Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Varias naturae acceptiones plerique derivant, sed evidenter S. Thomas ex Philosopho 5. Metaph. textu 5.¹ eius acceptiones declarat 1. p. q. 29. art. 1. ad 4. et hoc modo analogiam huius nominis explicat: «Nomen», inquit, «naturae primo impositum est ad significandum generationem viventium, quae dicitur nativitas. Et quia huiusmodi generatio est a principio intrinseco, extensum est hoc nomen ad significandum principium intrinsecum motus. Et sic definitur natura in secundo Physicorum. Et quia huiusmodi principium est formale vel materiale, communiter tam materia quam forma dicitur natura. Et quia per formam completur essentia cuiuscumque rei, communiter essentia cuiuslibet, quam significat ipsa definitio, vocatur natura. Unde Boetius dicit, quod natura est unumquodque informans specifica differentia; specifica enim differentia est, quae complet definitionem et sumitur a propria rei forma». Ita D. Thomas.

Igitur natura absolute sumpta et sine addito istis quatuor modis sumitur, scilicet pro nativitate seu nascentia, pro principio motus seu generationis, pro materia vel forma, pro essentia et quidditate, quae explicatur in definitione. Aliquando vero natura sumitur cum aliquo addito pro tota universitate rerum, ut quando dicimus: «Aliquid est in rerum natura». Et D. Thomas saepe docet totam naturam esse instrumentum Dei, ut 1. 2. q. 1. art. 2. et q. 6. art. 1. ad 3. Aliquando sumitur pro ipso auctore naturae, qui non tam est natura quam origo ipsa principiumque totius naturae et ab aliquibus appellari solet asperiori vocabulo „natura naturans”, id est ordinans naturam.

In praesenti ergo naturam considerat Philosophus in secunda acceptione pro principio motus intrinseco, ut D. Thomas advertit loco cit. et 2. Phys. lect. 1.² Quod autem ex principiis istis componitur potius est principiatum quam principium. Quodsi dicas: Cur ergo Philosophus egit de principiis rei naturalis in primo libro, et iterum in hoc secundo agit de natura pro principiis rei naturalis, respondetur, quod cum natura definiatur hic respective, ut S. Thomas advertit in hoc 2. Phys. 1.,³ id est sub habitudine ad motum, non inconvenit de principiis rei naturalis tractasse in primo libro, quatenus ex illis constat ens naturale, sive in fieri sive in facto esse. Hic autem de principiis rei naturalis seu de natura agit sub habitudine et respectu ad motum. Sic enim induit rationem naturae, in quantum est principium motus, sive active sive passive, atque ita in primo libro considerantur principia ut constituentia ens naturale, sive in fieri sive in facto esse, ibique non tam consideratur principium ut activum et passivum quam ut materiale et formale. In praesenti vero considerantur principia non ut constituentia ens naturale, sed ut principiantia motum, et ita consideratur principium ut activum vel passivum.

EST IGITUR DEFINITIO NATURAE: Natura est principium motus et quietis eius, in quo est primo et per se, et non secundum accidens.

Primo loco ponitur in definitione naturae „principium et causa”. Cur utrumque posuerit Philosophus, multi quaerunt et multa respondent, aliqui solum maioris explicationis gratia, alii, quod addidit causam ad removendam privationem, quae est principium motus, et non est natura, quia non est causa. D. Thomas 2. Phys. lect. 1.⁴ dicit poni principium et causam et designandum, quod in aliquibus natura est principium passivum, in aliis activum, et hoc designatur per ly causa. Addere etiam possumus, quod quia intendebat Philosophus definire naturam substantialem, ut ex quarta particula constat, oportuit significare, quod esset principium motus non quomodocumque, sed primum seu radicale et positive ordinatum ad motum, ideo nec posuit solum principium, quia hoc etiam convenit privationi, nec solum causam, quia hoc etiam convenit virtuti seu potentiae motivae, quae est accidens, sed utrumque coniunxit, ut intelligeretur, quod debet esse principium positivum causans motum, non tamquam potentia seu instrumentum operandi,⁵ quod est virtus, sed tamquam principium, quod est radix.

Secunda particula est „motus et quietis”. Nomine motus non intelligitur solum localis, sed quicumque motus physicus et corporeus, sive localis sive alterationis etc. Illa autem copula „et” non intelligitur copulatim, ita quod, ut aliquid sit natura, oporteat, utriusque esse principium, sed intelligitur distributive distributione accommoda. In aliquibus enim natura est principium motus, in aliis quietis, in aliis utriusque; solius motus, ut in viventibus, in quibus, si omnis motus cessat, cessat vita, solius quietis, ut in coelo empyreo et in toto terrae globo, qui perpetuo quiescit, utriusque, ut gravia et levia, quae aliquando quiescunt, aliquando moventur, eo quod in eis unum ordinatur ad aliud, scilicet motus ad quietem. Quare tota natura in communi est principium motus et quietis distributive. Non autem ponitur disiunctive motus vel quietis, ne daretur intelligi, quod ad naturam in communi seu ad totam collectionem naturae sufficeret alterum, scilicet sola quies vel solus motus. Dum autem utrumque distributive intelligitur, omnia in tota collectione naturae reperiri significatur. Neque est inconsuetum sic tradere definitiones, sicut quando anima definitur a Philosopho, quod anima est, qua vivimus, sentimus, loco movemur et intelligimus, non quod omni animae in singulari id competat, sed aliquid illorum omni animae, alicui etiam animae omnia illa, sicut animae rationali. Nomine vero „quietis” non intelligitur pura carentia motus, sed carentia illius cum possessione termini. Huius enim quietis possessivae principium reale est natura, carentiae vero, quatenus est nihil, non datur principium reale.

Tertia particula „eius, in quo est” ponitur ad excludendum principia extrinseca motus; haec enim non constituunt naturam. Et sic excluduntur artificialia, quae non habent motum ortum ex aliqua forma seu principio intrinseco, sed ab arte, quae extrinseca est naturae, et similiter violentum, quod est ab aliqua vi extrinseca, et denique efficientia alicuius motus in aliquid extrinsecum non constituit aliquid nec denominat naturam, sed solum quatenus in se movetur aliquo principio intrinseco. Unde ignis non dicitur natura, quia active calefacit aliud extra se, nec animal ex eo, quod generat aliud, sed quia habet principium motus in se, ut ignis, quia potest descendere sursum, et aqua, quia potest descendere deorsum, et similiter quia potest calefieri et corrumpi; ad hoc enim habet principium intrinsecum passivum. Et sic omne principium motus convenientis ipsi mobili dicitur natura.

Sed dices: Calefactio ignis, etiam ut actio est, est naturalis; neque enim libera vel artificialis vel violenta est. Ergo procedit a natura, ut natura est. Et idem dici potest de generatione, quae est actio procedens a natura, ut natura est.

Respondetur actiones illas dici naturales, non quia natura constituatur ratione illarum vel per ordinem ad illas, sed quia consequuntur ad naturam et ex inclinatione illius sunt, vel ad naturam propagandandam ordinantur. Hoc enim, quod est efficere vel movere alterum a se, etiam potest competere agenti non naturali, sed artificioso et violento, imo et principio immobili alia moventi, scilicet Deo. Ex hoc ergo, quod aliquid moveat aliud praecise, non dicitur natura nec pertinens ad rationem mobilis, sed tamen potest dici actio erga alterum naturalis, vel quia naturam generat, vel quia a naturae inclinatione procedit. Quod totum supponit naturam constitutam, non autem formaliter constituitur per hoc, quod sit principium talis motus moventis aliud a se.

Quarta particula est „primo et per se, et non secundum accidens”. Ubi particula „primum” denotat secundum communem explicationem, quod natura non debet esse principium motus secundarium et instrumentale, quale est accidens, sed radicale primum, quale est substantia. Accidens enim est aliquid adiunctum naturae, non constituens naturam, sed illi constitutae inhaerens. Denique additur illa particula „per se, et non secundum accidens”, iuxta aliquos solum ob maiorem explicationem, iuxta alios, praesertim D. Thomam, et secundum textum litterae, ad excludendum ea, quae ab aliquo interiori moventur, sed per accidens adiuncto, sicut v. g. cum medicus curat seipsum. Talis sanitas provenit a principio ipsi medico intrinseco, sed tamen quia contingit hunc, qui sanatur, esse medicum (per se enim est, quod infirmus sanetur, per accidens vero, quod qui est infirmus, sit medicus), ideo non dicitur sanari a natura, sed ab arte sicut alii infirmi, qui curantur a medico.

Sed instabis contra utramque particulam: Nam potest dari ars ad facienda opera non alterius, sed sui tantum, sicut ars cantandi, saltandi et ratiocinandi etc., quae non per accidens, sed per se, id est ex suo obiecto solum possunt fieri a principio intus existenti et in eo, in quo est. Ergo per hoc non differunt naturalia ab arte. Item superflue ponitur duplex illa particula „primo et per se”. Nam si est primum principium, hoc ipso non est accidentaliter coniunctum, et consequenter est per se.

Respondetur, quod illa opera artificiosa quantum ad substantiam non fiunt ab arte, sed solum quantum ad modum, quo diriguntur, et sic licet ex parte substantiae operis sint actiones propriae ipsius subiecti et a principio intrinseco fiant, tamen quantum ad modum, quo fiunt secundum talem directionem artificiosam, non fiunt a principio intrinseco ipsi naturae corporeae, quae sola est natura mobilis, de qua in praesenti agimus, sed fiunt a principio acquisito per cognitionem et non habente radicem in ipsa natura, sed accidentaliter conveniente. Et sic dicitur principium intrinsecum, quia inhaeret in ipso homine, non quia a natura dimanat. Specialiter autem ars ratiocinandi non dirigit opera naturalia, sed operationes intellectus artificiose disponendo obiecta, non introducendo in ipsos actus rationis artificialem et realem formam.

Ad secundum dicitur, quod illa particula „primum” denotat, quod principium debet esse intrinsecum radicale. Sed quia non satis explicatur, quid sit esse radicale principium, adhibetur illa particula „per se”. Sic enim intelligimus, quod non solum est primum respectu operationis et motus, sed quod in ipsa essentia rei est primum tamquam per se illi conveniens.

Sic explicata naturae definitio plures habet difficultates. Sed quia omnes illae non tam difficultatem faciunt circa ipsam definitionem naturae quam circa ea, in quibus ratio naturae invenitur, seq. art. declarabuntur.

