius intrinsice superadditi existentiae permanenti, sed ratione continuationis dependentis ab actione extrinseca, ratione cuius contingenter convenit duratio existentiae et separari ab illa potest, quatenus desinere potest, non quia seorsim existentia et duratio consistere possint.

SECUNDA DIFFICULTAS.

Inquirit, an tempus dependeat ab anima ut constituatur in esse mensurae. Duo ad rationem mensurae requiruntur, scilicet simultas seu collectio partium, quae in re fluunt et solum per operationem animae colliguntur; in re enim simul non existunt. Secundum est applicatio talis mensurae ad id, quod mensuratur. Et sic dicit S. Thomas lect. 23. cit.,⁶ quod ipsa totalitas motus accipitur per considerationem animae comparantis prius et posterius, id est ipsa totalitas est simultas et collectio partium in motu et eius duratione, quae applicanda est alicui ad mensurandum.

QUODSI OBCICES D. Thomam in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 2.⁷ dicentem, «quod locus est idem per essentiam, quod superficies corporis locantis, tempus autem non est idem numero cum aliquo accidente in substantia fundato». Ergo entitative tempus non est aliquid reale, sicut locus. Philosophus etiam in hoc libro cap. ult.⁸ dicit, quod tempus ita pendet ab anima, quod si non esset anima, non esset tempus. Ergo sentit, quod tempus quantum ad suum esse, et non solum quantum ad suam formalitatem numerationis dependet ab anima.

Respondetur, quod quando Divus Thomas dicit tempus non esse idem numero cum aliquo accidente fundato in substantia, intelligitur de accidente permanente et fixo, id enim significat ly fundatum; locus autem est idem cum superficie, quae est aliquid permanens. Non tamen negat tempus esse idem cum aliquo successivo et transeunte. Ad Philosophum respondetur, quod dubitative dicit tempus non posse esse sine anima, quia numerus non est sine numerante. Resolutive autem dicit, quod tempus utcumque est ens sine anima, id est imperfecte, ut explicat D. Thomas, et per modum successionis fluentis. Reliqua, quae circa hanc difficultatem possunt adduci, seq. art. dicemus.

TERTIA DIFFICULTAS.

INQUIRIT, quomodo distinguatur ratio temporis a reliquis durationibus permanentibus. De quo videri potest S. Thomas 1. p. q. 10. art. 5. et in 1. dist. 19. q. 2. art. 1.⁹ et opusc. 44. cap. 4.¹⁰ Et supponimus mensuras permanentis et indivisibilis durationis esse duas, scilicet aeternitatem et aevum, inter quas est quaedam mensura media, quae vocatur modus aeternitatis.

Aeternitas definitur a theologis ex Boetio,¹¹ quod est «interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio» vel, ut aliis verbis dicamus est «duratio mensurans esse omnino immutabile, tam in esse quam in operatione». Utrumque enim, tam esse quam operatio, designatur nomine vitae. Dicitur autem possessio, quia in aeternitate nihil expectatur ut futurum, sed totum est in possessione.

Aevum est duratio mensurans rem immutabilem secundum esse et mutabilem secundum operationem, et talis est, quae mensurat esse angeli et caeli et cuiuscumque rei incorruptibilis.

Modus aeternitatis est mensura rei supernaturalis, praecipue visionis beatificae et amoris, quia illa visio elevat intellectum ad operandum modo immutabili.

Aeternitas existit, sed immutabiliter eas continet, antequam mutabiliter in se existant, per modum superioris mensurae, a qua derivantur, sicut si esset arbor tantae magnitudinis, quae occuparet totam aquam fluvii, simul omnibus partibus coexisteret, licet illae succederent inter se. Sed haec ad theologos remittimus, qui speculantur aeterna.

Ex dictis deducitur integra definitio temporis tradita a Philosopho,¹² scilicet «tempus est numerus motus secundum prius et posterius». Dicitur «numerus», et non duratio, quia definitur tempus, prout est mensura ceterorum. Intelligitur autem de numero numerato, id est existente in ipso motu secundum partes successivas, quae sunt priores et posteriores. Sed tamen si tempus sit discretum, habet istas partes actualiter divisas et interruptas in re, si autem sit continuum, non habet istas divisas in re, sed solum per intellectum cum divisione aut simultate acceptas. Et ita licet tempus definiatur per numerum, tamen ex parte rei numeratae continuitatem habet in re ratione motus, ut advertit S. Thomas in hoc libro lect. 19.¹³ et in 1. dist. 37. q. 4. art. 3.,¹⁴ et ita solum habet numerum fundamentaliter et virtualiter, sicut dicimus, quod hoc lignum habet decem ulnas, non quia habet illas divisas actu, sed quia potest in illas dividi. Unde male aliqui explicant rationem numeri in tempore per modum aggregationis et multitudinis, quia aggregatio et multitudo importat actualem divisionem, sine qua partes non aggregantur, sed continuantur. Tempus autem¹⁵ est numerus non aggregatione partium, sed continuatione.

