Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SENSUS DIFFICULTATIS procedit de dependentia eiusdem effectus a pluribus causis totalibus, adaequatis, eiusdem generis, et non subordinatis inter se. Dicuntur causae totales, quando habent totam et sufficientem virtutem quasi in actu primo. Dicuntur adaequatae, quando in actu secundo, et non solum in actu primo ad totum effectum producendum se adaequant et applicant.¹ Nam si plures causae de se quidem sint sufficientes ad totum effectum producendum, sed de facto uniantur quasi partialiter ad aliquem effectum producendum, erunt quidem causae totales in actu primo, sed non adaequantes se effectui in actu secundo. Dicuntur causae eiusdem generis, quia de causis diversi generis nulla est difficultas; constat enim omnes quatuor causas inveniri in aliquo effectu. Sed difficultas est de pluribus eiusdem generis, v. g. de duplici causa efficienti vel formali respectu eiusdem effectus. Dicuntur causae non subordinatae ad excludendum causas subordinatas, quas certum est ad eundem effectum posse concurrere, sicut causa prima et secunda, coelum et elementum ad² generationem rei.

Potest autem in duplici sensu haec difficultas controverti: Primo, an possit idem effectus numero dependere a duplici causa totali simul et in actu secundo concurrente ad ipsum, qui est praecipuus sensus huius difficultatis. Secundo, utrum possit idem numero effectus dependere a duplici causa totali divisive, quod est idem atque contineri eundem effectum in individuo intra sphaeram duplicis causae totalis, ita quod sicut producitur de facto ab ista, ita posset altera produci sub eadem individuatione. Et procedit quaestio de potentia absoluta Dei, quia naturaliter communis sensus philosophorum est, non posse eundem effectum a duplici causa totali pendere, licet aliqui id affirmaverint, sed immerito, quia ad minus superfluum est duas causas totales ponere ad eundem effectum, cum altera sufficiat, natura autem horret superfluitatem; praeterquam quod rationes, quae afferuntur ad probandum, quod nec divinitus sit possibile, etiam probant, quod nec naturaliter.

DUAE ERGO SUNT PRINCIPALES SENTENTIAE in hac parte: Prima negat posse eundem effectum etiam de potentia absoluta dependere a duplici causa totali, pro qua communiter citantur thomistae, Capreolus,³ Ferrariensis⁴ Caietanus ad 3. p. q. 67. art. 6.,⁵ ubi tamen loqui videtur secundum ordinem naturae, de potentia vero absoluta non id negat 1. p. q. 52. art. 3.⁶ Videantur etiam Carmel. hic disp. 15. q. 3. § 2. et disp. 4. q. 6. § 2. Sequitur etiam P. Vazquez tom. 1. in tertiam partem disp. 29. cap. 4. n. 17., Cabero hic tract. 2. disp. 7. dub. 2., quamvis non aeque censeat de causis materialibus et formalibus. Altera sententia opposita affirmat, quam sequitur P. Suarez disp. 26. Metaph. sect. 4., Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 15. sect. 1. versus finem, Rubius⁷ et alii. Idemque tenent de formis substantialibus ad informandam duplicem materiam idem P. Suarez disp. 15. Metaph. sect. 10. n. 60. et Fonseca 5. Metaph. cap. 4. q. 4. sect. 2. et alii.