Circa ea, quibus convenit ratio naturae, aliquae se offerunt difficultates: Prima, an ratio naturae conveniat composito, an solum partibus componentibus, scilicet materiae et formae. Secunda, an conveniat coelo. Tertia, an conveniat elementis, scilicet gravibus et levibus. Quarta, an conveniat animae rationali, ut rationalis est. Denique, an conveniat angelis et Deo.

DE COMPOSITO.

Si totum compositum sumatur pro supposito subsistente in concreto, manifeste excluditur a Philosopho a definitione naturae in hoc 2. libro textu 12.¹ dicente, quod «compositum natura quidem non est, sed est et constat natura, ut homo». Itaque compositum est principiatum, non principium, natura autem principium est motus et quietis, quia² est id, quo aliquid est tale, non est id, quod est tale. Unde etiam patet philosophum aliquam distinctionem agnovisse inter naturam et suppositum, humanitatem et hominem, quia homo constat natura, nihil autem est id, ex quo constat. Similiter Theologia distinguit naturam a supposito et in Christo fatetur duas naturas et unam personam, et in Deo tres personas et unam naturam; non ergo suppositum seu persona natura dicitur.

Si vero loquamur de toto, non pro ipso supposito, sed pro forma totali, sicut v. g. humanitas, in qua materia et forma inveniuntur, controvertitur ab aliquibus, an conveniat illi ratio naturae. Nam

EX UNA PARTE non videtur id posse negari, cum fides fateatur, quod Verbum assumpsit humanam naturam, id est humanitatem ipsam non assumpta persona; ergo humanitas natura est. Deinde quia humanitas est principium et ratio operationis per modum principii quo, non per modum principiati et quod, ut evidenter patet in Christo respectu operationum et motuum, qui media humanitate illi conveniunt; horum enim motuum humanitas est principium quo, ergo convenit illi definitio naturae ab Aristotele designata. Quod enim aliqui dicunt humanitatem in Christo Domino esse operativam ut quod, et non solum ut quo, neque actiones esse suppositorum, sed singularium, supra q. 7. art. 2. impugnatur est. Quodsi convenit formae totali esse principium operandi quod, de partiali forma substantiali etiam id poterit dici, et sic talis modus operandi ut quod in forma totali non magis excludet illam a ratione naturae quam formam partialem.

EX ALIA VERO PARTE excludi videtur forma totalis a ratione naturae, quia licet humanitas sit principium quo motus et quietis, non tamen est primum principium simpliciter et tamquam elementum primum, unde generatio fit, quia ita est principium, quod etiam est principiatum ex aliis prioribus, scilicet materia et forma. Unde non includitur in definitione data, quae dicit, quod natura est principium motus et quietis primo et per se, humanitas autem non est principium primum, sed ex primis principiis constans.

Et adstipulatur Philosophus 5. Metaph. textu 1.³ dicens, «quod natura principium est et elementum». Sumit ergo naturam non pro quolibet principio, sed pro principio, quod est elementum, sed ex elementis. Item ibidem cap. 4. textu 5.⁴ dicit Aristoteles, «quod natura est id, ex quo primo inexistente generatur, quod gignitur». Primum autem inexsistens, ex quo aliquid generatur, non est integra natura seu humanitas, sed pars aliqua, ex qua fit humanitas. Nec tamen negat ista sententia humanitatem seu formam totalem esse naturam, sumpta natura pro quidditate seu essentia, ut opponitur supposito, non tamen esse naturam prout explicatur in definitione Aristotelis, quae solum includit prima principia motus et quietis, non quae sunt ex his.

Haec difficultas non tanti momenti est, quanti fit ab aliquibus, qui nimis in hanc ultimam sententiam inclinant, sed tamen prima sententia videtur magis conformis menti Divi Thomae, qui in 5. Metaph. lect. 5.⁵ explicans illa verba Philosophi textu 5.,⁶ ubi dicit, «quod est natura ipsa forma ut substantia», intelligit illa de forma totali inquiens, quod «non solum forma partis dicitur natura, sed species ipsa, quae est forma totius, ut si dicamus, quod hominis natura non solum est anima, sed humanitas, et substantia, quam significat definitio». Ita D. Thomas. Cum autem in illo loco Philosophus agat de natura eo modo, quo illam definivit in hoc secundo libro Physicorum, siquidem ex illo loco oppositi auctores suam confirmant sententiam, efficitur planum, quod D. Thomas etiam loquitur de natura, prout hic definita est ab Aristotele, quando illam tribuit formae totali.

AD FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur, quod in definitione naturae, quando dicitur, quod est primum principium, ly primum idem est quod substantiale seu radicale, ut opponitur accidentali et instrumentali, non autem oportet, quod sit primum partiale et per modum primi elementi. Humanitas autem principium substantiale est et hac ratione primum. Quod vero dicitur humanitatem esse genitam, non vero principium generationis, respondetur humanitatem esse genitam ut quo, non ut quod, et sic manet intra lineam principii substantialis; id enim, quod se habet ut quo, est principium eius, quod se habet ut quod. Nec⁷ solum est principium in constituendo et ut quidditas, sed etiam in operando et in ratione motus, quia humanitas est radix potentiarum, ergo et operationum. Non autem requiritur, quod natura sit principium generationis, sed sufficit, quod alterius motus, nam in coelo datur natura, et non principium generationis.

Ad primam auctoritatem Philosophi dicitur, quod in illis verbis: «Natura quoque principium est et elementum» non attribuitur naturae utrumque copulatim, sed naturae et elemento attribuitur, quod sit principium, quasi dicat: «Natura est principium, et etiam elementum est principium», non vero natura est elementum et principium. Quae constructio litterae significatur ibi a D. Thoma lect. 1.⁸ dicens, quod «natura est principium, sicut illud, a quo incipit motus, elementum autem sicut pars prima in generatione rei».

Ad secundum vero locum dicitur, quod ibi Philosophus plures acceptiones naturae referens ponit secundum, quando dicitur natura «id, ex quo primo inexistente generatur, quod gignitur». Tertium autem modum dicit esse, quando natura dicitur, «unde primus motus in unoquoque est eorum, quae natura sunt, in eo secundum quod ipsum est». Qui tertius modus continet definitionem naturae traditam hic in 2. Phys. Ergo perperam ex denegatione illius secundi modi intenditur probari, quod humanitati non conveniat iste tertius.

DE MATERIA ET FORMA.

De forma nulla est difficultas, quod sit natura, imo magis esse naturam quam materiam, aperte docet Philosophus 2. Phys. cap. 1.⁹

De materia multi dubitant, et quidam extreme sentiunt in hac parte. Sentiunt enim aliqui solam materiam, vel generalius loquendo solum principium passivum, non activum esse naturam, quod attribuitur Scoto in 2. dist. 18. quaest. unica,¹⁰ ut referunt Conimbric. in 2. Phys. cap. 1. q. 3. art. 1. et P. Fuente libro 2. Phys. q. 1. diffic. 2.

Alii per aliud extremum solum principium activum sentiunt esse naturam, et ita excludunt materiam a definitione naturae, quod attribuitur Valesio q. 11. ad tirones, et eam videtur sequi P. Vazquez 1. 2. tom. 1. disp. 25. cap. 3. Nec possunt hanc sententiam negare, qui existimant rationem naturae solum analogice convenire materiae respectu formae, ut Cabero hic tract. 2. disp. 1. dub. 4.

Et fundamentum huius sententiae dependet principaliter ex his, quae art. 4. dicenda sunt; praecipue enim fundatur in eo, quia naturale opponitur violento. Ad rationem autem violenti requiritur, quod inveniat resistentiam in passo, quae fit per activitatem illius, non per receptionem passivam, alioquin omnis motus erit naturalis, quia omnis motus habet principium passivum, cum¹¹ recipiatur in aliquo. Ergo ad rationem naturae, ut opponitur violento, requiritur principium activum, et non sufficit passivum; quod fundamentum ibidem expendetur.

Fundamentum autem primae sententiae ad id reducitur, quia inde primo denominatur natura, unde mobilis esse dicitur, et in tantum est natura, in quantum mutabilis. Sed esse mobile et mutabile importat principium passivum et potentiale,¹² ergo ratione illius aliquid denominatur natura.

Confirmatur, quia natura est principium motus intrinsecum. Hoc autem non habet ratione principii activi, sed passivi, imo per accidens se habet ad motum, quod habeat principium activum ad illud, sicut si aegrotus habeat principium curationis, scilicet artem medicam, per accidens se habet ad sanationem. Unde etiam activum principium si purificetur ab omni passivo, exuit rationem naturae et solum est motor naturae. Ut ergo sit natura, necessario debet supponere principium passivum motus, et ab illo solo denominabitur natura, quia si ab activo denominaretur, etiam remoto passivo fieret denominatio. Imo quando datur utrumque principium, tam passivum quam activum, ab activo nullo modo fit denominatio, ut patet in igne, qui non denominatur natura ex eo, quod calefacit active, sed ex eo, quod est mobilis passive. Neque negat haec sententia, quod viventia habeant naturam, sed dicit, quod viventibus convenit natura ratione passivi principii ad motum, non ratione activi. Unde fit, quod ille motus sit in viventibus naturalis, qui est a principio extra, ad quod vivens passive se habet, ut motus cordis, primus actus intellectus et similia. Quaecumque enim determinantur ab alio, dicuntur naturaliter ferri, et recedit a naturali, quod se determinat; de quo D. Thomas 1. p. q. 18. art. 3.

NIHILMINUS DICENDUM EST rationem naturae, ut explicatur definitione data, proprie convenire materiae et formae, principio activo et passivo, dummodo sit principium activum motus in seipso, sicut se movent viventia.

Haec conclusio sumitur ex Divo Thoma 2. Phys. lect. 1.,¹³ ubi inquit, «quod in rebus naturalibus eo modo est principium motus, quo eis convenit motus. Quibus ergo convenit movere, est principium motus activum, quibus autem competit moveri, est in eis principium passivum, quod est materia, quod quidem principium in quantum habet potentiam naturalem ad talem formam et motum, facit esse motum naturalem». Ita D. Thomas. Et videri etiam potest in locis art. 4. citandis, ubi aperte tenet etiam principium passivum esse capax violentiae, et consequenter esse in se naturam. Et videri possunt pro hac sententia Conimbric. ubi supra¹⁴ et Mag. Soto in 2. Phys. q. 1. concl. 3.