Una ex rationibus, quam Philosophus obiecit in hoc libro textu 88.¹ ad probandum non dari tempus, est, quia componitur ex partibus, quae non sunt. Nam cum sint fluentes et successivae, quaecumque pars componitur ex parte, quae transit, et parte, quae transitura est. Ergo nulla pars ut pars realiter existit, sed solum instans. Ex alia vero parte difficillime intelligitur, quod partes ut partes sint praeteritae, nisi aliquando extiterint. Et hoc non invenitur in instanti, quia partes non proportionantur durationi indivisibili, alias partes eius essent simul, id est in instanti. Nec minus difficile intelligitur, quomodo instans reddat existentem partem futuram, cum potius supponat illam non existentem, id est non praesentem. Ergo existentia instantis non afficit illam intrinsice, sed extrinsece; extrinsece autem existere est non existere realiter.

Propter hoc divisi sunt AUCTORES in hac parte. Quidam enim existimant partes temporis non solum existere ratione instantis, sed ratione propriae existentiae divisibilis et fluentis, sicut partes ipsae fluentes sunt. De quo videri possunt Conimbric. hic cap. 14. q. 1. art. 4., P. Suarez disp. 50. Metaph. sect. 9. n. 20.-24., Rubio, Martinez et alii plures secuti Durandum in 2. dist. 2. q. 4. n. 14. Et explicant hoc dicendo, quod licet ens successivum includat negationem simultatis partium, quia non possunt omnes esse praesentes, sed quaedam praeteritae et quaedam futurae; dantur tamen partes praetereuntes, et quatenus realiter fiunt et transeunt, componitur ex illis ens successivum.

Alii vero tenent tempus in facto esse et praesentialiter solum existere ratione instantis, illas vero partes praetereuntes non esse aliud quam ipsam successionem seu fieri secundum partem praeteritam et futuram, ut copulantur instanti, quod reddit utramque praesentem suo modo, id est successive. Tenent hanc sententiam plures ex antiquis, et videri potest Mag. Soto 4. Phys. q. 4., Toletus q. 11., Carmel. disp. 1. q. 8. et alii. Et videtur esse D. Thomae, qui opusc. 44. cap. 1.² sic inquit: «Intelligendum est, quod esse successivorum consistit in hoc, quod existant secundum aliquid indivisibile sui, quod manifestari potest, quia quaelibet pars cuiuslibet successivi divisibilis est in diversas partes. Si ergo aliquid successivum existeret non solum secundum aliquid indivisibile sui, sed secundum aliquam partem, sequeretur, quod multae partes alicuius successivi simul essent, quod est contra rationem successivorum». Idem docet in hoc libro 4. lect. 23.,³ dum inquit, «quod non invenitur aliquid actu in rebus de motu, nisi quoddam indivisibile motus, quod est motus divisio, sed totalitas motus accipitur per considerationem animae comparantis priorem dispositionem mobilis ad posteriorem. Sic igitur tempus non habet esse extra animam nisi secundum suum indivisibile». Quid clarius? Et 1. p. q. 66. art. 4. ad 5.: «Nihil», inquit, «est accipere in actu de tempore nisi nunc». Idemque habet q. 46. art. 3. ad 3.

Denique sumitur FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE ex ipsa natura successivi et ex modo mensurandi temporis. Natura enim successivi postulat, ut nulla pars simul existat cum alia. Ergo postulat taliter existere, quod una pars non sit, sed transierit, altera vero futura sit. Ergo postulat, quod non existant ratione sui et ut transeuntes sunt, sed solum ratione instantis; et hoc est existere fluenter, et non permanenter. Existere enim fluenter est taliter existere, quod una pars non coexistat alteri, sed quod una pars fluxerit et alia fluxura sit. Si autem partes non coexistunt inter se, ergo totum divisibile, quod non est aliud quam illae partes, quibus componitur, non habet existentiam divisibilem, cum non coexistant ea, in quae dividitur. Si autem dicatur, quod coexistunt successive, non permanenter, contra est, quia ly successive destruit veram et realem coexistentiam, quia pars, quae transit, vere non est, ergo vere non coexistit parti futurae. Ergo ex illis non coalescit vera existentia divisibilis totius, quod⁴ non habet alias partes quam priores, id est praeteritas, et posteriores, id est futuras, quia non habet veram coexistentiam partium, hoc ipso quod successiva est. Solum ergo existit ratione indivisibilis.

