Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Actus, qui a fine causari possunt, id est gratia illius fieri, quidam pertinent ad ordinem intentionis, quidam ad ordinem executionis. Nomine autem ordinis intentionis intelligimus illos actus, qui respiciunt finem ut obiectum volitionis, nomine vero ordinis executionis eos actus, qui respiciunt media usque ad realem finis attingentiam in suo esse. Ad primum ordinem pertinet primo simplex volitio finis, desiderium illius, fruitio seu delectatio in mente, intentio. Ad secundum ordinem pertinet electio, quam antecedit consilium et consensus, deinde imperium, usus, executio mediorum, assecutio finis, delectatio de ipso assecuto seu posseso, de quibus late S. Thomas 1. 2. q. 8. usque ad 17. Itaque ordo intentionis incipit a fine volito et terminatur in volitione mediorum. Ordo vero executionis incipit a mediis volitis et terminatur in fine secundum esse reale assecuto.

In hac autem difficultate non loquimur de actibus divinis. Licet enim Deus agat propter finem, tamen neque ipse neque actus voluntatis eius sunt res finalizatae a fine, quia actiones internae Dei, cum sint ipsa substantia Dei, non possunt esse causatae ab aliqua causa, solum ergo effectus ad extra finalizantur a Deo.

Igitur circa assignanda obiecta, ad quae se extendit finis, varia est AUCTORUM SENTENTIA. Quidam enim solum media et actus, qui versantur circa media, dicunt finalizari a fine, non ea, quae pertinent ad intentionem et amorem finis. Ita P. Vazquez 1. 2. q. 1. disp. 3. cap. 2., Lorca ibidem disp. 2., Cabero hic disp. 6. dub. 4. et alii.

Fundamentum est, quia finis movet metaphorice prout in intentione, ergo esse in intentione est conditio requisita, ut moveat et causet, ergo intentio ipsa non est causata a fine, sed solum actus, qui post intentionem sequuntur, quales sunt qui versantur circa media. Et fortius urget hoc, si nomine intentionis intelligamus ipsum amorem finis, quem praeced. art. diximus esse causalitatem finis. Ergo non est effectus illius, alias esset causa sui, sed solum amor aliorum a fine est effectus finis.

Alii e contra sentiunt non solum actus, qui versantur circa media, sed etiam qui versantur circa finem esse effectus finis, non solum ipsam intentionem, sed etiam simplicem amorem finis. De qua sententia videri possunt P. Suarez disp. 23. Metaph. sect. 3. n. 7. et 8., Curiel 1. 2. q. 1. art. 1. dub. 2. § 4., Conimbric. 2. Phys. cap. 7. q. 22. art. 1., qui tamen dicunt perfectissimam causalitatem finis versari circa media, imperfectam vero circa amorem ipsius finis. Et aliqui etiam, licet concedant intentionem finis esse finalizatam ab illo, non tamen simplicem amorem finis, sed hunc requiri tamquam causalitatem vel conditionem finalizandi. Ita Fonseca 5. Metaph. cap. 2. q. 10. sect. 2.

Et fundamentum pro hac parte generaliter est, quia finis causat appetitum sui non solum respectu mediorum, sed etiam ad appetendum se, quia non appetitur gratia aliorum, sed gratia sui. Ergo etiam amorem sui finalizat, quia nihil aliud est finalizare quam gratia sui appeti. Verum est magis istam causalitatem finis relucere respectu intentionis quam respectu amoris simplicis ipsius finis, eo quod intentio licet directe sit de fine, de connotato tamen dicit ordinem ad media, quatenus dicit ordinem ad finem ut assequendum per media, simplex autem amor finis nihil de mediis connotat.

DICO ERGO PRIMO: Agens propter finem finalizatur ab ipso, non ut effectus, sed ut subiectum motum a fine.

Haec est contra Aegidium libro 1. de Fine in communi q. 6. art. 5. § 2. et 7. et alios, quos ibi citat, qui totaliter excludit agens a causalitate finis. Ratio tamen nostrae conclusionis sumitur ex dictis praeced. art., quia finis non potest causare actionem agentis nisi movendo et excitando agens, ut velit et agat propter finem. Ergo actio ita debet esse effectus finis, quod agens sit excitatum et motum.

DICO SECUNDO: Ea, quae pertinent ad ordinem executionis, tam media ipsa volita quam volitiones circa talia media et actiones externae circa ipsa, sunt effectus finalizati a fine.