Utraque sententia principaliter nititur eodem fundamento opposito modo, prima assignando implicationem, secunda destruendo. Assignatur autem implicatio tum ex parte causae, quia stante totalitate causae in actu secundo ad eundem effectum, si ab alia produceretur, utraque esset causa totalis in actu et non esset, contineret et non contineret effectum, quia producendo totaliter esset causa totalis, et relinquendo locum causalitati alterius causae non esset totalis. Tum ex parte operationis, quia esset duplex operatio, et non duplex. Duplex, quia a duplici principio totali emanaret; non duplex, quia terminaretur ad eundem effectum. Tum denique est implicatio ex parte effectus, quia idem effectus per se dependeret adaequate⁸ et non dependeret ab aliqua causa. Per se adaequate⁹ dependeret, quia utraque causa est aequalis in virtute producendi et eandem habitudinem habet ad effectum, ut supponimus. Et ita si una est causa per se et adaequata,¹⁰ etiam et alia. Non dependeret per se, quia non habet per se connexionem cum altera, siquidem etiam illa remota aeque bene produceretur ab alia, quia totalis est. Specialiter autem una materia non potest pendere a duplici forma substantiali, quia quaelibet forma substantialis essentialiter habet annexam privationem alterius, quia¹¹ cum sit substantialis, debet esse prima et sola in materia, quia duae simul non possunt esse primae, ut dent esse substantiale, quod est esse simpliciter, non supponens aliud prius.

Opposita autem sententia nititur in solutione istarum implicationum, quod etiam aliquibus exemplis illustrat, sicut v. g. quod idem corpus Christi existat ut generatum in caelo et transubstantiatum in Sacramento, idem corpus potest esse in diversis locis, eadem humanitas assumi a duabus personis divinis, idem lumen produci a duobus luminosis penetratis in eodem loco et utroque habente eandem lucem ut octo, et alia similia multiplicantur, de quibus infra.

De mente S. Thomae non facile iudicari potest, cum raro Doctor huiusmodi quaestiones de potentia absoluta Dei disputet et loca, quae circa hoc afferuntur, procedunt secundum ordinem naturae, sicut ubi negat plures angelos posse esse in eodem loco, quia eiusdem rei non possunt esse plures causae completae, ut 1. p. q. 52. art. 3. et q. 3. de Potentia art. 7. ad 11.¹² et in 1. dist. 37. q. 3. art. 3.¹³ Nam praeterquam quod magis loquitur in istis locis de unitate operationis, quod non possit esse a pluribus causis totalibus, quam de unitate effectus, ut loquimur in praesenti, adhuc tamen in rei veritate non loquitur ibi de impossibilitate in ordine ad divinam omnipotentiam, sed solum id esse impossibile probat per inductionem in omni genere causarum, quae inductio non respicit potentiam absolutam, sed id, quod ex nostra experientia potest deduci.

PRO RESOLUTIONE ERGO DICO PRIMO: Idem effectus numero divisive continetur sub duplici causa effective totali, altera creata, altera increata, sub duplici autem creata effective non potest contineri.

PRIMA PARS huius conclusionis a nullo potest negari. Constat enim per divinam potentiam posse reproduci idem numero, quod desierat, ut patet in resurrectione hominum. Ergo idem effectus numero, qui fit a causa creata, continetur adaequate et totaliter in increata.

Et ratio huius est, quia tam divina virtus quam divina actio sunt infinitae in Deo et possunt eandem rem diversis viis attingere, sicut potest hominem producere creatione, transubstantiatione, formatione, sicut formavit Adam, et hoc totum non diversa actione limitata ad diversum terminum, sed unica, quae sua virtute infinita continet omnem effectum causae creatae, tam quoad speciem quam quoad individuationem, quia etiam secundum individuationem dependet a Deo, qui potest sine causa creata producere totum, quod cum illa; nam quidquid producit causa creata, totum participat a Deo. Ergo idem effectus numero, qui continetur in causa creata, totaliter etiam continetur in Deo, qui potest sine causa creata illum producere.

