Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Quia dictum est accidens esse virtutem et instrumentum substantiae, quod in virtute substantiae operatur, explicare oportet, quam virtutem accipiat hoc accidens a substantia vel quem influxum, ut in virtute illius dicatur agere.

In hac difficultate P. Suarez disp. 18. Metaph. sect. 2. n. 21. tenet formam substantialem influere per seipsam et simul cum calore v. g. in effectum suum, qui est substantia. Unde videtur partialem aliquem influxum attribuere ipsi formae substantiali, qui coniunctus cum calore tamquam cum instrumento fortificet virtutem accidentis, ut ultra propriam virtutem producat substantiam, quia sola virtus accidentalis non sufficit. Et Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 18. art. 3. eandem opinionem tribuunt thomistis, quatenus dicunt derivari a substantia ad accidentia virtutem quamdam quasi intentionalem, quae re ipsa accidens est, efficacitate vero substantia. Et in hanc sententiam citant D. Thomam 3. p. q. 13. art. 2. et in 4. dist. 1. q. 1. art. 4.¹ et 3. de Potentia art. 7.²

Ceterum oppositum aperte sentit D. Thomas, qui nullam operationem tribuit formae substantiali nisi mediante qualitate, quam dicit esse virtutem agendi, ut videri potest in 1. dist. 3. q. 4. art. 2.,³ ubi inquit, quod «forma substantialis ignis nullam operationem habet, nisi mediantibus qualitatibus activis et passivis, quae sunt quasi virtutes et potentiae ipsius». Et ad secundum inquit, quod «essentia ipsius animae est principium operandi, sed mediante virtute, principium autem essendi est immediate, quia non est accidens». At vero illam virtutem per modum intentionis transeuntis non ponit S. Thomas nisi respectu instrumenti separati, quod ipsa motione principalis agentis applicatur ad agendum, non in ipsa virtute principalis agentis, quae est permanens et completa, ut constat in 3. p. q. 62. art. 4. et q. 78. art. 4. Unde communiter discipuli D. Thomae negant hunc influxum a forma substantiali in accidentalem, sed ipsa virtus accidentalis est id, quo forma substantialis influit, ut docet Caietanus 1. p. q. 54. art. 3. in solutione secundae rationis Scoti,⁴ et Mag. Soto 2. Phys. q. 4. conclus. 2.

RATIO huius sententiae est, quia ille influxus emanans a forma substantiali in accidentalem non potest esse nisi per modum transeuntis, scilicet quamdiu actu operatur. Quando enim non operatur per illam virtutem, non influit actu substantia, quia non operatur actu. Quodsi permanenter substantia influit in ipsum accidens, ergo quando actu operatur, non indiget alio novo influxu, ut per talem virtutem operetur, et hoc est nostrum intentum, quod sufficit illa perpetua coniunctio accidentis ad substantiam, ut sine novo influxu operetur. Si autem est motio actualis et transiens, non potest esse aliqua substantia, quia sic oporteret, quod procederet per aliquam actionem. Et non posset illa substantia, quae dicitur motio, actuare ipsam virtutem accidentalem, alias enim ab ipsa substantia agenti immediate posset etiam actuari sine medio illo influxu, si⁵ influxus ille substantia esset. Si autem est accidentalis ille influxus et motio, non solvuntur difficultates, sed instaurantur, quia istud accidens per modum actualis influxus eandem improportionem habebit ad producendam substantiam, quam ipsa virtus permanens accidentalis et influxus eius. Et iterum iste influxus seu actio non potest esse immediate a substantia nisi per virtutem superadditam, sicut alia quaecumque operatio, ut supra⁶ probatum manet. Denique, superfluit iste influxus, quia virtus permanenter existens in substantia ex ipsa coniunctione permanente illi subordinatur et tamquam aliquid substantiae agit. Ergo non indiget novo influxu, ut subordinetur ipsi substantiae et participet ab ea rationem virtutis, sicut indiget instrumentum separatum, quod non operatur nisi ut motum a principali agente, quia per hanc motionem illi subordinatur et coniungitur, ut dicemus in quaest. de Instrumentis.⁷

Sed obicies primo auctoritatem S. Thomae 3. p. q. 77. art. 3. ad 2., ubi inquit, quod «actio formae accidentalis dependet ab actione formae substantialis, sicut esse accidentis ab esse substantiae. Ergo sentit dari ibi duplicem actionem, sicut datur duplex esse, alioquin si esset tantum una actio, quomodo verificatur, quod dependet ab actione substantiae.

Et confirmatur ex Philosopho 2. de Generat. textu 3.,⁸ ubi reprehendit aliquos, qui dicebant formam substantialem non agere, et dicit ipsos omisisse principalem causam, quae est forma et quidditas, cum attribuerent corporibus potentias atque vires, quibus instrumentaliter generarent. Ergo idem inconveniens sequitur, si formae substantiali non attribuimus alium influxum quam ipsarum virtutum, quae sunt instrumenta.