FUNDAMENTUM EST, tum quia motus naturales sunt diversi in diversis naturis, cuius diversitatis ratio debet reduci ad diversitatem formae et principii activi, ergo forma est principium naturale; tum quia in viventibus proprie invenitur ratio naturae, alias sola inanimata, non autem viventia constabunt natura, cum tamen vivens, in quantum vivens, habeat processionem naturalem, scilicet generationem, quae est opus naturae, et alios etiam motus naturales. Constat autem, quod vivens in hoc distinguitur a non vivente, quia habet principium activum se movendi, quod inanimato non convenit, ergo principium activum proprie habet rationem naturae.

Nec dici potest motum proprium animalium, v. g. motum progressivum, non esse mere naturalem, sed mixtum ex violento et naturali, quia fit per elevationem et depressionem unius partis, et pro ea parte, qua elevatur, est violentus et contra gravitatem. Contra hoc enim est, tum quia multi alii motus naturales inveniuntur in animali, qui nihil habent de violento, ut motus augmentationis et nutritionis, motus cordis, pulsationis etc. Tum etiam, quia licet motus progressivus aliquid habeat violentiae respectu gravitatis, non tamen respectu naturae animalis, cui motus ille naturalis est, utpote a propria virtute se movendi, quae ex ipsa natura animalis, ut animal est, originatur.

Quod vero materia et principium passivum habeant rationem naturae, constat, tum quia ipsa materia prima per sui transmutationem vere est causa motus et susceptionis formarum, ergo vere est principium motus et quietis; tum etiam, quia aliquis motus datur naturalis, qui non habet principium activum, neque ex parte formae neque ex parte materiae, sicut motus coeli, supposito quod coelum non est vivens, et tamen motus circularis est ei naturalis, ut contra Vazquez et alios probabimus infra.¹⁵ Et dispositiones, quae in aliquo subiecto recipiuntur, in illo sunt motus naturales, et non violenti, alias generatio non fieret naturaliter, et tamen in illo subiecto non habent principium activum, neque ex parte formae, quia illam expellunt, neque ex parte materiae, quia in illa recipiuntur.

AD PRIMUM A PRINCIPIO respondetur Conimbric. hic 2. Phys. cap. 1. q. 3. art. 2. sentire, quod omnis motus est naturalis respectu materiae, violentus autem respectu compositi, si est contra inclinationem formae. Ceterum non potest omnis motus dici naturalis materiae, cum non omnis disponat illam ad generationem formae, quod solum est ei naturale, ut patet in motu, quo proicitur lapis sursum. Quare respondetur, quod licet naturale opponatur violento et omnis motus habeat principium passivum suae receptionis, non tamen principium passivum inclinationis. Ut autem notavit D. Thomas 2. Phys. lect. 1.,¹⁶ principium passivum facit esse motum naturalem, in quantum habet potentiam naturalem ad talem formam et motum, et propter hoc factiones rerum artificialium non sunt naturales, quia licet subiectum et¹⁷ materia, in qua fiunt, naturale sit, non tamen habet potentiam naturalem ad talem formam nec est mobile a naturali agente, sed ab artificioso. Si autem quomodocumque recipi sufficeret ad naturalem motum, proiectio lapidis sursum, cum in eo recipiatur, esset naturalis motus, et gratiae infusio esset naturalis¹⁸ in anima, quia in eius naturali entitate recipitur.

AD ARGUMENTA facta in favorem SCOTI respondetur dici aliquid naturam, in quantum mobilis, sed non ut praecise ad recipiendum, sed etiam si mobilis sit ad agendum; movent enim quaedam ut mota. Itaque principium activum sine ulla mutatione movens est supra naturam, scilicet Deus. Si autem movet ut indigens mutatione ad movendum, non excluditur a natura, quia mobilitate inducitur ad movendum.

Ad confirmationem respondetur probare, quod non omne principium activum est natura, ut si sit principium intrinsecum per accidens, sicut quod infirmus habeat artem curandi; hoc enim principium est acquisitum, non innatum, et sic non est natura. Sunt tamen alia principia activa, quae sunt innata et intrinseca per se et ad motum sui ordinata, ut in viventibus, et talia non excluduntur a ratione naturae. Et in hoc peccant pleraque argumenta, quae pro sententia Scoti multiplicantur. Probant enim principium passivum esse naturale et opponi violento, et illud sufficere ad denominationem naturae; non tamen probant excludi omne principium activum a natura, quando non est pure activum ut Deus, qui¹⁹ est supra naturam, nec est principium solum ad movendum alia, sed etiam se.

Unde respondetur ad ultimum, quod denominatio naturae non fit a solo principio passivo, sed etiam activo, dummodo habeat illas duas conditiones, quod non sit pure activum sicut Deus, sed movens motum, nec sit praecise²⁰ ad movendum alia, sed ad proprios motus sui, ratione cuius ignis, ut praecise calefacit aliud, non dicitur natura, quia non est principium motus in se.

SED ADHUC INQUIRES, an materia et forma analogice dicantur participare rationem naturae.

Respondetur plures auctores analogiam agnoscere, ut Cabero hic tract. 2. disp. 1. dub. 4., Cursus Carmel. disp. 7. q. 8. et alii. Fundantur, quia Philosophus dicit 5. Metaph. cap. 4.²¹ propter formam metaphorice omnem substantiam naturam dici, ergo et analogice. Et 2. Phys. cap. 1.²² dicit, quod forma magis est natura quam materia, non ergo materia simpliciter. Adde, quod materia non habet secundum se oppositionem cum violento nisi mediante forma. Si enim solum sufficeret principium passivum ad rationem violenti nec requireretur activa resistentia, quandocumque excluditur forma a materia, pateretur violentiam, quia passive erat ei coniuncta, et aer quando privatur luce recipiendo tenebras,²³ et coelum cessante motu paterentur violentiam. Denique materia nullius motus est causa nisi mediante forma; de se enim indifferens est et in potentia ad diversos motus. Ergo sicut causa in potentia est causa secundum quid, ita materia est principium motus et consequenter natura secundum quid, quia in potentia.

Opposita tamen sententia pluribus placet auctoribus nec nobis displicet. Tenet eam Soto 2. Phys. q. 1. concl. 2., Toletus,²⁴ Placa²⁵ et alii. Et ratio sumitur ex dictis, quia principium passivum vere et proprie habet rationem naturae, et non habet esse principium omnis motus dependenter aut participative a forma. Nam per se est principium generationis in suo ordine, scilicet ut causa materialis, sicut est principium corruptionis, et ad illam habet naturalem inclinationem; ergo non est, cur a propria et univoca ratione naturae excludatur.

Nec obstat, quod exerceri non potest talis motus sine forma et dependenter ab ipsa; nam hoc modo etiam forma non potest exercere motum, nisi dependenter a materia. Et ratio naturae non consistit in exercitio motus, sed in ratione principii talis motus.²⁶ Ratio autem principiandi nec materiae convenit per formam nec formae per materiam, sed utrique in suo genere per se essentialiter convenit, licet coniungi debeant, ut motus exerceatur.

Ad primum fundamentum oppositum ex auctoritate Philosophi respondetur, quod in illo primo loco, cum dicit, quod propter formam omnis substantia natura dicitur metaphorice, non sumit ibi naturam physice et ut in praesenti consideratur pro principio motus, sed pro quacumque quidditate, quae est terminus generationis et dicitur natura quasi nata seu generata. Sumpta ergo natura in hac acceptione pro termino motus, non pro principio, omnis substantia dicitur natura, id est quidditas specifica a forma quasi a termino formali. Expositio est S. Thomae in 5. Metaph. lect. 5. § Ponit duos modos,²⁷ ubi inquit: «Sicut forma vel materia dicebatur natura, quia est principium generationis, quae secundum primam nominis impositionem natura dicitur, ita species et substantia dicitur natura, quia est terminus generationis. Nam generatio terminatur ad speciem generati, quae resultat ex unione formae et materiae. Et ex hoc secundum quamdam metaphoram et nominis extensionem omnis substantia dicitur natura, quia natura, quam diximus, quae est generationis terminus, substantia quaedam est, et ita cum eo, quod natura dicitur, substantia similitudinem quamdam habet». Ita D. Thomas. Et similiter quando subdit Aristoteles, quod materia dicitur natura, quia formae susceptiva est, ad litteram Philosophus loquitur de natura non in nostra acceptione pro principio motus, sed pro quidditate rei, quae est terminus generationis. In hac enim acceptione proprie dicitur natura ipsa forma seu id, quo aliquid actu habet naturam, id est quidditatem. Materia autem dicitur natura seu quidditas, quia huius susceptiva est, non quia per se actu est talis. Sumendo autem naturam pro principio motus materia dicitur univoce natura, etsi susceptiva sit formae, quia esse susceptivam formae intrinsice et per se illi convenit et per se est principium rei, sicut ipsa forma suscepta.

Ad secundum locum ex Physicis dicitur, quod materia est magis natura, non quod ly magis dicat analogiam, sed principalitatem et comparationem. Bene autem stat, quod inter univoca unum sit principalius et perfectius altero, sicut homo leone in genere animalis. Et ita est magis natura specifice, non generice, inaequalitate se tenente ex parte speciei, non ex parte generis participati; sed hoc analogiam non facit.

Ad fundamentum ex ratione dicemus latius art. 4., quomodo materia seu principium passivum pati possit violentiam, etiam ut passivum est.

Ad secundum respondetur, quod materia est indifferens ad plures motus, ad quos non inclinatur nisi per formam, v. g. ut moveatur sursum vel deorsum, augmentatione vel diminutione etc. Et tamen per se habet et independenter a forma esse principium recipiendi illos in toto. Alii vero motus sunt, ad quos materia habet immediatam inclinationem et per se, non mediante forma, sicut ad generationem substantialem et receptionem formarum, licet determinatio ad istam formam potius quam ad illam ab aliquo agente disponente dependeat.

Et quando dicimus materiam et formam univocari in ratione naturae, non intendimus, quod per se sint univoce in aliquo genere vel specie, sed supposito, quod solum reductive pertinent ad²⁸ genus vel speciem, dicimus rationem principii et partis componentis non inaequaliter et analogice, sed per se utrique convenire.

DE ANIMA RATIONALI.

