Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Cum notissimum sit apud omnes actionem esse actum secundum ipsius agentis, ut docet Philosophus in hoc 3. libro textu 19.,¹ actus autem duo habet officia, scilicet informare respectu subiecti et originare seu emittere ex se effectum, quod pertinet ad terminum, utrumque in actione explicandum est: In hoc quidem articulo id, quod proprium est actionis, scilicet respectu termini seu effectus, quem ex se emittit; in sequenti vero id, quod est commune actioni, in quantum accidens est, scilicet in quo subiecto sit, an in principio, a quo emittitur, quod est agens, an in subiecto, in quo terminus eius recipitur, quod est passum.

In praesenti ergo propriam rationem actionis per aliquot dubia explicabimus: Primo, quae sit definitio actionis. Secundo, an sit de ratione eius, quod producat terminum, vel solum, quod uniat aut aliquo modo attingat. Tertio, quid sit terminus formalis, a quo specificatur. Quarto de divisione eius in creativam et eductivam. Quinto de divisione eius in transeuntem et immanentem.

Primo ergo inquires, quae sit definitio actionis tam physice quam logice seu metaphysice.

Respondetur, quod actio potest definiri vel quantum ad ipsam formam, quae est actio quasi in actu signato, vel quantum ad exercitium ipsius formae, quod est agere. Et quidem agere, ut dicit S. Thomas q. 2. de Potentia art. 1.,² nihil est aliud quam «communicare illud, per quod agens est in actu secundum quod possibile est». Qua definitione complectitur omne agere tam creatum quam increatum, tam intra Deum quam ad extra, licet diversimode. Nam res creatae et actio Dei ad creaturam communicat id, quod est in agente cum aliqua multiplicatione et divisione, nec potest communicare totum, quod est in agente, et totaliter, quia fit cum aliqua limitatione saltem ex parte rei communicatae, hoc ipso quod creata est. Communicatio vero Dei ad intra quia perfectissima est et sine ulla limitatione ex parte communicantis et rei communicatae, ideo agens communicat se totum.

Actio autem sumpta pro forma varie definiri solet: Primo, quod actio est «actus activi, ut activum est», ut dicitur 3. Phys. textu 19.³ Secundo, quod actio est «id, quo denominatur agere», vel ut dicit auctor sex principiorum⁴ et D. Thomas opusc. 48. tract. de Actione:⁵ «Actio est forma, qua in id, quod subicitur, denominamur agere». Ubi definitur actio relative ad passum, quod subicitur, quae est definitio actionis praedicamentaliter seu logice consideratae. Tertio dici potest actio «causalitas agentis, seu id, quo effectum causat», vel ut definit S. Thomas 3. Phys. lect. 5.,⁶ est actus ab agente in aliud, et 1. p. q. 54. art. 2.: «Actio est effluxus in actum ab agente». Denique definiri potest actio, quod est „actualitas virtutis“, ut dicit D. Thomas eadem quaest. art. 1.

Secundo dubitabis, in quo consistat formalitas actionis, an in ratione productionis effectus, vel unionis eius ad passum seu eductionis, aut in quo tandem consistat.

Respondetur, quod, ut supra diximus q. 12. art. 4.⁷ et docet D. Thomas opusc. 48. cap. de Actione,⁸ de conceptu actionis est actualis emanatio seu emissio alicuius ab agente. Distinguit autem D. Thomas duplex genus actionis, alterum quod est cum innovatione et motu, alterum sine illo per simplicem effluxum alicuius a suo principio, ut patet in Quodlib. 4. art. 9.⁹ et opusc. 15. cap. 9.¹⁰ In causis autem creatis actio seu effluxus est medium inter agens et effectum quasi accidentaliter, et non substantialiter illi conveniens, non tamquam res producta, sed tamquam modus seu ratio ipsa producendi. De quo videri potest D. Thomas 2. Contra Gent. cap. 35. et in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 11.¹¹ et 1. p. q. 25. art. 1. ad 3.