SECUNDA PARS conclusionis est contra Scotum in 2. dist. 20. q. 2.¹⁴ et contra P. Suarez disp. 26. Metaph. sect. 5. et alios. Sed sumitur ex D. Thoma Quodlib. 5. art. 8.¹⁵ dicente, «quod cum in generatione hominis sicut aliorum animalium semen patris sit agens, materia vero a matre ministrata sit sicut patiens, ex quo corpus humanum formatur, impossibile est eundem filium nasci, sive sit alius pater sive sit alia mater, sicut etiam non est idem numero sigillum, sive sit alia cera sive aliud corpus sigilli, ex cuius impressione cera sigillatur». Ubi pondero D. Thomam non solum affirmare, quod variatur effectus numerice variato principio materiali, ut in sigillo variata cera et in generatione hominis variato principio, quod mater ministrat, sed etiam solo agente variato, ut patet in illis verbis: «Sive sit alius pater sive alia mater sive alia cera sive aliud corpus sigilli». Ex quacumque ergo parte varietur actio, non potest idem effectus numero prodire.

Ratio ac fundamentum huius est ex limitatione et pluralitate actionis creatae. Unaquaeque enim actio limitatur ad suum terminum et ad suum principium, a quo emanat, ita quod actio, quae semel emanat ab uno agente, eadem non potest emanare ab alio, et actio, quae semel terminatur ad unum terminum numero, non potest terminari ad alium numero, eo quod actio illa egrediens ab agente identificatur cum suo termino, et non potest identificari cum alio adaequato propter sui limitationem. Ergo implicat, quod idem numero effectus contineatur sub duplici causa totali.

Consequentia patet, quia ut idem effectus contineretur sub duplici causa, deberet contineri actio unius et effectus eius sub actione alterius, quia ratio numerica effectus dependet ab individuali actione, a qua procedit. Si autem alia distincta actione limitata procedit, hoc ipso fit diversus effectus numero, quia unaquaeque actio limitata transit cum suo effectu et identificatur cum illo, et in hoc stat eius limitatio. Ergo hoc ipso, quod una causa creata diversa actione producit effectum,¹⁶ quae ob sui limitationem non continet totum, quod est in alia, non potest eundem numero effectum producere.

SED INSTABIS dupliciter: Primo in actione divina. Potest enim idem numero effectus diversa actione attingi, v. g. creatione, transubstantiatione, generatione, etc. Potest etiam attingi actione agentis creati et increati. Ergo non valet illa consequentia, quodsi actio non est eadem numero, neque effectus.

Secundo instatur: Quia bene potest virtus inferior contineri eminentiori modo in causa universali. Ergo etiam actio inferior poterit contineri in actione eminentiori causae superioris; ergo poterit efficere eundem effectum numero, quem actio causae inferioris, siquidem ex identitate actionis dependet identitas effectus, et propterea Deus potest efficere eundem effectum numero, quem causa creata, quia continet eminenter eandem actionem numero, quam causa creata.

Ad primam instantiam respondetur actionem divinam esse illimitatam et infinitam et unam numero ex parte ipsius agentis ad omnes effectus. Unde cum eius unitas numerica non dependeat ex unitate effectus, potest et diversos effectus producere, et eundem diversis modis, ut generatione, creatione, reproductione etc. Et similiter poterit se solo producere eundem numero effectum, quem causa creata, quia tota ratio actionis creatae, tam specifica quam individualis, participatur ab actione Dei, et consequenter potest in eundem effectum, tam specifice quam individualiter.

Ad secundam vero instantiam dicitur, quod aliae causae universales creatae cum limitatae sint, non possunt continere in sua eminentia totam virtutem et actionem causae inferioris, tam specifice quam individualiter, eo quod non participatur a causa creata quantumcumque superiore tota ratio, tam specifica quam individualis causae inferioris, sive quoad virtutem sive quoad operationem. Ratio enim individualis sumitur a materia cum ordine ad circumstantias et accidentia, et hanc non causat causa creata, et ideo, si causa universalis creata operetur se sola, eius operatio non poterit attingere eundem numero effectum, quem causa inferior, quia est limitata et identificata cum effectu. Unde ubi est alia operatio individua, cuius individuatio ita est limitata, quod ab ipsa non derivatur individuatio inferioris actionis, alium etiam effectum numero distinctum postulat.

DICO SECUNDO: Non potest eadem materia numero informari duplici forma substantiali, nec naturaliter nec de potentia absoluta.