DIFFICULTAS EST, an secundum gradum rationalem sit natura, non solum secundum alios gradus, videlicet vegetativum et sensitivum. Videtur enim natura esse principium motus corporalis ad Physicam pertinentis. Motus autem partis rationalis independentes sunt a materia et mobilitate physica potiusque ad metaphysicum pertinere videntur, ut intelligere et velle, quae etiam aliunde naturae metas excedunt, quia non sunt determinatae ad unum, sed universalem habent indifferentiam et de se permanere possunt et convenire statui separationis.

NIHILMINUS ASSERENDUM EST animam rationalem etiam secundum gradum rationalem naturam esse pro statu tamen, quo est in corpore; status enim separationis ad considerationem de substantiis separatis spectat, id est ad metaphysicum per se et directe.

Et ita Philosophus in hoc 2. libro textu 26.²⁹ docet, quod terminus considerationis naturalis est forma, quae aliquo modo potest esse separata, scilicet anima rationalis. Unde inquit D. Thomas ibi lect. 4.:³⁰ «Usque ad animam rationalem se extendit consideratio naturalis, quae est de formis. Sed quomodo se habeant formae totaliter a materia separatae et quid sint, vel etiam quomodo se habeat haec forma, id est anima rationalis, secundum quod est a corpore separabilis et sine corpore existere potens, pertinet ad philosophum primum, id est ad metaphysicum». Igitur anima rationalis pro hoc statu ad physicam considerationem pertinet, et consequenter rationem naturae induit; solum enim pro statu separationis ad metaphysicum spectat.

RATIO HUIUS EST, quia anima rationalis etiam secundum ultimum gradum rationalitatis vere constituit hominem et est forma eius. Homo autem est ens naturale etiam secundum ultimam speciem et gradum; est³¹ enim corporeum generatione corporali factum et mobilitati corporali subiectum. Ergo anima, quae est forma constitutiva eius, est natura etiam secundum istum gradum, id est principium talis entis naturalis.

Maior negari non potest. Nam anima rationalis ut rationalis est forma hominis, ut definitur in Concilio Viennensi et in Lateranensi sub Leone X.³² Et ratione constat, quia homo secundum propriam hominis rationem constituitur per aliquam formam seu gradum formae et in quantum homo rationalis est; haec enim est ultima differentia eius. Ergo forma, quae dat esse rationale in quantum talis, constituit essentialiter hominem. Est etiam principium motuum rationalium, ut ridendi, flendi, loquendi, quae licet mediante corpore exerceantur, sunt tamen propria gradus rationalis, non vegetativi aut sensitivi tantum.

AD FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur, quod operationes animae rationalis, licet secundum se et propriam rationem spiritualem sint independentes a corpore, dependent tamen ministerialiter et dispositive, quia pro hac vita exercentur dependenter a sensibus et a phantasmatibus, et rationem huius dependentiae ad naturam spectant, quod etiam generatio hominis naturalis est, licet anima non dependeat a corpore quantum ad esse, sed quantum ad informationem.

Et cum instatur, quod non sunt operationes determinatae ad unum, sed indifferentes aut voluntariae, respondetur, quod ex hoc probatur non esse naturales illas operationes secundum se et ratione principii, a quo egrediuntur, bene tamen ministerialiter et dispositive propter dependentiam, quam habent a sensibus, a quibus etiam dispositive pendet libertatis exercitium; laesis enim vel turbatis sensibus non exercetur libertas. Et hoc non est dici naturales solum ratione modi, sed tota ipsa substantia actus eo modo dicitur naturalis, quo pendet a principio naturali, scilicet dispositive. Ab illa enim dispositione et ministerio sensuum non solum dependet modus, sed etiam totum ipsum exercitium actuum intelligendi et volendi. Quod vero in statu separationis a materia possint huiusmodi actus permanere, non obstat, quia ille status non est connaturalis animae, sed semper inclinatur ad istum, quem habet in corpore. Et ideo anima etiam separata est natura, non propter statum separationis, sed propter connaturalitatem ad operandum in corpore et secundum dispositiones sensuum.

DE COELO.

SPECIALIS DIFFICULTAS EST, an in illo salvetur propria ratio naturae propter duo:

Primo, quia motus ille non est ei naturalis, secundum quod naturale opponitur violento, quia non est ab aliquo principio activo intrinseco. Ut autem sit naturale oppositum violento, debet habere principium intrinsecum activum, quo resistat vi extrinsecus illatae, passivum autem principium nullo modo resistit, ergo non patitur violentiam, et consequenter nec constituit naturam, quia illud est natura seu naturalis motus, quod violento opponitur et per violentiam tolli potest.

Secundo, quia quies non est coelo naturalis neque violenta, ergo neque motus naturalis est, neque ipsum coelum natura, siquidem natura principium motus et quietis, non motus tantum.

Consequentia patet, quia omnis motus naturalis tendit ad quietem, si ergo quies non est naturalis, neque motus. Antecedens vero probatur: Quies non est violenta, quia nullum violentum perpetuum. Coelum autem perpetuo quiescet post diem iudicii. Non est naturalis, quia non est acquisibilis motu naturali, alias quamdiu illam non acquireret, non esset in actu perfecto, sicut grave extra centrum non est perfectum, et ideo motus eius naturalis est, quia tendit ad quietem; nihil enim movetur propter moveri, cum moveri imperfectio sit. Quodsi dicatur utrumque coelo esse naturale, et motum et quietem, ergo duo contraria sunt ei naturalia, quod repugnat.

Denique accumulatur difficultas, quia pars coeli, si avulsa ab ipso poneretur in hoc mundo inferiori, neque moveretur, quia non esset assignare, quo motu moveretur et ad quem terminum, neque quiesceret, quia est extra locum proprium, qui est super elementa; alias enim si quiesceret, naturaliter quiesceret hoc ipso, quod relinqueretur in quocumque loco, et sic quies esset ei naturalis, ac per consequens motus naturalis non esset.

Ultimo coelum empyreum habet naturam, cum sit verum corpus, et tamen nec moveri nec ad id habet principium. Ergo natura non consistit in hoc, quod sit principium motus et quietis.

In hoc puncto aliqui AUCTORES negant motum coeli esse naturalem, fundati in illo principio P. Vazquez 1. 2. disp. 25., de quo agemus art. 4. seq., quod principium passivum non potest pati violentiam et consequenter neque habet naturam, ut opponitur violento. Unde aliqui simpliciter fatentur motum coeli esse violentum, propendere autem in quietem naturaliter; omnis enim motus aut est violentus aut naturalis, ut docet Philosophus 4. Phys. textu 67.³³ Si ergo motus non est coelo naturalis, quia solum habet principium passivum, erit violentus et sic tenet Martinez super cap. 1. huius libri disp. 1. q. 2. Alii vero dixerunt neque esse violentum illum motum coeli neque naturalem, sed praeternaturalem, pro quo citatur Avicenna a Mag. Soto 2. Phys. q. 1. et Scotus in 2. dist. 2. q. 6. in fine,³⁴ et videri potest in 4. dist. 48. q. 2. ponens potentiam neutram, mediam inter naturalem et violentam.

CETERUM S. Thomas expresse pluribus in locis motum coeli dicit esse naturalem, ut videri potest 1. p. q. 70. art. 3. ad 4. et 1. de Coelo lect. 3. et 4.³⁵ et 3. Contra Gent. cap. 23. et q. 5. de Potentia art. 5.³⁶ reducens perpetuo rationem naturae in coelo ad principium passivum, quo naturaliter est susceptivum motus.

ET PROBATUR, quia coelum habet in se principium passivum inclinans ad motum circularem³⁷ non solum alterius, sed suimet. Et hic motus est ei naturalis, non propter terminum in se acquirendum, sed quia naturale est ei influere in haec inferiora ut primum alterans. Ergo principium inclinans ad hunc motum circularem natura est eique conveniunt conditiones naturae. Et hanc rationem ponit D. Thomas in 4. dist. 48. q. 2. art. 2. ad 4.,³⁸ ubi dicit, «quod motus coeli non est de perfectione corporis caelestis, nisi in quantum per hoc est causa generationis in istis inferioribus»; et sic est aliquid naturale ille motus. Est autem coelum principium passivum non solum ratione materiae, sicut omnes aliae res, sed etiam ratione formae, quia ex ipsa forma non consequitur motus active sicut in aliquibus, sed ab intelligentia recipitur.

Ad primum fundamentum respondetur imprimis, quod etiam principium passivum potest pati violentiam, quando habet inclinationem in formam, qua privatur, et privatur illa sine alterius aeque naturalis subrogatione, ut dicemus art. 3. Vel secundo dicitur, quod coelum ut habet adiunctam intelligentiam moventem, etiam resisteret active mediante impulsu intelligentiae, si sibi inferretur vis ad sistendum motum. Remota autem intelligentia movente non erit violenta cessatio motus, et sic non resistet.

Ad secundum respondetur, quod quies non erit violenta coelo eo modo, quo fiet post diem iudicii, ut docet D. Thomas q. 5. de Potentia art. 5. ad 12.,³⁹ non quod illa quies sit ex aliquo agente naturali; sic enim acquireretur per motum et motus coeli esset propter quietem, et sic esset motus imperfectus, quamdiu non acquireretur quies. Sed dicitur illa quies naturalis negative, quia provenit ex absentia moventis. Cessabit enim tunc angelus movere coelum, quia cessabit status generationis, qui ordinatus est a Deo ad complendum numerum electorum. Non est autem illa quies positive naturalis et intenta, neque enim motus coeli est propter quietem, sed propter generationem inferiorum.

Et ad instantiam, quod tunc motus non erit naturalis, respondetur, quod ille motus non dicitur naturalis ratione termini, quasi acquirat aliquid ipsi coelo, in quo quiescat, sed ratione principii, quia passive inclinatur ad motum sui, quo perficitur et constituitur in ratione primi alterantis.

Ex quo etiam solvitur obiectio quorundam, quia tunc motus est naturalis, quando est acquisitio loci convenientis ipsi mobili, et tunc quies est naturalis, quando est conservativa praesentiae seu loci convenientis. Neutrum autem convenit coelo, quia non acquiritur ei locus convenientior ex eo, quod moveatur inter eundem circulum. Sed hoc argumentum, quod fuit Avicennae, procedit ex imaginatione, quod motus coeli est naturalis, sicut motus corporum imperfectorum, quae moventur propter aliquid acquirendum, coelum autem, cum sit corpus perfectum et instrumentum intelligentiae, movetur ad dandum, non ad acquirendum. Et ita D. Thomas in 4. Sent. cit.⁴⁰ dicit, «quod in corpore caelesti non est aliqua potentia, quae perficiatur per locum vel quae facta sit propter hunc finem, qui est esse in tali loco. Motus ergo coeli solum est naturalis, quia reddit coelum motum, ut causet in haec inferiora, non ut sibi acquirat».