De hac conclusione non est controversia inter auctores, quia omne illud est effectus finis, quod fit gratia finis, praesertim si supponitur finis volitus et amatus. Sed omnia ista media et actiones fiunt vel appetuntur gratia finis et supponunt finem volitum et amatum, ergo sunt effectus finalizati a fine.

SOLUM DUBITATIS, quomodo causalitas finis, quae est motio metaphorica et in re ipsum amari seu appeti finis, derivetur ad actiones externas, siquidem finis ut volitus nihil reale illi potest imprimere, ratione cuius dicatur finis realiter causare illa, sed solum ponit denominationem extrinsecam in mediis et actibus externis, non ergo sunt effectus proprie et realiter ipsius finis.

Propter hoc aliqui valde laborant in explicanda continuatione huius causalitatis finalis cum rebus et operationibus externis. Et quidem solum ponunt extrinsecam dependentiam et influxum in actiones externas, quatenus modo quodam morali subduntur internis. In ipsis autem internis actibus influxum seu dependentiam immediatam a fine ponunt. Ita P. Suarez disp. 23. Metaph. sect. 4. n. 16. et 17. Alii vero etiam intrinsecam et propriam dependentiam et causalitatem finis ponunt in operationibus et effectibus externis, quatenus gratia eius fiunt. Quod certe nisi ponatur in actionibus divinis, non poterit causalitas finalis in Deo salvari, siquidem actus interni Dei non causantur a causalitate finis. Si quid ergo finaliter a Deo causatur, solum potest esse effectus vel actio externa.

Respondetur ergo causalitatem finis eo modo continuari cum actibus et effectibus externis, quo continuatur inclinatio appetitus seu voluntatis cum ipsis actibus et effectibus externis a tali inclinatione emanantibus. Quia enim actiones externae et consequenter effectus earum fiunt ab agente ut inclinato ad agendum, et sine inclinatione agens non operatur. Omnis autem inclinatio oritur et dependet ab aliquo primo amore, quo volitus est finis, et ille amor ut pendens ab appetibili, a quo accipit inclinationem et pondus, est causalitas finis, ut praeced. art. explicavimus. Ita omnis actus et effectus, qui ex tali amore derivatur secundum inclinationem eius et connexionem cum illo, virtualiter participat ipsam causalitatem finis, quatenus ex primo amore reliqua derivantur. Et sicut prima causalitas finis realis est ratione actus amoris, cum quo identificatur, ita virtualis causalitas realis est ratione inclinationis, quae ex isto primo amore derivatur in reliquos actus. Quando ergo dicitur, quod actiones externae et effectus earum, quae sunt ipsa media executa, solum extrinsece participant rationem finis amati, respondetur, quodsi ly amatum sumatur pro denominatione orta in obiecto ex ipso actu amoris, sic extrinsece tangit actus et effectus ex amore secutos. Si autem ly „esse amatum” sumatur pro coniunctione passiva appetibilis ad appetitum, cuius gratia cetera appetuntur et in quo continentur, sic virtualiter manet in actibus et effectibus, qui sicut ex ipsa inclinatione amoris realiter derivantur, ita virtualiter participant ipsam causalitatem finis, quae in tali amore spirativo identificato cum ipso actu amoris consistit.

DICO TERTIO: Finis habet pro effectu finalizato etiam ipsum actum intentionis erga finem, imo etiam ipsum simplicem amorem finis, in quantum est actus elicitus a voluntate.

IN PRIMA PARTE conclusionis conveniunt fere omnes auctores, praeter P. Vazquez supra cit. in prima sententia. Ratio est, tum quia intentio non praecise versatur circa finem, sed etiam attingit media in obliquo, et sic pro hac parte causari debet a fine; tum etiam, quia intentio supponit simplicem amorem finis, a quo derivari potest, nam supponit finem amatum, ergo potest elici intentio ex amore et gratia finis voliti. Nihil autem amplius requiritur, ut aliquid sit causatum a fine, quam quod sit gratia et amore finis; hoc enim est esse finalizatum.

Unde patet ad rationes dubitandi pro prima sententia allatas. Ad primam dicitur, quod finis prout in intentione finalizat, non prout in intentione formali, sed radicali. Amor autem ille simplex finis est initium seu radix intentionis, et sic finis prout formaliter volitus et radicaliter intentus est causa finalizans etiam ipsam intentionem formalem.

Ad secundam respondetur, quod finis non est causa sui secundum idem, sed secundum diversa. Finis enim ut amatus est causa sui, ut sit intentus, alliciendo ad sui intentionem et mediorum volitionem.