Quod naturaliter repugnet, satis indicatur ex ipsa generatione et corruptione. Videmus enim generationem unius esse corruptionem alterius, quod nec aliter generari seu educi unam formam nisi aliam corrumpendo, quod evidentissimum indicium est habere inter se incompatibilitatem, praeterquam quod ex diversis formis, etiam eiusdem speciei, solent sequi accidentia incompatibilia, ut diversae figurae, inclinationes oppositae et accidentia omnino diversa, quae non possunt compati in eadem materia, ergo neque formae substantiales, quae talium oppositorum accidentium sunt principia.

Ex his autem assurgimus ad considerandum RATIONEM A PRIORI et causam huius incompatibilitatis, quia in ipsis formis substantialibus sumitur tum ex eo, quod substantiales sunt, tum ex eo, quod tales, puta diversae speciei vel individuationis. Ex eo enim, quod substantiales formae sunt, habent de suo intrinseco conceptu, quod praebeant primum esse, non supponendo aliud prius in subiecto, alioquin non esset substantiale, id est esse simpliciter et sub aliis existens, si¹⁷ primum non esset, sed aliud prius supponeret. Quaecumque ergo forma unitur materiae supponendo aliam vel simul cum alia, quae dat esse materiae, non unitur substantialiter, id est dando primum esse et simpliciter esse, et si ut substantialiter uniatur, debet expellere aliam formam et fundare privationem illius hoc ipso, quod constituit esse substantiale. Ex eo vero, quod tales formae sunt, v. g. specifice vel individualiter distinctae, sunt etiam incompatibles in eadem materia, quia ordinantur ad constituendum diversas essentias diversitate specifica vel individuali, in quorum essentiali conceptu intrat tam materia quam forma. Si ergo ponuntur duae formae substantiales in eadem materia, vel resultant distinctae naturae seu composita vel non. Si non resultant, erit tantum unum compositum, ergo et una natura, quod tamen est impossibile, cum habeat plures formas, quae sunt principia diversarum naturarum et distinctae speciei. Si vero resultent duae naturae seu composita substantialia, obstat unitas materiae, quia materia est intrinseca et essentialis pars compositi substantialis. Ergo si est eadem materia in utroque composito, non sunt simpliciter diversa, quia non ex omni parte; una enim pars est illis communis.

DICES: Non repugnat, quod materia recipiat duas formas ita impermixtae et distincte, sicut in diversis materiis. Nam essentia formae in eo sita est, ut constituat totum a ceteris distinctum, quod non repugnat, etiam si materia sit informata alia forma, quia expulsio non est idem, quod informatio, sed effectus eius secundarius. Stante ergo informatione unius potest impediri expulsio alterius, sicut videmus fieri in formis contrariis, quae possunt simul poni a Deo in eodem subiecto, etiam in gradibus intensis, et sic non sequitur ex duplici forma esse et non esse alterius, sed duo esse in eadem materia.

Sed haec instantia non attingit vim implicationis positae, quae non consistit in eo, quod quomodolibet constituatur totum, vel resultent duo esse, sed quia componitur totum substantiale et resultant duo esse substantialia. De intrinseco autem conceptu esse substantiale est, quod sit primum esse et simpliciter esse, et sic necessario involvit negationem seu expulsionem alterius prioris esse, alias non esset primum nec simpliciter esse. Unde licet expulsio sit effectus secundarius respectu informationis positivae, est tamen necessario requisitus, ut illa informatio constituat primum esse, quod est substantiale, et multo magis, ut constituat diversam naturam ab ea, quam constituit altera forma, quia illae duae naturae seu duo constituta, quae ex illis formis resultant, essentialiter in suo conceptu includunt non solum formam, sed etiam materiam, cum¹⁸ sint tota substantialia, non accidentalia, sicut quae in gradibus intensis iunguntur. Et sic cum unitate materiae non stat diversitas substantialis totius, quae est diversitas simpliciter et ex omni parte.