Ad aliam replicam, quod duo contraria erunt naturalia coelo, respondetur id non esse inconveniens pro diversis statibus, sicut gravi naturale est quiescere in centro et moveri extra centrum.

Ad tertium respondetur, quod in illo casu aliqui dicunt, quod pars coeli tenderet sursum. Sed non assignant, a quo principio, caret enim levitate. Et licet sit eminenter leve, tamen etiam eminenter est grave. Et ita ex hac parte non est maior ratio ascendendi quam descendendi. Alii dicunt, quod expelleretur ab elementis in locum superiorem sicut oleum ab aqua, ut sursum tendat. Ceterum oleum non ascendit per expulsionem aquae aut impulsum illi impressum ab aqua, sed quia levior est aqua et habet partes magis aereas. Nec apparet, quomodo elementa possent imprimere aliquem impulsum illi corpori caelesti, ut sursum ascenderet, et praesertim si in medio daretur vacuum, non apparet, a quo impelleretur illud corpus caeleste.

Dicendum ergo est ex D. Thoma 1. de Coelo lect. 5. in fine,⁴¹ quod pars coeli ab illo abstracta neque moveretur sursum nec deorsum, cum sit eadem ratio totius et partis, totum autem coelum caret levitate et gravitate. Et hoc magis apparet considerando, quod corpora, quae moventur ratione gravitatis et levitatis, moventur propter conservationem sui in proprio centro. Propter hanc autem rationem coelum non ascenderet, quia cum sit incorruptibile, non indiget loco conservante. Sed tamen quia propter suam dignitatem debetur ei locus supra corpora corruptibilia, probabile est, quod illa pars coeli ascenderet ad suum locum, quatenus ex vi suae creationis est sibi debitum esse in illo loco, non propter conservationem, sed propter dignitatem. Et licet coelum solum sit mobile a motore extrinseco, hoc intelligitur quantum ad motum circularem in loco proprio, non tamen si extra proprium locum ponatur. Vel certe ab ipso creatore movebitur ad proprium locum, quia ex ipsa creatione illi est debitus propter dignitatem supra alia corpora.

Ad ultimum de coelo empyreo dicitur, quod licet illud coelum naturaliter sit ignotum, sed tamen reduci ad definitionem naturae, quia est principium quietis, sed non motus. Neque enim est necesse, quod quaelibet natura in particulari sit principium motus et quietis copulative, sed sufficit, quod alterius, licet natura in communi considerata utrumque complectatur divisive.

DE GRAVIBUS ET LEVIBUS.

Difficultas celebris est, an moveantur a principio intrinseco activo vel passivo, et si est activum, an sit activum per modum dimanationis, sicut passio oritur a subiecto, vel per modum productionis, sicut mobile movetur a motore. Et eadem difficultas est de motu, quo reducitur aqua ad frigiditatem vel aliud corpus ad qualitatem propriam. Sed de his agendum est infra libro 8.⁴²

DE ANGELIS.

DICIMUS: Nullo modo convenire illis definitionem naturae traditam. Licet enim habeant naturam, sumpta natura pro quidditate constituta ex suis praedicatis, non tamen habent naturam, quae sit in ipsis principium motus imperfecti et divisibilis, sicut est motus physicus. Habent autem operationes perfectissimas intelligendi et volendi, quae propter suam universalitatem sunt capaces attingendi omnem naturam, et ideo non possunt ab aliqua natura sufficienter moveri et satiari, ut S. Thomas docet 1. p. q. 105. art. 4. et 1. 2. q. 9. art. 6. Si ergo sunt capaces omnis naturae propter suam amplitudinem et abstractionem, consequenter non includuntur in natura physice definita, sed pertinent ad naturam metaphysicam, quae⁴³ transcendit omnem motum physicum et corporalem, licet in illa etiam sint capaces superioris perfectionis divinae, quae supernaturalis dicitur.

Circa artificiale duo breviter explicanda sunt: Primum quantum ad principium motus, an videlicet formae artificiales possint esse principium per se motus eius, in quo est. Secundum, an possit per artem produci forma aliqua naturalis.

Circa primum vulgaris difficultas est de illis artefactis, quae ordinantur ad motum. Videmus enim corpus rotundum velocius moveri quam planum vel quadratum, videmus rotis moveri plaustrum, non sine illis, et machinas artificiose dispositas impulsu velociori ferri quam sine artificio. Denique nonnullae artes solum ordinantur ad motum eius, in quo sunt, sicut ars saltandi, citharizandi et similes solum ordinantur ad motum ipsiusmet saltantis et citharizantis etc.

Circa secundum videtur ars facere aliquando opera naturae, sicut sanitas, quae est aliquid naturale, fit a medico, doctrina a magistro, figura rotunda vel recta aut collocatio diversa corporum ab artifice, et posse a daemone vel angelo fieri veros serpentes, et sic fuisse factos a magis Pharaonis Augustinus putat 3. de Trinit. cap. 8.,¹ et aurum posse fieri per artem chimicam S. Thomas insinuat 2. 2. q. 77. art. 2. ad 1., et saltem per angelum posse fieri nemo negabit, pluraque alia admiranda fieri per artem plures referunt auctores.

AD PRIMUM RESPONDETUR formam artis nullo modo posse esse principium per se motus eius, in quo est.

In hoc enim maxime differunt ars et natura, ut tradit Aristoteles in hoc 2. Phys.² et D. Thomas ibi lect. 1.,³ et lect. 14. in fine⁴ dicit in nullo alio differre naturam ab arte, nisi quia natura est principium intrinsecum et ars extrinsecum. Idemque affirmat in 12. Metaph. lect. 3.⁵

RATIO EST, quia tam principium artis quam forma per illam producta sunt extrinsecum principium motus. Ars enim est in intellectu, intellectus autem non movet naturaliter et intrinsice, sed dirigendo et imperando, qui est motus extrinsecus ipsi rei imperatae et directae. Ex parte autem formae productae per artem constat, quod illa est principium motus extrinsecum, quia cum sit impressa a directione intellectus per artem, non potest ex vi talis principii habere intrinsecam rationem naturae et principii motus, eo quod intellectus non est factivus naturae per ideam et artem, nisi intellectus divinus. Quodsi applicando per artem res naturales, id est activas passivis,⁶ resultat aliqua forma naturalis, id non est ex vi artis applicantis, sed ex vi naturae applicatae, ut statim dicemus.

Ad oppositam autem rationem respondetur figuram rotundam vel quodcumque aliud artificiale non influere tamquam principium intrinsecum in substantiam motus, sed in aliquem modum vel applicationem ad motum. Figura enim rotunda tollit aliqua impedimenta, quae in figura quadrata sunt, ad velocitatem motus; rotundum enim habet partes magis unitas et consequenter melius dispositas ad scindendum aerem quam quadratum, non tamen dat principium intrinsecum talis motus, quod est gravitas, sed conditionem aliquam seu modum requisitum in partibus mobilibus, ut facilius moveatur. Et similiter per machinas artificiose dispositas fortior seu velocior motus fit, non quia addatur per artem maius principium intrinsecum illius motus, sed quia sic comprimuntur vel uniuntur aut disponuntur partes, ut velociori modo motus fiat, posito tali modo vel applicatione partium. Ad illud, quod dicitur de arte saltandi, respondetur, quod ars illa non praebet principium motus quantum ad substantiam illius, motus enim ille vitalis est, et sic fit a principio vitae, sed quantum ad modum, ut quod tali numero aut ordine fiat aut tali modo applicentur activa, ut medicus, qui applicat aliqua ad sanationem modo artificioso.

AD SECUNDAM DIFFICULTATEM respondetur sententiam D. Thomae consistere in duobus: PRIMUM, quod ars non potest facere virtute propria formam naturalem substantialem, sed solum formam accidentalem, virtute tamen agentium naturalium applicatorum ab arte potest forma substantialis fieri. SECUNDUM EST, quod formae, quas proprie inducit ars in materia exteriori, solum sunt figura vel compositio seu ordo corporum.

PRIMUM patet in 3. p. q. 66. art. 4. et q. 75. art. 6. ad 1., ubi docet, quod formae artificiales sunt accidentia, potest tamen ars applicando virtutes corporum naturalium substantiales formas producere, non virtute propria, sed virtute naturali a se applicata. Unde ars solum ibi facit applicationem, non effectum naturalem, sicut quando per artem fiunt ranae aut serpentes, vel etiam decoctione artis fit panis et alii cibi.

Et ratio est, quia ars non habet in se principium formale ad efficiendum tales formas. Ars enim nititur virtute et directione intellectus, intellectus autem non potest formali immutatione immutare corporalem materiam. Formae enim substantiales non effluuntur a substantiis immaterialibus, ut quidam antiqui posuerunt, sed ab agentibus naturalibus formae educuntur de potentia materiae, causatur enim unumquodque a suo simili, sicut late probat D. Thomas 1. p. q. 110. art. 2. Cum ergo ab arte solum fiat applicatio talium agentium naturalium directa per rationem, et constat, quod applicatio non est principium efficiendi formam, sed conditio, consequenter si aliqua forma naturalis fit ab arte, solum fit in vi naturalium agentium, quae antea non operabantur illos effectus naturaliter, quia non erant naturaliter sic applicata.

SECUNDUM DICTUM ponit D. Thomas 2. 2. q. 96. art. 2. ad 2. et opusc. 34. in fine,⁷ ubi inquit, quod formae artificialium, «cum nihil aliud sint quam compositio, ordo et figura», ut dicitur in 1. Phys., non possunt habere naturalem virtutem ad agendum.

Et ratio est, quia circa materiam exteriorem ars nihil operatur nisi motu locali vel praecise applicando activa passivis. Motus autem localis vel facit divisionem in quantitate vel copulationem. Si divisionem, resultat diversa figura ex diversa divisione vel terminatione quantitatis; si copulationem, resultat ordo sive compositio aut situatio corporum. Si vero ars non solum facit divisionem vel copulationem in quantitate, sed etiam applicat activa passivis, resultat quidem alteratio per qualitates activas facta et quandoque etiam generatio substantialis non virtute artis, quae solum applicationem dirigit, sed virtute activorum, quae applicantur.