Ex quo constat, quid sit de conceptu formali actionis praecise, ut actio est, quid vero pertineat ad specialem modum vel connotationem eius, in quantum talis actio est. De ratione enim actionis, ut causalitas est agentis, praecise est, quod sit actualitas per modum emanationis seu originis ipsius effectus ab agente cum dependentia effectus ab ipso. Et ista habitudo agentis ad effectum, mediante qua effectus dependet ab ipso, est de intrinseca ratione actionis, quae est causalitas et ita semper requirit aliquam novitatem saltem quoad modum et dependentiam in ipso termino respectu agentis. Superadduntur autem actioni alii respectus sive connotationes, vel respectu passi vel respectu termini a quo, in quibus formaliter non consistit actio, licet illos admittat et per illos dividi possit, v. g. quod actio sit productio vel reproductio, eductio vel inductio, sive unitio sive immutatio. Omnia ista important diversas connotationes actionis et diversos respectus, v. g. quod sit productio, importat actionem cum novitate ipsius esse in termino, ita quod in rebus creatis transeat de non esse ad esse, quando producitur. Reproductio dicit actionem connotando rem fuisse. Et salvatur actio sine productione novae entitatis in termino, ut patet in transubstantiatione, quae convertit aliquid in praeexistens. Et intensio salvatur sine productione novae qualitatis, solum per novam unionem ipsius ad subiectum in opinione thomistarum, de qua in libris de Generat.¹² Item quod actio sit eductio formae vel inductio sive unitio ipsius vel etiam mutatio vel motus convenit actioni secundum respectum ad passum sive subiectum, de quo forma educitur vel cui unitur. Unde sine tali connotatione salvatur ratio actionis solum per ordinem agentis ad effectum, unde solum conveniunt ista actioni, ut talis est, nempe ut dependenter operans a materia seu¹³ ut mutatio est.

Tertio dubitabis, quis dicendus sit terminus formalis, a quo sumitur specificatio vel diversitas actionis.

Respondetur in sententia Divi Thomae certum esse actionem specificari tum a principio tum a termino, ut patet in 1. p. q. 77. art. 3. Et licet frequenter etiam dicat D. Thomas specificationem actionis, ut actio est, sumi a principio, ut autem passio seu motus est, sumi a termino, ut in 1. 2. q. 1. art. 3., tamen per hoc non negat specificari etiam actionem a termino, cum ipsa natura actionis instituta sit et ordinata essentialiter ad terminum, cum sit causalitas, quae causatum essentialiter respicit. Sed explicare vult Divus Thomas specialem rationem actionis, ut actio est, quia respicere terminum commune est actioni et passioni, sed respicere illum sub ratione originis ab aliquo principio, hoc est proprium actionis. Et ideo etiam quando actio specificatur a termino, specificatur etiam ab illo ut aliquo modo habet rationem principii, quatenus terminus praecedit in ipso principio operandi, ut in intentione seu proportione virtutis,¹⁴ ut principietur actio, quia non potest principiari ab aliqua forma, nisi ut proportionata et ordinata ad talem terminum. Quod explicavit S. Thomas 1. p. q. 105. art. 5., ubi inquit, «quod finis, agens et forma se habent ut actionis principium, sed ordine quodam. Nam primum principium actionis est finis, qui movet agentem, secundo vero agens, tertio vero forma eius, quod ab agente applicatur ad agendum». Quare cum D. Thomas dicit specificari actionem a principio, ibi includit etiam, quod specificetur a termino, scilicet ut continetur in principio.