Ipsa etiam ratio temporis id manifestat. Est enim numerus motus secundum prius et posterius. Id autem est prius, quod transivit, et id posterius, quod sequens seu venturum est; nam si esset praesens, iam non esset post, sed de facto nunc. Ergo mensurabile a tempore solum est duratio praeterita et futura, nulla vero praesens, quia praesens non est nisi instans.

Habent tamen secundum se existentiam in fieri, quae non est existentia simpliciter, et secundum hanc transit praeterita et nondum est futura. Ratione vero instantis initiative est futura et consummative est praeterita, et sic transeunt de instanti ad instans sicut existentia initiativa ad consummativam. Numquam autem simul existunt complete et adaequate, sed inchoative una et terminative altera. Et hic est modus proprius existendi rei successivae, cuius existentia in facto esse non debet afficere omnes partes adaequate et omni modo, sed ratione sui termini, in quo transeunter consummantur et ratione cuius sunt in facto esse, licet pereant in ratione fieri. Nam, ut diximus supra in q. 14.,⁵ entitas motus non est alia quam entitas termini, quodlibet autem instans seu mutatum esse se habet ut terminus saltem medius et inadaequatus partis immediate praeteritae, et sic est ibi pars entitative sicut in suo termino. Numquam ergo existunt simul pars praeterita et futura in facto esse et consummative, sed futura initiative et praeterita consummative, quod non est inconveniens, hoc enim potius est non simul esse.

Vocamus subiectum intrinsicum illud, cui tempus inhaeret tamquam duratio motus, extrinsecum autem illud, quod subicitur tempori et ab eo mensuratur extrinsece. Et de primo inquirimus duo: Primo, an subiectum temporis sit primum mobile seu primus motus; secundo, an sit unicum tantum tempus. Et circa subiectum extrinsecum, an non solum ipse motus, sed etiam ipsa substantia mutabilis mensuretur tempore.

DICO ERGO PRIMO: Tempus sumptum stricte pro mensura regulari motus subiective est in primo motu, et ibi habet rationem mensurae intrinsicae respectu sui, et extrinsecae respectu aliorum motuum.

PRIMA PARS constat ex D. Thoma et Aristotele hoc libro lect. 23.¹ et 1. p. q. 10. art. 6. et in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 3.² Constat enim, quod inter omnes motus uniformior et regularior est primus motus caeli, et est minus deficiens et simpliciter notior, quia quotidie volvitur. Ergo duratio in illo existens est mensura ceterorum. Verum tamen est, quod ad distinguendum et memoriae commendandum ipsum tempus et motum caeli, utimur quibusdam signis, ut horologiis, scripturis vel aliis similibus, quibus designamus annos et menses, non quod ista sint tempus, sed instrumenta, quibus tempus designamus.

SECUNDA VERO PARS ab aliquibus negatur, eo quod mensura debet esse notior mensurato, motus autem et tempus sunt idem; ergo terminus non potest esse mensura motus, in quo est. Item, quia motus non habet aliam quantitatem a tempore. Ergo non est mensura illius, quia mensura est id, quo cognoscitur quantitas rei. Ubi est ergo eadem quantitas, non potest esse id, quo cognoscitur tamquam notiori. Eandem sententiam generaliter docet P. Vazquez 1. p. disp. 31. cap. 5. de omni mensura intrinsica, quia nulla mensura intrinsica, ut quantitas respectu substantiae, est causa, ut res illa nobis notior fiat. Neque Aristoteles aliud docuit, nisi quod mensura debet esse homogenea cum re, quam mensurat, quia intelligit unam magnitudinem esse mensuram alterius. Et sic substantia non subiicitur propriae durationi ut mensurae, sed ratione propriae durationis subiicitur alteri durationi ut mensuranti. In summa, mensura debet esse eiusdem generis cum mensurato, accidens autem respectu proprii subiecti non est eiusdem generis.