Quodsi inquiras: In illa figura vel situatione facta per artem quidnam est artificiale, cum figura ipsa et situs aliquid naturale sint, respondetur tales figuras dici artificiales denominatione sumpta a modo, quo producuntur, scilicet ex ordinatione artis; eadem enim figura si produceretur a virtute naturali sine artificiosa directione, diceretur forma naturalis. Illa ergo figura entitative est aliquid naturale, sed ordinative est aliquid artificiale, quatenus a directione artis fit. Utrum vero ars applicans activa passivis et virtute illorum operans possit producere quascumque veras formas naturales, v. g. verum aurum, veros serpentes et similia, supervacuum est quaerere. Constat enim, quod si illas producunt, non virtute propria artis producunt, ut dictum est. Sed tamen potest adverti differentia posita a D. Thoma in 2. dist. 7. q. 3. art. 1. ad 5.,⁸ ubi inquit, «quod ars non potest formam substantialem conferre, quod tamen potest virtute naturalis agentis, sicut patet in hoc, quod per artem inducitur forma ignis in lignis. Sed quaedam formae substantiales sunt, quas nullo modo potest ars inducere, quia propria activa et passiva inveniri non possunt, sed in his potest aliquid simile facere, sicut alchimistae faciunt aliquid simile auro quantum ad accidentia exteriora, sed tamen non faciunt verum aurum, quia forma substantialis auri non est per calorem ignis, quo utuntur alchimistae». Idem docet q. 6. de Potentia art. 1. ad 18.,⁹ nec oppositum dixit 2. 2. q. 77. supra¹⁰ cit.; solum enim sub conditione dicit, quod si per alchimiam fieret verum aurum, non esset illicitum ipsum vendere pro vero, quia nihil prohibet artem aliquibus naturalibus causis uti ad producendum veros et naturales effectus. Quod vero ita de facto fiat per artem, ibi non dicit. Quare tota ratio, propter quam non potest ars aliquos effectus naturales facere, est, quia non potest invenire propria activa et passiva et convenienter applicare, quae tamen angelus vel daemon, qui naturalia omnia perfectissime cognoscit, multo melius invenire et applicare potest ideoque mirabiles effectus quandoque facit.

Violentum generaliter sumptum definiri solet, «quod est a principio extrinseco vim passo non conferente», ut tradit D. Thomas 8. Phys. lect. 7.¹ Et desumitur ex Philosopho 3. Ethic. cap. 1.,² ubi inquit «id esse violentum, cuius principium est extra tale existens, in quo nihil confert operans vel patiens», ubi S. Thomas explicat illam particulam „in quo nihil confert”, scilicet per proprium appetitum, atque ita nihil aliud significat illa particula „vim passo non conferente”, quam non praebente seu habente inclinationem. Potest autem non praebere inclinationem vel positive vel negative: Negative, quia nec resistit nec inclinatur, sed mere negative se habet; positive, quia contrariam habet inclinationem, et sic positive resistit.

Ut autem praedicta definitio recte explicari possit, tres difficultates se offerunt explicandae: Prima circa primam particulam „a principio extrinseco”, an a quocumque principio extrinseco, etiam universalissima causa, qualis est Deus, possit inferri violentia. Secunda circa illam particulam „vim passo non conferente”, an intelligatur de resistentia positiva contraria, an sufficiat negativa. Et si requiratur positiva, an requiratur, quod sit activa, vel sufficiat passiva, et quod sit contra quamlibet inclinationem passi. Tertia, an divisio ista in violentum motum et naturalem ita sit immediata quod non possit dari motus medius, quae dicitur praeternaturalis.

PRIMA DIFFICULTAS.

Circa primam difficultatem duae sunt sententiae extreme contrariae: Prima, quod a quocumque agente, etiam universalissimo, potest inferri violentia in res subiectas, de qua videri potest Mag. Lorca 1. 2. q. 6. art. 4. disp. 4. memb. 2., Medina super illum locum 1. 2. Alii per aliud extremum dicunt, quod nullo modo potest inferri violentia ab universali agente, scilicet Deo, etiamsi ad modum particularis agentis velit agere.

Ceterum SENTENTIA MEDIA nobis eligenda est, scilicet quod Deus in quantum motor universalis, a quo omnis creatura movetur, non potest inferre violentiam, siquidem operatur ut proprium principium et radix cuiuscumque motus. — Si tamen velit Deus operari ut particularis motor, non repugnat, quod inferat violentiam, praesertim cum in aliquibus actionibus Deus intendit illam inferre.

Prima pars traditur expresse a D. Thoma 1. p. q. 105. art. 5. ad 1. et 3. Contra Gent. cap. 100. et q. 6. de Potentia art. 1. ad 19.,³ et sequuntur communiter eius discipuli, ut Ferrariensis loco cit. Contra Gent.,⁴ Conradus 1. 2. q. 6. art. 4. et alii.

RATIO sumitur tum a posteriori, tum a priori. A posteriori, quia videmus plures motus, qui sunt a principio extrinseco universali, non esse violentos, quia a principio universali sunt, sicut in mari fluxus et refluxus non est violentus, licet non sit a principio intrinseco, sed a motu lunae. Et illuminatio solis in aere non est violenta, licet non sit a principio intrinseco. Ergo similiter quicumque motus a Deo in creaturam subiectam non potest illi esse violentus, licet principium sit extrinsecum et passum non habeat inclinationem, sicut in exemplis positis non habet.

A priori autem fundatur amplius haec ratio, quia inter causam superiorem et inferiorem coordinatio ipsa naturalis est, et multo magis inclinatur natura subiecta in motum provenientem a superiori agente quam in proprium motum suum, eo quod magis inclinatur ad conservationem totius quam sui; conservatio enim sui maxime pendet a conservatione totius. Et ita, si inclinatio ad propriam conservationem est naturalis, et non violenta, multo magis erit naturalis inclinatio ad conservationem totius. Conservatio autem totius pendet ex connexione partium inter se, ita quod inferior subiciatur et obediat superiori in quantum superior est, alioquin si exit ab eius ordine, dissolvitur coordinatio inter partes inferiores et superiores. Motus autem, qui est a Deo ut ab agente universali, respicitur a creatura secundum habitudinem partis ad totum, quia Deus ut motor universalis totum comprehendit. Ergo repugnat, quod talis motus in creatura sit violentus, sed maxime naturalis, cum fundetur in illa naturali coordinatione et subordinatione partis ad totum.

Secunda vero pars nostrae sententiae probatur, quia nulla est repugnantia, quod sicut homo proicit lapidem sursum non sublata eius gravitate neque gravitatione, et consequenter motu existente violento, ita Deus similem motum faciat in lapide, ipso actu gravitante, et tunc talis motus erit violentus.

Et confirmatur, quia Deus potest intendere ipsam violentiam in motu, ut patet quando torquet daemones mediante instrumento ignis, aut si immediate per seipsum torqueat daemones, ille autem motus violentus est, quia infert tristitiam et poenam, ergo supponit aliquam repugnantiam ex parte naturae; si enim non repugnaret, non sentiret tristitiam.

Respondent aliqui, quod si Deus moveret lapidem sursum, ille motus non esset violentus, licet esset contrarius motui naturali, quia mobile non resistit Deo moventi. Sicut si in voluntate esset per impossibile duo actus contrarii, neuter esset violentus, sed uterque a principio naturali intrinseco, sic in lapide tunc darentur duo motus contrarii, non tamen daretur violentia.

Sed contra est, quia Deus sic movens lapidem sursum remota gravitatione vult, ut suo motui resistatur, sicut si proiceretur lapis ab homine, quod patet manifeste, quia illa gravitatio non sublata tandem vincet motum proiectionis factae a Deo. Supponimus enim, quod non maiori vi proicit quam homo. Ergo signum est, quod ille motus naturalis gravitandi resistit motui proiectionis sursum, ergo falsum est dicere, quod non invenit resistentiam, quando sic proicitur, et consequenter violentus est ille motus.

Similiter non sufficit dicere, quod poena daemonibus impressa solum habet resistentiam moralem in illis respectu Dei torquentis, respectu vero ignis, qui est instrumentum Dei, habet physicam violentiam, quia spiritus subicitur corpori, quod est contra naturalem inclinationem eius.

Sed contra est, tum quia moralis violentia est tristitia, quae fundatur in aliqua physica contrarietate. Si⁵ enim nihil realiter et physice est illi repugnans, non potest vere tristari, sed phantastice et falso. Tum, quia Deus non solum potest inferre dolorem spiritui, sed etiam corpori sensibili hominis vel bruti. Respectu autem corporis dolor habet violentiam physicam, alias si naturalis esset ille motus, in quantum sensibilis, non causaret dolorem.

Nec obstat dicere, quod illa violentia est in angelo respectu ignis torquentis, non vero respectu Dei, si seipso torqueret. Non, inquam, obstat, tum quia ille ignis non agit virtute propria, sed virtute Dei, ergo ipsi virtuti et motui Dei resistit spiritus; tum etiam, quia potest unus angelus superior violenter detinere inferiorem, sicut dicitur Tobiae 8.,⁶ quod angelus apprehendit daemonium et religavit illud. Ergo potest actio superioris esse violenta respectu inferioris; ergo similiter actio Dei, si ita religaret daemonium per seipsum sicut ille angelus.

Neque est inconveniens, quod Deus concurrat ad motum naturalem lapidis v. g. et efficiat motum contrarium illius. Sicut enim de facto concurrit Deus ad motum hominis proicientis lapidem et ad motum lapidis renitentis, neque in hoc est contrarietas, quia est respectu diversorum principiorum, ita non est contrarietas, quod per seipsum moveat lapidem sursum sicut homo, et concurrat cum lapide ad renitentiam deorsum, sicut cum eadem voluntate concurrit, ut determinate velit unum, et ex vi dictaminis indifferentis et motionis moventis, ut possit oppositum.

SED CONTRA PRIMAM PARTEM conclusionis obicies: Nam omnis violentia fit ab aliqua causa superiori et efficaciori vincente renitentiam alterius. Ergo si propter superioritatem causae universalis ad inferiora non datur violentia, ubicumque fuerit superioritas ad alterum, violentia cessabit, et sic frustra diceret Philosophus 3. Ethic. cap. 1.,⁷ quod violentum est, cum homines ab habentibus potestatem ad aliquid compelluntur. Et certe si aqua patitur violentiam, quando calefit vel quando proicitur sursum, quia talis motus inclinationi eius contrariatur, cur non dicetur eandem pati violentiam a tali motu, etiamsi fiat ab agente universali? Diversitas enim agentis non variat contrarietatem inter motus.