DICO TERTIO: Etiam implicat unam formam substantialem actuare plures materias totales et adaequatas.

RATIO EST, quia illa forma non potest extendi ad informandum plures materias sine additione alicuius maioris virtutis seu actualitatis, siquidem extenditur ad maiorem effectum. Et talis actualitas superaddita non potest esse diversae speciei; sic enim tolleretur essentia formae et non esset eadem, quae antea. Si vero superadditur illi actualitas intra eandem speciem, quam tamen ex sua natura non habebat, iam supposita illa actualitate comparatur tota materia, ad quam se potest extendere per modum unius, quia infra sphaeram talis formae sic extense continetur, sicut videmus modo, quod una forma potest informare plus materiae quam altera, et tamen totum illud comparatur per modum unius ad talem formam, et tamquam plures partes materiae ab una forma informabiles. Et sic numquam verificabitur, quod una forma informet plures materias totales; quaelibet enim materia in tantum est una et totalis (licet crescat in partibus), in quantum informabilis ab una forma, ita quod contineatur intra sphaeram actualitatis unius formae. Ergo repugnat informare duas totales, id est extra sphaeram suae virtutis contentas. Nisi forte dicatur, quod duae materiae totales ponentur hoc ipso, quod sint inter se separatae et divisae, et una forma informet illas, quod divinitus fieri potest, sicut si una albedo poneretur in duobus lapidibus, licet ab uno tantum individuetur. Ceterum hoc non constituit diversas materias totales. Nam etiam respectu eiusdem materiae totalis potest idem contingere, si diversae partes eius separatae et divisae eadem forma informaret divinitus, sicut unus angelus duabus rebus inter se separatis inter suam sphaeram potest esse praesens non existendo in medio. Et tunc non diceretur esse in pluribus locis adaequatis et totalibus, licet essent res inter se separatae. Quare totalitas materiae non sumitur ex separatione et divisione eius, sed ex coordinatione et continentia sub sphaera actualitatis eiusdem formae. An vero possit ita fieri, quod eadem forma informet plures partes vel materias divisas inter se, dependet ex his, quae tractanda sunt de principio individuationis in libris de Generat.¹⁹ Eadem autem albedo si in diversis lapidibus poni potest, erit tamquam in subiectis inadaequatis, non totalibus.

DICO QUARTO: Repugnat dari duas causas finales adaequatas et ultimas respectu eiusdem effectus finalizati.

Dicitur ultimus finis simpliciter, qui subicit sibi tam operationem quam operantem. Si vero operationem quidem sibi subicit, sed non operantem, quia manet de se et habitualiter ordinatus ad alterum finem, ut in peccante venialiter, non est tunc simpliciter ultimus finis, sed solum est finis operis, operantis vero secundum quid, ut latius dici solet 1. 2. q. 1. et q. 88. Loquendo ergo de fine ultimo simpliciter, repugnat duos ultimos fines eandem operationem finalizare, quia ipsa ratio ultimi simpliciter et adaequate id impedit. Est enim finis ultimus, cui omnia subiciuntur. Ergo non relinquitur aliquid, quod subiciatur alteri, sed hoc ipso, quod proponitur alius finis ultimus, proponitur ut non subordinatus nec subiectus alteri, ergo ut subtractus ab illo, et sic non omnia subiciuntur illi, quod est rationem finis ultimi ei denegare.

Quodsi dicas: Nam peccans mortaliter constituit se ultimum finem simpliciter, et tamen non subiicit sibi omnes alios fines; neque enim Deum sibi subicit, sed a se abicit. Ergo stat bene, quod aliquis habeat ultimum finem, et tamen non subiciantur illi omnes alii fines. Respondetur hoc esse per accidens, quod Deus non subiciatur physice, quia incapax est talis subiectionis; subiicitur tamen moraliter et negative, quia hoc, quod est abicere Deum, ne sit finis ultimus operantis, est negative subicere sibi, id est infra se ponere et contemnere Deum.