Res ista fortasse solum in verbis pugnat. Certum tamen est multa, quae notificant alia, etiam notificare seipsa et mensurare, et similiter subiectum, in quo sunt, quia mediante illo redditur notius et manifestius, quod alias sine tali forma vel perfectione ignotum maneret, sicut videmus, quod lux non solum manifestat colorem, sed etiam seipsam et subiectum, in quo est. Similiter quantitas seipsam ordinat et situat in loco et partes substantiae, quae sine ipsa manerent confusae, et non solum manifestat et mensurat id, cui extrinsecus adiungitur per contactum. Et idem est de duratione, quando est uniformior et indefectibilior. Ergo nihil prohibet, id appellare mensuram intrinscam seu formalem, denotando in ly intrinscam, quod non mensurat per applicationem sui ad alterum, sed per informationem, qua rem ipsam reddit formaliter ordinatam aut notificatam. Et sic loquitur in pluribus locis S. Thomas. Nam in 2. dist. 27. q. 1. art. 2. ad 1.³ inquit, «quod mensura est duplex, quaedam intrinsica, quae est in mensurato, sicut accidens in subiecto, quaedam extrinseca, et hanc non est necesse multiplicari ad multiplicationem mensuratorum». Et q. 1. de Veritate art. 5.:⁴ «Mensuratur», inquit, «corpus mensura intrinsica, sicut linea vel superficie vel profunditate, et mensura extrinseca, sicut locatum loco et motus tempore et pannus ulna». Ratio autem istorum est, quia hoc ipso, quod subiectum subiiciatur accidenti, redditur illi proportionatum et commensuratum secundum intrinscam informationem. Ergo invenitur ibi, quidquid requiritur ad rationem mensurae et mensurati, quia tale accidens ordinat et manifestat rem ipsam ut quo, subiectum autem proportionatur et notificatur illo, non ut mensurante et notificante quod, sed quo.

Ad fundamenta opposita respondetur: Ad primum, quod tempus et motus sunt idem entitative et materialiter, non formaliter seu modaliter. Et ideo tempus habet mensurare ut quo, motus autem redditur mensuratum ut quod; recipit enim illam uniformitatem a tempore. Sufficit autem ad mensuram, quod sit uniformior et notior ut quo.

Ad secundum dicitur, quod licet mensura sit id, quo cognoscitur quantum, non tamen est necesse, quod praesupponatur quantum per aliam formam, sed quod ipsa mensura quantum reddatur et sic notificetur. Et sic licet tempus non addat novam quantitatem ad motum, reddit tamen illam uniformem et mensuratam intrinsce, id est recipientem uniformitatem mensurae et per illam se notificantem, tamquam per rationem et principium quo et per informationem, quod in aliis fit per applicationem extrinsecam.

Ad fundamentum Patris Vazquez respondetur, quod mensura debet esse notior mensurato, sed sufficit quod sit notior ut quo, etiamsi non ut quod. Et sic mensura intrinsica respectu eius, in quo recipitur, est notior ut quo, respectu vero eius, cui applicatur ut extrinseco, est uniformior et notior ut quod. Neque Aristoteles oppositum huius docuit, quia esse mensuram homogeneam mensurato potest intelligi vel ut quo vel ut quod, et respectu subiecti recipientis est homogenea ut quo, scilicet id, quo tale subiectum redditur homogeneum et uniforme alteri extrinseco, respectu cuius est homogeneum ut quod, si⁵ mensurat illud per applicationem et contactum rei ad rem.

Denique, quod dicitur debere mensuram esse eiusdem generis cum mensurato, intelligitur vel secundum proportionem vel secundum similitudinem; quae enim participant idem genus et continentur sub illo, dicuntur eiusdem generis per similitudinem et convenientiam. Quod autem recipit et informatur ab aliquo, dicitur illius generis per proportionem, quia est capax et proportionatum illi, quod recipit, et ab eo ut a principio quo reducitur ad tale genus participative, non formaliter.

DICO SECUNDO: Tempus large sumptum pro cuiuscumque motus duratione est subiective in quocumque motu et multiplicatur ad multiplicationem motus, subordinatur tamen primo tempori, quod est mensura ceterorum.

Constat hoc ex pluribus locis sancti Thomae, ubi distinguit tempus proprie dictum, quod est in motu caeli, a tempore large accepto, quod est in quocumque motu, ut art. 1. retulimus. Hoc enim tempus non est aliud quam duratio cuiuscumque motus habentis prius et posterius in successione partium; duratio autem est in re durante sicut existentia, ergo subiective est in tali motu.