RESPONDETUR S. Thomam intelligi de dependentia actionis formae accidentalis ab actione formae substantialis tamquam ab actione radicali seu suppositali, quatenus substantia est principium agendi primum et mediatum, accidens autem proximum et immediatum. Et hanc radicalem actionem supplet Deus in accidente separato, quia supplet eius dependentiam a subiecto.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut notat S. Thomas super illum locum,⁹ Philosophus improbat opinionem eorum, qui dicebant materiam primam informatam primis qualitatibus esse principium transmutandi, et omittebant formam substantialem tamquam alterum principium transmutationis. Ex quo non sequitur, quod forma substantialis habeat actualem influxum in ipsa accidentia, sed sufficit, quod radicalem habeat.

Secundo arguitur: Quia virtus accidentalis sola remoto omni influxu substantiae non continet in se totum effectum producendum, qui est substantia, alioquin solum accidens esset totale et integrum principium producendi substantiam. Ergo si substantia non habet alium influxum praeter ipsum influxum virtutis accidentalis, totum, quod fit in substantia, fit in sola virtute accidentis. Nec sufficit dicere, quod virtus ut coniuncta vel subordinata substantiae operatur ultra propriam virtutem, quia illa coniunctio et subordinatio non est aliqua virtus absoluta superaddita, sed aliqua nova relatio vel denominatio inter substantiam et accidens; coniunctio enim relatio est, quod totum nihil activitatis aut virtutis superaddit.

Confirmatur, quia vel accidens se habet ut instrumentum vere et proprie motum a substantia, vel solum similitudinarie, quatenus substantia est radix illius. Si primum, requiritur vera et propria motio seu influxus a substantia in accidens, alias non esset vere et proprie instrumentum. Si secundum, talis radiatio potius est radicatio in esse quam communicatio operandi. Non est enim aliud quam continentia ipsarum passionum seu virtutum in subiecto, a quo emanant et sustentantur. Et sic cum omnes virtutes aeque dimanent a subiecto et aequaliter habeant illud pro radice, sequitur, quod ex attentione ad unam operationem non impediatur alia, siquidem ad hoc non requiritur aliquis influxus substantiae, sed sola radicatio virtutum, haec autem non remittitur ex attentione ad unam magis quam ad aliam.

RESPONDETUR virtutem accidentalem esse totam virtutem producendi tamquam virtus proxima et immediata, dependens tamen a radicali et mediata, quae non habet influxum actualem in ipsam virtutem, sed solum radicalem, alioquin respectu talis influxus non esset radicale principium, sed etiam proximum. Et quando quaeritur, quid sit iste radicalis influxus, respondetur entitative et in re non esse distinctum ab ipso influxu actuali, qui procedit mediante virtute accidentali, sed distingui secundum dependentiam et modum, quatenus procedit ab accidente ut dependente et radicato in ipsa substantia ut in principio primario. Et consequenter etiam operatio ab utroque pendet, sicut etiam concursus simultaneus primae causae entitative non est aliud quam ipsa actio causae secundae ut dependens a prima, ut etiam auctores oppositi fatentur et dicemus q. 25.¹⁰ Similiter ergo influxus substantiae et accidentis est idem entitative, radicaliter a substantia et formaliter ab accidente ut dependente et subordinato illi, eo¹¹ quod substantia est entitas prima et sustentativa accidentis, quod est proprium radicis.

Et quando instatur, quod ista subordinatio non addit nisi quamdam relationem supra ipsum accidens: respondetur non addere relationem tantum praedicamentalem, sed etiam secundum dici, quae est fundamentum relationis praedicamentalis, quae nihil aliud est quam aliquis modus seu perfectio, quam habet accidens ex eo, quod dimanat a substantia. V. g. calor aliquam perfectionem magis participat ex eo, quod est calor animalis, quam ex eo, quod est calor ignis. Et D. Thomas 1. p. q. 78. art. 4. ad 5. inquit, quod «cogitativa habet quamdam eminentiam in homine non per id, quod est proprium sensitivae partis, sed per aliquam affinitatem et propinquitatem ad rationem universalem, secundum quamdam refluentiam. Et ideo non sunt aliae virtutes, sed eadem perfectiones quam in aliis animalibus». Ecce, fatetur D. Thomas unum accidens esse perfectius in uno subiecto quam in alio, ex coniunctione ad tale subiectum, quod utique non dicit solam relationem, sed aliquam modificationem seu perfectionem vel modum perfectionis superadditum, ratione cuius dicitur operari in virtute substantiae ultra propriam virtutem.