DICO ULTIMO: In causis efficientibus totalibus et adaequatis probabilius est eundem effectum posse dependere a duplici causa totali, si altera sit increata. Si vero utraque sit creata, probabilius est id implicare.

Haec conclusio conciliat utramque sententiam supra relatam. Et PRIOR PARS videtur manifestari exemplis supra allatis referendo ipsas sententias, et maxime hoc servit ad declarandum, quomodo in mysterio Eucharistiae illa conversio habeat terminum substantialem, scilicet corpus Christi secundum substantiam suam, non ut reproductum vel de novo productum. Denominatio enim producti supponit non esse, de quo fit transitus ad esse, denominatio vero reproducti supponit illud esse prius admissum et deinde restauratum, sed tamen ipsa substantia ut pendens de novo ab alia actione, quae de se totaliter erat productiva et de facto convertit totum panem in corpus Christi, habet pro termino ipsum corpus non absolute ex non esse, sed ex pane factum.

Et praeter solutionem implicationis oppositae, quae est praecipua ratio, quam pro ista sententia solvendo argumenta ponemus, a priori potest reddi ratio, quia idem numero effectus continetur in virtute plurium actionum totalium, scilicet Dei se solo operantis et creaturae cum Deo. Ergo non est ratio, cur ab illis simul dependere non possit, praesertim quia actio, qua Deus concurrit cum creatura et qua se solo concurreret, eadem est ex parte Dei.

Consequentia patet, quia istae actiones totales non se impediunt ad invicem propter eminentiam et infinitatem actionis increatae, quae totalitatem actionis creatae continet in se et consequenter eundem effectum numero, quem causa creata producit. Et similiter non indiget Deus alia actione ex parte sui ad attingendum sub alio modo totali illum effectum, ab illa, qua concurrit cum causa creata. Ergo non se impediunt istae actiones ex parte agentis, ut simul attingat eundem effectum numero. Neque ex parte effectus se impediunt, quia est idem effectus utriusque actionis. Et quod totaliter sit ab una, non obstat, quia est totalitas subordinata et participata a divina, ergo etc.

SED DICES: Persona divina continet omnem totalitatem, quae in persona creata est ad terminandum naturam, et tamen non potest eadem natura simul terminari a persona creata et increata, ergo similiter non poterit idem effectus totaliter esse a causa creata et increata.

Negatur consequentia. Et est notanda disparitas, quia per se primo ratio actionis effectivae non est ad excludendam formaliter aliam causam effectivam, sed ad dandum totum esse effectui. Unde cum eius propria habitudo et institutio non sit ad excludendum aliam causam, sed ad ponendum effectum, solum reducitur exclusio ad limitationem actionis, quae non potest continere eundem numero effectum, quem alia actio limitata. Ceterum personalitas per se primo et formaliter instituta est ad reddendam naturam incommunicabilem ulteriori termino, non ad producendum effective. Unde si in subiecto invenitur talis terminus incommunicabilitatis, non compatitur simul alium terminum et personalitatem, et sicut duae formae substantiales repugnant, quia utraque dat primum esse, ita duae personalitates, quia utraque dat ultimum terminum, licet quia persona divina continet eminenter totam perfectionem personae creatae, possit loco illius subrogari, sed non simul coniungi; duae tamen personae divinae, quia talis conditionis sunt, quod una earum non excludit aliam a communione eiusdem naturae, sed a communione eiusdem personae, ut dicit S. Thomas 3. p. q. 3. art. 6. eo, quod tantum relative opponuntur, et sic solum in relatione ipsa incommunicabiles sunt, non in esse et natura, ideo simul in eadem natura assumptae esse possunt. Ex eo ergo, quod una causa eminenter continet alteram, potest facere idem quod alia, et quia continet eandem numero actionem eminentiali modo, potest etiam eundem numero effectum attingere. Ex eo vero, quod eius formalitas non est ad exclusionem et incommunicabilitatem, sed praecise ad efficiendum, non repugnat, quod simul cum altera causa eundem effectum faciat, si²⁰ adaequate et totaliter totum, quod est in actione alterius, contineat.