Confirmatur, quia aqua, quando movetur sursum ad replendum vacuum, violenter movetur, siquidem resistit et gravitat aqua, quando sic elevatur, et tamen ille motus est ab inclinatione superiori, scilicet ut succurratur bono totius universi, ergo potest a superiori movente violentari inferior, etiamsi sit propter bonum universale totius.

Respondetur violentiam fieri a superiori, quando est superius in vincendo resistentiam alterius, non autem si sit superius in causando, ita quod inferius dependeat totaliter in agendo a superiori. Tunc enim impressio illa a superiori in inferius numquam potest habere resistentiam in inferiore. Si enim dependet in omni sua actione et modo a superiori, clare constat, quod nullam actionem habere potest resistentiam illi, cum hanc etiam ab illo superiore habere debet, sine quo nullam habet. Et sic constat differentia inter motum proiectionis sursum in lapide factum ab homine et factum a Deo vel⁸ quacumque aliam violentiam factam a superiore potestate, quia respectu hominis habet lapis principium resistendi independenter operando ab illo, non vero respectu Dei, si operetur ut motor universalis, nisi se habet praecise ad modum particularis agentis.

Quodsi petas: Quomodo intelligimus, quando movet Deus lapidem sursum ut particularis motor vel ut universalis? Respondetur id constare praecipue ab effectu, ut si fieret conservando renitentiam lapidis in oppositum; tunc enim ut particularis motor se haberet. Et haec est praecipua regula ad dignoscendum, quando motus Dei est violentus, scilicet si movet conservando renitentiam oppositam, et consequenter non secundum potentiam obedientialem vel universalem,⁹ qua omnia ad nutum obediunt Deo, sed secundum potentiam, quae resistendo vincitur et obedit agenti ex victoria supra ipsam, non ex suprema causalitate in ipsam.

Ad confirmationem aliqui putant, quod aqua, quando ascendit ad supplendum vacuum, violenter ascendit et ad motum aeris, qui sursum attractus secum defert aquam; non enim apparet, a quo alio agente moveatur. Sed hoc est contra doctrinam D. Thomae 1. p. q. 60. art. 5., ubi inquit, quod pars magis naturaliter inclinatur ad conservationem totius quam ad suam. Et ita cum aqua ascendat ad replendum vacuum, quod posito vacuo deordinaretur, ideo naturaliter ascendit sursum, non quatenus corpus grave est, sed quatenus est pars universi, sicut manus naturaliter se opponit ictui capitis, quatenus pars hominis est. Et sicut ab ipso generante movetur per gravitatem ad centrum, ut ibi conservetur secundum particularem convenientiam, ita ab eodem generante movetur sursum mediante inclinatione, quam habet ad conservationem totius, in quantum pars universi est, quae inclinatio imbibitur in ipsa gravitate secundum habitudinem, quam habet ad conservationem totius, non secundum quod respicit modum proprium conservandi se in centro per gravitationem. De quo amplius q. 17. art. 1.

Et si dicas, quod aqua ascendens per fistulam gravitat, quia experientia apparet fistulam aqua ascendente plenam magis ponderare quam vacuum, respondetur, data illa experientia, de qua tamen nobis non multum constat, non gravitare totam aquam, quae intra fistulam ponitur, quia illa, quae ascendit, non gravitat actu, licet¹⁰ retineat vim gravitandi in actu primo, sed illa, quae adhaeret lateribus fistulae madefaciendo ipsam vel per poros intrando, talis aqua, quia non ascendit, gravitat et reddit fistulam magis ponderantem aliqualiter.

SECUNDA DIFFICULTAS.

Circa secundam difficultatem unum est certum et aliud dubium.

CERTUM EST et communiter receptum ad violentum requiri, quod passum non se habeat mere negative, sed positive seu contrarie ad talem motum. Unde D. Thomas 1. 2. q. 6. art. 4. ad 2. dicit, quod «non semper est motus violentus, quando passivum immutatur a suo activo, sed quando hoc fit contra interiorem inclinationem passivi». Requiritur ergo contraria et positiva repugnantia saltem ex parte inclinationis interioris. Et sic videmus, quod illuminatio aeris non est violenta nec receptio gratiae in anima, licet subiectum negative se habeat ad istas formas. Et ratio est, quia quando subiectum solum negative se habet, adveniente forma positiva negatio tollitur, sublata autem illa nihil remanet, quod repugnet positioni formae; ubi autem non est repugnantia, neque est violentia.

DUBIUM AUTEM EST, an ista repugnantia debeat esse ex inclinatione activa vel passiva. Nam P. Vazquez 1. 2. disp. 25. cap. 3., quem plures alii sequuntur, tenet, quod violentum tantum est contra principium activum, non passivum, eo quod in passivo solum invenitur ordo receptionis ad formam, non resistentiae et contrarietatis, sine qua non salvatur violentia.

Ex quo infert principium pure passivum sicut materia prima, non esse proprie naturam, secundum quod naturale opponitur violento; neque enim violentiam pati potest materia, quia omnis violentia fit per impressionem alicuius formae in passo. Vel ergo talem formam recipit materia vel non. Si non recipit, nulla est violentia. Si vero recipit, naturaliter recipit, quia habet naturalem potentiam ad omnes formas. Quodsi materia per impossibile conservaretur a Deo sine omni forma, adhuc non fieret illi violentia, quia solum negative se haberet et in potentia ad omnes formas, sine quibus conservatur non per aliquem positivum impetum, quo tendat ad illas formas, et sic non patitur violentiam, licet extra cursum ordinarium conservetur.

Secundo infert motum coeli esse violentum. Nam quies eius non erit contra naturam; perpetuo enim durabit. Ergo motus eius nunc violentus est, quia opponitur illi quieti. Et cum non fiat a natura coeli efficienter, fiet violenter. Omnis enim motus aut fit natura aut vi, ut docet Aristoteles 4. Phys. textu 67.¹¹ Si ergo non fit a natura coeli, vi fit.

Denique instatur pro ista sententia, quia si ad violentum sufficit principium passivum, idem sufficiet ad naturale, scilicet oppositum eius, quod violenter fit per operationem. Et sic cum naturalis sit aeri potentia ad recipiendam lucem, violenter recipiet tenebras, et coelum violenter recipiet quietem post diem iudicii, quia nunc naturaliter recipit motum, et materia prima violenter carebit forma, quam modo habet, quia habet potentiam naturalem ad habendam illam, et humanitas Christi esset violenter, quia habet naturalem inclinationem ad propriam subsistentiam, et idem est de accidente separato ad suam inhaerentiam.

NIHILMINUS DICENDUM EST, quod etiam in principio passivo salvari potest ratio naturae propter inclinationem ad suum naturalem actum vel ad suam formam, et quod potest pati violentiam non per hoc, quod removeatur ab illo ista forma et succedat alia vel eius opposita, cum utriusque sit capax, sed per hoc, quod removeatur principium passivum a statu sibi connaturali, scilicet a tota collectione formarum vel a tota subiectione ad suum activum.

PRIMA PARS constat ex dictis art. 2., ubi ostendimus ex D. Thoma ad motum naturalem sufficere principium passivum, et ita vocat S. Doctor motum coeli naturalem, quia habet principium passivum ad ipsum inclinans, ut patet in 1. p. q. 70. art. 3. ad 4. et aliis locis ibi cit.

SECUNDA VERO PARS explicatur sic, quia principium passivum dicit potentiam seu capacitatem recipiendi aliquam formam et eius oppositam vel etiam plures formas intra sphaeram suae inclinationis. Unde violentia in eo non potest sumi ex eo, quod removeatur ab una forma et succedat illi alia, cuius est capax, siquidem sub utraque naturaliter manet. Sed si inducatur illi aliqua forma extra totam suam sphaeram vel impediatur subici suo connaturali activo, quando ab illo movetur, tunc violentabitur. Sic enim principium passivum impeditur a suo naturali statu, qui est recipere aliquam formam vel obedire alicui agenti connaturali. V. g. materiae primae non solum est connaturalis ista forma vel illa, sed tota collectio formarum. Unde si poneretur materia absque omni forma vel materia sublunaris indueret formam coeli, diceretur violentiari, quia impediretur eius naturalis status recipiendi formas vel saltem formas corruptibiles, quae sibi sunt connaturales. Similiter in coelo datur naturalis receptio motus ab intelligentia, et si angelus cesset movere, quies succedet sine ulla violentia, sed tamen si stante motione angeli, impediretur coelum illi obedire, haec esset violentia in coelo. Et si materia ultimo disposita ad formam impediretur recipere illam et obedire agenti disponenti stante eius actione, pateretur materia violentiam.

Itaque violentia vel potest esse formalis vel activa. Formalis est, quando removetur passivum a suo connaturali statu passivae inclinationis sive respectu formarum propriarum sive respectu proprii activi. At vero activa violentia fit per motum impedientem activam inclinationem seu motum naturalem, et sic requirit activum principium in patiente violentiam. Et de hac violentia activa loquitur D. Thomas, quando dicit in q. 5. de Potentia art. 5. ad 12.,¹² quod cum in corpore caelesti non sit principium activum ad motum sicut in elementis, non sequitur, quod eius quies sit violenta. Et sic ut quies violenta sit, videtur requirere D. Thomas principium activum resistens illi. Et in 3. Contra Gent. cap. 23. facit similem consequentiam, quod in motu caelesti nihil est violentum, ergo impossibile est, quod principium eius activum sit natura; istae enim consequentiae procedunt de violentia activa. Ceterum si alio modo principium passivum removeatur a suo statu naturali per impedimentum recipiendi formas proprias vel obediendi suo connaturali activo, sic violentiam formalem patietur, licet non activam.¹³

AD ARGUMENTA OPPOSITA respondetur non requiri renitentiam activam ad violentiam formalem, sed sufficere impedimentum inclinationis passivae ad proprias formas vel ad connaturale activum.

Ad id, quod dicitur de materia prima, quod non potest pati violentiam per impressionem alicuius formae, iam dictum est,¹⁴ quomodo potest pati violentiam, si ponatur extra statum naturalem, vel in opinione eorum, qui admittunt materiam posse conservari absque omni forma, vel si forma incorruptibilis materiae sublunari imprimeretur, aut si materia ultimo disposita ad formam impediretur recipere illam. Et quod dicitur, materiam sine omni forma solum se habere negative, respondetur, quod negative se haberet in ratione agendi, sed non negative in ratione inclinationis et appetitus positivi, quo frustraretur in illis casibus materia.