Quod autem subordinetur talis duratio seu tempus primo motui et tempori patet, tum quia omnis motus inferior dependet a primo motu caeli, tum quia respicit illum ut maxime regularem, et consequenter per illum mensurari potest. Et hoc modo intelligitur Augustinus 11. Conf. cap. 23.⁶ cum dicit, motum caeli non esse tempus, quia cum tempore Iosue cessavit ille motus, «sol stabat, sed tempus ibat». Loquitur enim de tempore communiter dicto pro cuiuscumque motus duratione, non pro illo, quod est maxime regulare, quod solum est in motu caeli.

DICO TERTIO: Tempus sumptum pro duratione regularissima mensurante ceteros motus est tantum unum numero, sicut et motus regularissimus unus tantum est.

Constat hoc ex dictis deduciturque ex Philosopho in hoc libro cap. 14.,⁷ ubi expresse ponit unitatem temporis propter unitatem primi motus. Et asseritur a D. Thoma 1. p. q. 10. art. 6. et in 2. dist. 12. q. 1. art. 5. ad 3.⁸ et alibi saepe. Constat enim, quod primus motus ceteris uniformior et a quo cetera dependent, est tantum unus. Quod autem saepius recurrant eadem tempora, ut ver, aestas etc., quae non sunt eadem numero, sed specie, non obstat, quia effectus veris et aestatis sunt diversi in hoc anno et in praecedenti, sed circulationes sunt continuae et motus non interruptus. Et propter talem unitatem dicitur etiam tempus unum et motus unus, licet ex multis circulationibus componatur.

Addit autem D. Thomas etiam in rebus incorruptibilibus dari unum aevum propter unitatem primi angeli, qui ceteris est simplicior et uniformior, ut affirmat Quodlib. 5. art. 7.⁹ et 1. p. q. 10. art. 6. et in 2. dist. 2. q. 1. art. 2.¹⁰ Quod tamen intelligitur non solum de ratione mensurae secundum maiorem dignitatem, sed secundum uniformiorem mensurationem, quantum est ex parte sua et respectu perfecte cognoscentis, non respectu nostri, qui imperfecte cognoscimus; sic enim nihil nobis notificat aevum superioris angeli de mensuris inferioribus, quia aeque nobis ignotum est atque ipsae durationes inferiores. Sed tamen ad rationem mensurae secundum se non requiritur, quod sit notior quoad nos et secundum imperfectionem nostrae cognitionis (hoc enim solum requireretur, ut sit mensura nobis deserviens), sed sufficit, quod ex parte sua et respectu modi perfecte cognoscendi sit uniformius altero et notificativum illius. Sic autem est mensura aevum supremi angeli, quia est duratio simplicior tam in se, quam ut est radix suarum operationum praesertim primae, v. g. qua angelus se intelligit, quae etiam mensuratur aevo, quia numquam cessat. Quodsi in hac patitur aliquam difformitatem angelus, non subiciendo illam Deo, qui est summa simplicitas, ut fecit Lucifer, amittit esse primam regulam aeviternorum propter obliquitatem operationis aeviternae ut non subiectae, ut docet S. Thomas Quodlib. 5. art. 7.¹¹ Mensurat autem aevum ceteras durationes rerum incorruptibilium, etiamsi sint corpora caelestia, quia licet differant in genere naturae, conveniunt tamen in ratione durationis incorruptibilis, ut ait S. Thomas 1. p. q. 10. art. 6. ad 2. De¹² quo plura dicimus 1. tom. 1. p. disp. 10.

CIRCA SUBIECTUM EXTRINSECUM, quod est mensurabile a tempore, constat certo apud omnes ipsum motum esse mensurabilem a tempore et mediante motu etiam ipsum subiectum motus, quod est substantia mobilis. Dubium vero est, an ipsa substantia corruptibilis immediate in se, et non solum ratione motus sit mensurabilis tempore. Nam ex una parte eius substantia non est successiva, sed permanens, et sic non proportionatur illi tempus, quod est successivum. Ex alia vero parte non apparet, quae mensura sit illi assignanda. Nam aevum est mensura rei incorruptibilis, quod non convenit substantiae corruptibili; tempus autem est mensura successiva, quod etiam rei permanenti non convenit.