Et hinc manet probata secunda pars conclusionis, quia actiones creatae sunt limitatae et finitae, et sic una non potest continere totam rationem et individuationem alterius, et sic semper habet diversum effectum et diversam actionem et fieri, quarum una non est altera eminentior, ita²¹ quod alteram contineat etiam quoad individuationem. Et hic etiam currunt omnes implicationes supra²² allatae pro ista parte, licet in quantum militare videntur etiam contra primam partem conclusionis, solvendae a nobis sunt.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Triplex implicatio supra²³ posita fuit referendo primam sententiam: Prima ex parte causae, secunda ex parte actionis, tertia ex parte effectus.

Ad primam respondetur non sequi, quod sint duae causae totales et non totales in casu posito, sed utraque erit totalis ex parte causae et effectus producti, licet non totalitate modi producendi, quia non omni modo, quo una producit, producit altera. Ut sit autem causa totalis non requiritur, quod omni modo, quo altera, producat, sed totum, quod altera, producat, quae est solutio Caietani 1. p. q. 52. supra²⁴ cit. Nec sequitur, quod altera causa alium actum agit, sed idem novo modo, vel simul producendo, si a principio utraque causa applicetur; vel ad conservandum, si post productionem ei applicetur, et tunc non agit actum, sed conservat actum; vel ad convertendum aliquid de novo in illud sicut in transubstantiatione. Ibi enim formalis terminus est idem corpus Christi, non absolute, sed sub respectu conversionis explicatum, id est corpus Christi ut ex pane, ut docet S. Thomas 3. p. q. 78. art. 5., ubi substantia est terminus, et non solum respectus, sed sub illo respectu.

Ad secundam implicationem constat ex dictis dandam esse duplicem actionem in casu, quo duae causae totales agant, non quomodocumque, sed una eminenter continendo aliam sub omni eius modo, etiam individuali, et ideo potest extendi totaliter ad idem, ad quod alia. Secus vero, quando sunt duae actiones limitatae et finitae, ut dictum est. Unde non sequitur confusio actionum, sed continentia unius in alia totaliter propter eminentiam, et sic attingit eundem effectum, sed diverso modo eminentiori.

Ad tertiam implicationem respondetur, quod ille terminus „per se” est aequivocus. Aliquando enim significat per se, id est non per aliud, aliquando per se, id est non contingenter, sed per necessariam connexionem. Dicimus ergo, quod effectus potest procedere a duplici actione totali primo modo per se, quia immediate continetur in virtute utriusque, non tamen illo secundo modo per se, quia non est per se requisita altera causa, ut detur effectus, sicut uterque oculus videre potest unam et eandem rem, et per se videt, quia uterque continet in sua virtute obiectum, non tamen per se, id est necessario, uterque oculus requiritur ad videndum, quia altero clauso vel ablato potest idem obiectum integre videri.

Quodsi instes: Quia causa continet in sua virtute istum effectum ab alia productum. Ergo habet per se connexionem cum illo, quia cum tota collectione sui obiecti habet connexionem, sicut totum obiectum cum ipsa potentia, et sic necessario requiretur talis causa. Respondetur hoc argumentum etiam procedere contra continentiam eiusdem effectus speciei in duplici causa, et non solum eiusdem effectus numero, cum tamen constet posse a diversis causis procedere effectum eiusdem speciei, ut calor procedit a coelo et ab igne. Et tamen currit idem argumentum, quia si per se continet utraque causa calorem, utraque causa necessario requiretur ad calorem. Respondetur ergo, quod causam per se continere effectum stat dupliciter, uno modo perscitate ipsius causae, quia hoc per se requiritur ad eius virtutem et perfectionem, alio modo perscitate effectus, propter necessitatem ipsius in dependendo a tali causa. Primo modo dicitur utraque causa totalis per se continere effectum alterius, et sic potest effectus multis modis contineri in aliqua causa, imo quanto perfectior causa est, tanto pluribus modis continet effectum, nec tamen omnes modi necessarii sunt ad effectum. Secundo vero modo effectus non continetur in duplici causa totali, neque hoc requiritur, ut ab utraque causa possit dependere, licet²⁵ non necessario requiratur utraque ad effectum.