Inquirimus ergo, quae sit formalitas termini seu principii, a qua specificatur actio. Nam circa eundem terminum materialiter posse versari diversas actiones certum est, sicut ad eundem locum materialem potest terminari motus ascensus vel descensus etc. Circa hoc ergo solum dicit D. Thomas q. 77. cit., quod non quaecumque diversitas obiectorum diversificat potentias, sed differentia eius, ad quod per se potentia respicit. Et idem proportionaliter dicendum est de actionibus; nam potentiae non nisi mediis actibus specificantur. Id ergo formalem terminum vocamus, quod per se ab actione vel potentia respicitur. Nam formalis terminus dicitur non secundum entitatem suam tantum, sed sub ea formalitate et ratione, qua conducit ad specificandam istam actionem, et ut attingatur ab ista potius quam ab alia, sicut dicimus obiectum formale visus esse corpus, quatenus coloratum aut lucidum, tactus autem, quatenus calidum vel frigidum. An vero semper requiratur in termino, ut sit terminus formaliter distinctus ab alio, aliqua ratio qua tamquam nova entitas vel modus, qui producatur, an vero sufficiat distincta ratio sub qua vel novus respectus ad terminum a quo, vel nova dependentia ad agens, ad hoc respondebimus infra q. 19. art. 1.¹⁵

Quarto dubitabis, quae sit divisio actionis in creativam et eductivam, et quomodo differant.

Respondetur differentiam istarum actionum ex earum definitionibus cognosci. Est enim actio creativa, quae operatur effectum nullo subiecto praesupposito, sed ex nihilo. Actio vero eductiva est, quae producit effectum ex aliquo subiecto praesupposito, immutando et reducendo potentialitatem eius in actum. Ex quo colligitur non posse aliquid eadem actione simul educi et creari; esset enim procedere ex nihilo et ex aliquo. Quod vero aliqui dicunt, quod licet quaelibet actio non possit simul procedere ex nihilo et ex aliquo, tamen quia in productione alicuius substantiae multae actiones concurrunt, v. g. creatio materiae, eductio formae, unitio illius etc., tota collectio actionum dicitur ex nullo alio praesupposito, licet quaelibet actio divisim non possit simul esse eductiva et creativa: hoc nihil est, tum quia hoc idem invenietur in quolibet effectu accidentali; nam etiam quando album producitur, tota collectio actionum, quae ad illum praerequiruntur, ut productio subiecti, formae albedinis et unio eius, non praesupponit aliud subiectum, ex quo tota illa collectio fiat; tum etiam, quia productio substantiae non consistit in collectione plurium actionum, sed in illa, qua ultimum attingitur, sicut actio producens equum non consistit in actione, qua ab initio producta fuit materia, sed qua modo generatur equus; illa enim praesupposita fuit non solum ad equum, sed ad omnia, quae ex illa materia possent generari. Certum tamen est, quod in collectione omnium actionum, quae ad aliquid requiruntur etiam materiae primae, aliquid creationis involvitur.

An vero actio creandi sit praedicamentalis, licet non dicat ordinem ad passum, sed ad effectum, dependet ex his, quae art. seq. tractanda sunt, an ista actio sit in agente vel in effectu, quatenus creata est, et an praedicamentum actionis solo ordine ad effectum constituatur, an etiam requirat ordinem ad passum et ad passionem. De quo ibi dicemus, et¹⁶ latius 2. tom. 1. p. disp. 18. art. 2.

Ultimo dubitabis, quae sit divisio actionis in immanentem et transeuntem, et an immanens vera actio sit.

Respondetur, quod si loquamur de actione physica, quae cum motu et passione coniuncta est, certum est non convenire actioni immanenti, quia de se non requirit motum in ipso agente, sed tanto perfectior est, quanto magis supponit ipsum agens in actu. Unde invenitur operatio immanens, ut cognitio, sine aliqua transmutatione passiva subiecti, sed praecise per ordinem ad obiectum, quia passio non ponitur in aliquo subiecto, nisi quando producitur aliquis terminus seu forma, quae in eo recipiatur. Cognitio autem immanens, ut immanens est, per se non requirit productionem termini, ut patet in sensu externo, qui non producit in se aliquem terminum seu imaginem, in qua perficiat sensationem, sed immediate sentit terminum externum, ut in lib. de Anima¹⁷ dicetur. Quodsi aliquando actio immanens producit terminum, non est praecise, quia immanens, sed quia virtualiter transiens, vel quia est dicens¹⁸ seu expressiva in intellectu aut spirativa in voluntate.