Unde auctores, qui sentiunt non mensurari tempore substantiam corruptibilem, ut Scotus in 2. dist. 2. q. 4.¹³ et Conimbric. hic cap. 14. q. 3. art. 1. et Suarez disp. 50. Metaph. sect. 7. et alii, tamen disconveniunt in assignanda mensura illi convenienti. Nam quidam affirmant esse ipsum aevum sumendo illud lato modo pro mensura non solum rei incorruptibilis, sed etiam rei permanenti. Alii assignant instans temporis discreti, alii modum aevi, alii denique etiam mensuram innominatam.

NIHILOMINUS CIRCA HOC DICO ULTIMO: Substantia rei corruptibilis secundum conceptum substantiae non est mensurabilis tempore, neque alia mensura, sed in quantum habet quantitatem durationis. Et non solum ut actu est mota, sed etiam ut mobilis seu corruptibilis, actu tamen quiescens et permanenter mensuratur ipso tempore.

Haec est mens Aristotelis et Divi Thomae, ut videri potest 4. Phys. textu 118.¹⁴ et 119.¹⁵ et ibi Divus Thomas lect. 20.¹⁶ Cuius verba sunt: «Tempus mensurat id, quod movetur et quiescit, non in quantum est lapis vel homo, sed in quantum est motum et quiescens; mensuratio enim proprie debetur quantitati. Cuius ergo quantitas tempore mensuratur, illud proprie tempore mensuratur. Ex mensuratione autem temporis cognoscitur, quantus sit motus et quanta sit quies, non autem quantum sit illud, quod movetur. Unde quod movetur simpliciter, non mensuratur tempore secundum propriam quantitatem, sed secundum quantitatem sui motus. Ex quo patet, quod proprie tempus sit mensura motus et quietis, sed per se motus, quietis autem per accidens». Sic D. Thomas, nec umquam oppositum docuit. Nam 1. p. q. 10. art. 4. aperte tribuit mensuram temporis non solum motui, sed etiam subiecto mutabili. In opusc. autem 44. cap. 3.¹⁷ solum dicit, «quod mobilia quantum ad id quod sunt, sicut homo aut lapis, non mensurantur tempore, quia essentia eorum non habet prius et posterius». Quod etiam verissimum est, nec aliud dicit quam in 4. Phys. cit., quia videlicet res mobiles secundum conceptum substantiae non mensurantur tempore, bene tamen secundum durationem mutabilem, licet non actu motam.

ET RATIO EST, quia idem est quies, quod permanentia, cum illud dicatur quiescere, quod se habet nunc sicut antea. Eadem ergo est mensura rei permanentis, ut permanens est, et rei quiescentis. Quies autem rei mutabilis mensuratur tempore, ergo et ipsa substantia corruptibilis, non ut substantia, sed in quantum durans et permanens in quiete, mutabili tamen et corruptibili, subiicitur tempori. Et praesertim hoc apparet in substantiis, quae etiam in ipsa substantia mutantur per augmentum vel decrementum aut aggenerationem; tales enim etiam in ipsa substantiae duratione subiiciuntur tempori. Quae vero non sic mutantur, tamen quia mutari possunt et dependent in sua duratione a causis transmutabilibus, dicuntur mensurari tempore, etiamsi actu non mutentur, sed quiescant.

Ex quo patet ad rationem dubitandi a principio. Dicimus enim, quod res permanens, licet actu et formaliter non sit successiva, est tamen radicaliter et extrinsece, eo quod ex sua radice petit posse mutari et corrumpi et pendet a causis mutabilibus. Et sic quando dicitur, quod in sua duratione est permanens et idem, distinguo: permanens ratione immutabilitatis seu ex oppositione ad motum, nego; ex causa conservante in illa permanentiam et quietem, cum potentia tamen, ut mutetur, concedo. Sed hoc est mensurari tempore, sicut quies, quam constat mensurari tempore tamquam quid oppositum motui, sicut dicit Philosophus in cap. 12. huius libri,¹⁸ et ipsa experientia constat.

Quodsi dicas: Quomodo ergo Aristoteles et D. Thomas dicunt manere idem nunc in toto tempore, quia manet idem mobile, si secundum hanc resolutionem etiam mobile mensuratur tempore, et non mensuratur nunc? Respondetur manere idem nunc, non quia sit verum instans aut res ipsa solum instanti mensuretur, sed quia est mobile permanens. Sed permanentia est duplex: Alia quietis privativa, qua scilicet est capax mutari, alia quietis negativa, qua omni modo opponitur mutationi; et prima mensuratur tempore, secunda aevo, quia est incorruptibilis.