AD EXEMPLA, quae pro opposita sententia adstruenda adducta sunt, respondeo ad duo prima: Constat ex dictis, quia procedunt in duplici causa totali, altera increata, altera creata. Ad ultimum vero exemplum, quod procedit de duabus causis creatis, respondetur, quod in illo casu, imprimis²⁶ si luminosa non sunt penetrata, sed quodlibet suo loco diversam lucem producunt pro diversis locis et sic non eundem effectum numero habebunt, licet in toto spatio augmentetur lumen pro diversis locis sparsum. Si autem sint penetrata, supposito, quod illa luminosa sint aequalis perfectionis omni modo, ita quod neutrum possit alterum perficere vel modificare, dico, quod vel suam virtutem unient sicut duo portantes lapidem, quorum quilibet erat sufficiens portare. Licet enim agentia naturalia non possint sic pro libito suam virtutem modificare et continere, tamen quando duo agentia naturalia concurrunt simul, ne mutuo se impediant in agendo, possunt ratione ipsius concursus mutuo se modificare et in unam virtutem conspirare in agendo. Vel secundo dico, quod in illo casu propter inaequale impedimentum utriusque causae aeque perfecte concurrentis, circa idem subiectum se impedient, ita quod utrumque cessabit ab agendo, quia non est capax materia recipiendi effectum utriusque, quia ut ponit casus, utrumque est luminosum ut octo, duae autem luces in summo gradu non possunt in eadem parte subiecti recipi, saltem naturaliter.

Ex quo sequitur, quod si sol producat lucem in aere, poterit Deus eandem numero lucem conservari ab altero sole tamquam a causa principali, quia producit diversa actione limitata, non continente totum effectum numero et totaliter alterius solis.

Contra secundam conclusionem instari potest: Quia non repugnat duas formas recipi simul in eadem materia, neque ex parte materiae neque ex parte formarum neque ex parte unionis; ergo ex nulla parte. Non ex parte materiae, quia ipsa simul habet capacitatem omnium formarum, quae non destruitur per receptionem unius. Ergo bene poterit a Deo introduci alia forma conservata priori. Non ex parte formarum, quia non sunt immediate et positive contrariae sicut formae accidentales. Quod autem ex una forma sequatur privatio alterius, non obstat, quia est effectus secundarius, qui potest impediri a Deo remanente primario, ut patet in quantitate, a qua tollit in²⁷ corpore Christi in Sacramento extensionem ad locum, quae est effectus secundarius. Nec ex parte unionis, quia haec non repugnat, si extrema non pugnant.

RESPONDETUR repugnantiam plurium formarum in eadem materia simul, sumi ex eo, quod dictum est, quia essentialiter formae substantiales ordinantur ad constituendum esse substantiale, quod in tantum est substantiale, in quantum est primum et substans aliis; repugnat autem in aliqua materia inveniri duo esse aeque prima, et consequenter aeque substantialia. Et quia potentialitas materiae substantialis est et ad substantiale esse ordinata, ideo non habet potentialitatem ad recipiendum plures formas substantiales simul, sed successive. Effectus autem secundarii non semper possunt impediri a Deo stante primario, praesertim quando sunt negativi et intrinsece modificantes primarium, sicut non potest impedire in homine negationem leonis, in fide vel opinione obscuritatem, et similiter in forma substantiali, quod non det primum esse et substans aliis, atque adeo, quod non supponat aliam formam priorem.