Ad id, quod dicitur de motu coeli et quiete, iam art. 2. ostendimus, quomodo ibi violentia non inveniatur.

Ad exempla ultimo loco allata respondetur, quod non fit violentia materiae, si expellitur una forma et introducitur alia, quia ad utramque habet connaturalem habitudinem. Et similiter se habet aer in admissione lucis et amissione illius; utriusque enim eadem connaturalitate est receptivus, et sic expulsio unius non est violenta, cum recipiat aliud, quod est etiam connaturale. De humanitate Christi dicimus, quod licet careat subsistentia propria, subrogatur tamen divina, quae eminenter continet totam vim et aptitudinem et perfectionem propriae,¹⁵ et sic non violentatur, quia eminentius subsistit in subsistentia illa, et¹⁶ sic est in subsistentia, quae eminenter est sua propria, cum divina eminenter contineat creatam. Quando autem totum, quod est in aliqua forma, suppletur per aliam, nulla fit violentia, si caret propria.

De accidente separato, a quo tollitur modus connaturalis existendi per inhaerentiam, et de modo sacramentali corporis Christi tollente modum connaturalem quantitatis dicimus, quantum est de se pro ea parte, qua impediunt connaturales modos talium rerum, esse similes formis violentiam inducentibus, sed tamen quia hoc fit a Deo auctore supernaturali, cui naturaliter subicitur omnis creatura, ex parte agentis et ex modo agendi non est contra naturam neque est violentum, ut tradit D. Thomas 1. p. q. 105. art. 6. ad 1.

Adhuc tamen inquires: Quando in aliquo subiecto invenitur aliquis motus, qui respectu unius principii est naturalis et respectu alterius violentus, unde adiudicandum est, an simpliciter sit violentus vel naturalis? V. g. generatio et corruptio sunt mutationes naturales ratione materiae, sed tamen corruptio est contra naturam formae. Et dispositiones, quas ignis inducit in aqua, sunt naturales ratione materiae et violentae ratione formae aquae. Et similiter quando animal movetur motu progressivo, elevatio pedis v. g. est violentia respectu ipsius corporis, in quantum corpus grave est, respectu vero naturae animalis, ut animal est, est naturalis. Et similiter voluntas in actibus imperatis potest pati violentiam, ut in intellectu et appetitu sensitivo, quatenus nati sunt moveri a voluntate,¹⁷ licet sint naturales, ut eliciuntur a suis potentiis.

Respondetur, quod licet respectu eiusdem principii repugnet eundem motum esse violentum et naturalem, quia repugnat idem principium esse intrinsecum et extrinsecum, tamen non repugnat eundem motum respectu diversorum principiorum dici violentum et naturalem, aut mixtum ex voluntario et involuntario.

Quando autem quaeritur, unde fiat denominatio, respondetur quod in voluntariis seu moralibus violentum denominatur ab eo, quod est contra voluntatem, licet connaturale sit respectu principii seu potentiae particularis, eo quod voluntas est inclinatio totius suppositi et rapit secum ceteras potentias, quae connaturaliter natae sunt illi obedire, sicut sphaerae inferiores natae sunt moveri a primo mobili. Et ita voluntas non potest pati violentiam in propriis actibus, neque physice, quia ab intrinseco principio sunt, neque moraliter, quia voluntarii sunt hoc ipso, quod ab ipsa procedunt. In actibus autem imperatis et ab alia potentia elicitis pati potest violentiam, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 6. art. 4., quia licet isti actus pro ea parte, qua eliciuntur a propriis potentiis, quae sunt principia intrinseca, violenti non sint, comparative tamen ad voluntatem, a qua illa principia nata sunt moveri, simpliciter dicuntur violenti, quia sunt contra inclinationem totius suppositi, quae est voluntas, a qua simpliciter denominatur suppositum moveri. Et sic intellectus potest pati violentiam comparative ad voluntatem, non physice in se, voluntas autem neutro modo.

Ceterum in naturalibus, quando concurrit principium motus violenti et naturalis, denominatio sumitur ex principio naturae praedominantis. V. g. motus progressivus animalis simpliciter est naturalis, quia est a forma intrinseca animalis, quae praedominatur naturae elementali, siquidem perficit et movet illam et sic elevatio pedis, licet sit violenta corpori elementi, est tamen naturalis animali. Et similiter quando aqua ascendit ad replendum vacuum, simpliciter est motus naturalis, quia oritur ex inclinatione naturali, scilicet ex conservatione totius universi, quae praedominatur inclinationi particulari. Et eadem ratione dispositiones ad generationem et corruptionem simpliciter sunt naturales, quia licet contrarientur ipsi composito, quod corrumpitur et formae illius, tamen pertinent ad conservationem universalem status corporum inferiorum, in quibus, si materia permaneret sub una forma, tolleretur ordo mutationum generabilium et corruptibilium. Et ideo mutationes, quae deserviunt ordini et conservationi huius status, simpliciter dicuntur naturales ratione materiae, licet contrarientur formae particulari, quam corrumpunt.

TERTIA DIFFICULTAS.

Circa tertiam difficultatem aliqui tenent non dari motum medium inter naturalem et violentum, loquendo de motu locali, qui sit praeternaturalis, fundaturque in auctoritate Philosophi 4. Phys. textu 67.¹⁸ dicentis, «quod omnis motus aut fit natura aut vi»; ergo omnis motus, qui non est naturalis, eo quod non est a principio intrinseco, erit violentus.

Et ratio est, qui omnia corpora habent internam propensionem in aliquem definitum et determinatum locum universi, sive gravia sint sive levia, a quo si recedant, patiuntur contra impetum propriae inclinationis, ergo violentantur. Et hic inferunt motum coeli esse violentum, quia coelum inclinatur naturaliter ad quiescendum, si angelus cesset movere, ergo contra illam inclinationem fit, si moveatur. Dicunt tamen, quod si coelum non esset grave et leve, ut putavit Aristoteles (quod tamen ipsi non admittunt) motum fore praeternaturalem. Ita Martinez 2. Phys. cap. 1. q. 2.

Oppositum sentit S. Thomas 1. de Coelo lect. 4.,¹⁹ ubi inquit, «quod circulatio ignis vel aeris, quam ex motu firmamenti dicit Aristoteles provenire 1. Meteorolog.,²⁰ non est ei naturalis, quia non causatur ex principio intrinseco, neque iterum est per violentiam sive contra naturam, sed est quodammodo supra naturam, quia talis motus inest eis ex impressione superioris corporis, cuius motum ignis et aer sequuntur secundum perfectam circulationem, aqua vero secundum circulationem incompletam, scilicet secundum fluxum et refluxum maris». Ita D. Thomas. Qui motus locales sunt, et constat non esse violentos, quia non movent elementa extra proprium locum, sed in suo proprio loco conveniunt. Quodsi a loco suo amoverent, contrariaretur ista circulatio ignis vel aeris motui sursum, quo naturaliter moventur ista elementa, et fluxus maris contrariaretur motui deorsum, quo movetur aqua, quod stare non potest, quia motui sursum solum contrariatur motus deorsum et e contra, quia unum uni est contrarium, ut patet per Philosophum 1. de Coelo, textu 10.²¹ Non ergo circularis motus istis elementis in proprio loco conveniens contrarius est, et consequenter neque violentus; naturaliter autem non est, quia non est a principio intrinseco, et sic est praeternaturalis.

Dices: Ergo quando aliquod corpus, v. g. rota, per impulsum impressum circulariter movetur, etiam ille motus non erit violentus, et sic non habebit contrarium in illa rota, ergo neque a quo corrumpatur, et sic semel impressus circularis motus numquam desinet, nisi ab extrinseco detineatur.

Respondetur, quod est²² praeternaturalis ille motus rotae. Et cum instatur, a quo corrumpatur ille motus, dicimus corrumpi ex defectu causae conservantis, quia ille motus rotae necessario fit per aliquem impulsum, qui est qualitas distincta a gravitate et levitate, ut in 8. libro²³ amplius dicetur. Haec autem qualitas nisi continue imprimatur a motore, evanescit, quia est in subiecto extraneo et solum per modum transeuntis imprimitur, sicut species in aere et motio in instrumento. Est enim impulsus instrumentalis quaedam motio, quia de se ordinatur ad movenda instrumenta exteriora. Unde de se non est permanens, sed desinit ex defectu ipsius, etiamsi non detur aliud contrarium, desinet ille motus rotae, sicut desinet motus circularis coeli et ignis et aeris cessante angelo movere, ut libro 8.²⁴ dicetur.

AD FUNDAMENTA CONTRARIAE SENTENTIAE: Ad locum Aristotelis respondetur ibi sumere violentum non stricte, sed lato modo, ut etiam includit praeternaturale. Cum enim violentum duo includat unum ex parte principii activi, quod sit extra, alterum ex parte passi, quod sit contra eius naturam, quod est violentum stricte dictum, quando utrumque includit, tunc autem late sumitur, quando alterum tantum, videlicet quando accipitur pro motu solum a principio extrinseco, sive passum resistat sive non, et hoc modo includit motum contra et praeter naturam. Et sic verum est, quod omnis motus aut fit vi aut natura, id est a principio intrinseco vel extrinseco, sed non omnis fit contra naturam aut a natura. Et hunc esse legitimum sensum Philosophi constat, quia postquam dixit omnem motum fieri aut natura aut vi, subdit, «quippe cum violentus sit praeter naturam». Intelligit ergo nomine violenti aliquid praeternaturale.

Ad rationem respondetur omnia corpora propendere in locum determinatum, a quo si extrahantur, violentiam patiuntur. Sed tamen dari potest motus, quo neque extrahantur a suo naturali loco neque ad illum tendant, sed quo in loco proprio moveantur a superiori agente, ut de circulatione ignis et fluxu maris dictum est.²⁵ Quod vero dicitur coelum violenter moveri, iam supra reiecimus,²⁶ et est expresse contra Aristotelem 1. de Coelo textu 18.,²⁷ eo quod coelum neque est grave neque leve, cum naturalis eius locus et motus non sit in centro nec a centro, sed circa centrum. Videatur ibi D. Thomas lect. 5.²⁸