Ex quo ulterius fit discursus ad negandum, quod actio immanens formaliter et pure sit actio de praedicamento actionis, licet virtualiter actio esse possit. Ratio est, quia actio, quae est de praedicamento actionis, tantum debet esse causalitas agentis et connotare ordinem ad passum. Causalitas autem agentis numquam est ultimum, quod intendit agens et ubi cessat eius finis, sed est medium, quo tendit ad terminum productum aut de novo positum, propter quem est ipsa actio. At vero operatio immanens est ultimus actus, qui intenditur ab operante; tunc enim est in actu simpliciter cognoscens, quando actu operatur et intelligit. Unde felicitas seu beatitudo, quae est ultima hominis perfectio, in ipso actu intelligendi consistit, et perfectio viventis in operatione vitae est, non in aliqua quiete, sed ipsa operatio propter seipsam quaeritur, non propter aliquem terminum. Nam etiamsi producatur aliquis terminus, v. g. verbum, adhuc perfectio intelligendi non est in productione talis termini, sed in contemplatione in verbo iam producto. Ergo operatio immanens non se habet per modum medii et viae, qua aliquis terminus acquiritur, sed potius ipsa est ultima actualitas, quam intendit operans, et sic non est de genere actionis praedicamentalis, sive quae infert passionem, sive quae se habet per modum causalitatis tantum, quia non quaeritur propter terminum causandum, sed propter suam actualitatem. Et haec doctrina est D. Thomae, ut videri potest 1. Contra Gent. cap. 100. ubi inquit: «Dico autem operationem in ipso manentem, per quam non fit aliud praeter ipsam operationem, sicut videre et audire. Huiusmodi enim perfectiones sunt eorum, quorum sunt operationes, et possunt esse ultimi, quia non ordinantur ad aliquod factum, quod sit finis. Operatio vero vel actio, ex qua sequitur aliquid praeter ipsam, est perfectio operati, non operantis, et comparatur ad ipsum sicut ad finem». Ubi aperte tradit nostram doctrinam, quare actio ista non sit de praedicamento actionis, quia non est pure causalitas agentis, eo quod non se habet ut medium et via, sed ut ultimum et finis. Actio autem praedicamentum, ut dicit S. Thomas in 1. dist. 8. q. 4. art. 3. ad 3.,¹⁹ dicit aliquid fluens ab agente cum motu. Quod ergo non se habet ut fluens et via, cum imperfectione et motu, seu ut praecise fluens et ad ulteriorem perfectionem tendens, sed potius ipsa est ultimum, talis non est actio praedicamentum. Unde expresse eam reiicit a praedicamento actionis D. Thomas opusc. 48. tract. de Actione.²⁰

Quodsi inquiras, quomodo ergo producitur ista entitas, quam dicimus immanentem actionem; si enim est effectus, ergo supponit causalitatem, qua procedat ab efficiente; si vero non est effectus, ergo vel est causalitas ipsa et actio vel entitas increata vel nihil: respondetur tales actus immanentes esse virtualiter actiones, licet formaliter sint qualitates. Et pro ea parte, qua actiones sunt, seipsis emanant sicut actiones. Et sicut passiones propriae a substantia emanant et relationes a fundamento, eo modo se habent illae qualitates, quae sunt actus immanentes respectu potentiae, quia etiam habent munus et vim actionis, licet eminenter seu virtualiter. Et huius signum est, quia intellectio seipsa est etiam dictio et productio verbi, ut tractari solet 1. p. q. 27. et dicemus in libro de Anima,²¹ ita quod dicere non distinguitur realiter ab intelligere. Dictio autem et productio verbi causalitas eius est, quia habet ipsam imaginem verbi pro termino et similitudine expressa. Ergo seipsa potest emanare sine alia distincta actione, sed ipsa privilegium habet actionis. Similiter conceptio practica intellectus habet vim movendi etiam extra se, quod non fit nisi actione transeunte, sicut dicit D. Thomas, quod angeli suo imperio, quod est conceptio intellectus, movent caelum, opusc. 11. art. 3.²² Non ergo extraneum est ab actione immanente, quod habeat vim transeuntis, et pro illa parte emanat seipsa a potentia.