Ad confirmationem respondetur virtutem substantiae accidentalem proprie non esse instrumentum, sed ipsam virtutem principalis agentis, quae propter radicationem in ipsa substantia et dependentiam ab illa ut a principio quod operativo dicitur habere modum instrumenti. Et ad id, quod dicitur de attentione ad unam operationem, quod impedit aliam, respondetur hoc non provenire ex influxu actuali substantiae animae in potentias, sed ex limitatione potentiarum, quae in eodem subiecto non possunt simul operari vel plura operari et attendere aeque intense, et praesertim quando indigent tali temperamento vel dispositione organi, quae facilius immutatur et consumitur, si una potentia nimis attendat et laboret, et sic non relinquit alteri dispositiones ad operandum in eadem perfectione, v. g.¹² spiritus vitales aut calorem requisitum.

Ex quibus colliges, qua ratione explicetur, quod forma accidentalis, sive in naturalibus sive in supernaturalibus, sit tota ratio agendi, quia praeter ipsam virtutem accidentalem, qua aliquid constituitur potens operari talem speciem actus, reliquum quod manet, solum est principium radicale operandi et principium quod. Tota ergo ratio operandi ut quo et ut ratio formalis specifica est ipsa virtus, sive innata in naturalibus sive adveniens in supernaturalibus. Quia tota species actus supernaturalis est, ergo et tota virtus specifica et¹³ proxima supernaturalis esse debet, et quidquid naturale est, solum operatur ut radicale principium et elevabile.

Ultimo arguitur, quia generatio est actio distincta ab alteratione, siquidem habet distinctum terminum; v. g. calor est terminus alterationis, et ignis generationis. Ergo non procedit ignis a solo calore, qui producebatur toto tempore antecedente instans generationis, sed alia actio elicitur in illo instanti, quo generatio est, ergo ab alio principio, scilicet a substantia; accidens enim et quidquid accidenti provenit a substantia, est inferius ad producendam substantiam.

Confirmatur: Nam si actio solum procedit formali concursu ab accidente, solum formaliter et actu pendebit ab illo, et non a substantia, et sic substantia actualiter erit in otio, quia actu non pendet ab illa operatio. Et hoc specialem difficultatem habet in actibus vitalibus, qui debent esse a principio intrinseco vitae, quod est substantia ipsa animae, quae si actu non influeret in operationes, nulla esset differentia inter actiones vitales et non vitales; nam etiam principium non vitalium, v. g. calor, radicatur in substantia.

RESPONDETUR generationem esse, ut probabitur in 1. libro de Generat.,¹⁴ licet aliqui putent non esse actionem realiter distinctam ab alteratione, quia terminus eius, scilicet substantia, per necessariam sequelam resultaret posita ultima dispositione, et ita non indiget distincta actione. Quod tamen valde difficile est loquendo de propria resultantia, eo modo quo passiones resultant a natura. Nam vel illa ultima dispositio est in genito, implicat ab illa resultare substantiam genitam, quia tota illa dispositio perit cum corrupto, et sic non magis ex illa resultat substantia genita quam ex ipso corrupto. Si vero est in ipso genito, non resultat substantia ex tali dispositione, licet sit illi annexa, sed potius dispositio resultat ex illa, quia est propria passio seu accidens illius. Sed de his in libris de Generatione.¹⁵ Nunc dicimus admisso, quod generatio sit actio distincta ab alteratione, non procedere a distinctis principiis, sed a substantia mediis accidentibus, quia istae actiones ordinate se habent, et ita ex eisdem principiis procedunt, sed alteratio procedit a calore v. g. ut a principio sibi adaequato, generatio vero ut a principio sibi deservienti ex subordinatione ad substantiam, ex qua habet esse virtus propria substantiae in agendo, licet inferior in essendo, ut S. Thomas dicit 1. p. q. 115. art. 1. ad 5.

Ad confirmationem respondetur operationem actu dependere a substantia mediate, id est mediante virtute accidentali, qua agit in ipsum terminum, non autem oportet, quod dependeat immediate actualiter, sed radicaliter. Nec est ulla ratio, cur ipse terminus seu effectus productus non immediate producatur a substantia et dependeat ab illa, si habet actualem concursum seorsum in ipsam virtutem operantem. Neque hoc est substantiam esse in otio, sed vere operari ut principium quod, non ut quo; operatur enim per suas potentias et virtutes, non sine illis, neque influendo actu ante concursum illarum. Et ad id, quod dicitur de actibus vitalibus, respondetur differentiam inter actus vitales et non vitales non esse, quia in illis actu influat substantia, non in istis, sed quia in illis viventia se movent, et non pure moventur, unde oportet, quod a principio intrinseco procedit actio, non solum ut operante, sed etiam ut se movente, quod non procedit in non viventibus. In utrisque tamen substantia operatur vel movet ut principium radicale et ut quod, non proxime et ut quo.