SECUNDA PARS conclusionis maiorem habet difficultatem, et alii sunt qui affirmant, alii qui negant, et utraque pars testimoniis utitur Divi Thomae et ratione. Sed nos utrumque conciliamus ex distinctione data de amore passive seu spirative et elicitive seu perfecte sumpto. Nam amor ut praecise est ab appetibili, non est effectus finalizatus a fine, sed causalitas eius, ut art. praeced. ostendimus; ut autem active elicitur a voluntate, sic est effectus finalizatus a fine, siquidem agendo et eliciendo propter aliquem finem agit, alias a casu vel fortuito eliceret illum actum. Et ex alia parte supponit finem sufficienter coniunctum voluntati per ipsummet amorem, ut praecise est ab appetibili. Ergo habet quidquid requiritur, ut amor ille elici dicatur propter finem seu gratia finis amati, id est coniuncti ipsi appetibili. Et in hoc sensu intelligimus, quod dicit D. Thomas q. 22. de Veritate art. 2.,¹ «quod influere causae finalis est appeti et desiderari», adiuncto eo, quod dicit 1. 2. q. 26. art. 2. ad 3., quod amor non nominat motum tendentem in appetibile, sed nominat motum appetitus, quo immutatur ab appetibili, ut ei appetibile complaceat. Sic ergo amor ut ab appetibili seu appetibile ut coniunctum appetitui est causa finalizans et causans, ut elicitive ametur gratia talis appetibilis immutantis appetitum, ut complaceat. Et sic etiam salvatur, quod docet D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 1. ad 1., quod omnis actio humana est propter finem, etiamsi agat actionem, quae est ultimus finis. Ergo etiam actio, quae est amor ultimi finis, ut actio propter finem est. Et 1. p. q. 82. art. 4. inquit, quod intellectus movet voluntatem per modum finis, quia bonum intellectum est obiectum voluntatis et movet ipsam ut finis. Sed respectu primi amoris datur bonum propositum per intellectum, ergo movet voluntatem, et hoc alliciendo et per modum motionis. Ergo ille amor sic elicitus est finalizatus a fine.

Nec obstat, quod obiectum concurrit ad amorem sui efficienter, ut aliqui existimant, et sic non concurrit motu metaphorico, sicut requiritur ad finem. Respondetur enim, quod etiam data hac sententia, quae tamen non est certa, nullum est inconveniens, quod utramque causalitatem habeat obiectum secundum diversas considerationes. Et D. Thomas in auctoritate allata per modum finis dicit concurrere, quod nobis sufficit. Praeterquam quod in hac sententia obiectum ipsum non concurrit efficienter, sed actus intellectus movens voluntatem.

Quodsi dicas nostram rationem nimium probare; probat enim, quod etiam amor, ut passive est ab appetibili, est propter finem et causatus a fine, quia supponit bonum propositum per intellectum, quod movet ut finis. Respondetur, quod amor sic consideratus non est a fine ut causatus, sed ut causalitas, et sic dicitur esse a fine eo modo, quo causalitas est a causa et actio ab agente. Et hoc ideo, quia influere causae finalis est appeti et desiderari, ut dicit D. Thomas supra cit., alias non verificaretur, quod finis gratia et amore sui moveat, nisi aliquis amor supponatur, saltem in quantum est appetitus immutatus ab appetibili seu coordinatus illi, ut finaliter moveat. Nam ut est ab appetitu elicitus ille amor, iam debet supponere finem, quia omne agens elicit active et agit propter finem, et ut dicit D. Thomas 3. Contra Gent. cap. 2.: «Finis est id, quo tendit impetus agentis».

Ex quibus etiam solvuntur FUNDAMENTA SENTENTIAE CONTRARIAE. Primo enim arguunt, quia causalitas finis est amor, ut iam saepe dictum est, quia finis non dicitur causare, nisi in quantum aliquid fit gratia et amore illius. Ergo supponitur amor finis, ut aliquid fiat propter finem, et sic ipse amor non est effectus eius. Item, quia si ille amor simplex sit effectus finis, non apparet, quare bruta non moveant se in finem, cum ipsum apprehendant et simplici amore in illum ferantur. Nec requiritur, quod apprehendatur convenientia finis in ordine ad alterum, id est ad media, sed sufficit, quod in ordine ad se, ut ametur. Hoc autem apprehendit brutum; fertur enim in aquam v. g. ut convenientem ad extinguendam sitim. Denique, primus amor non potest esse ex fine, nisi in quantum aliquis se movet ex fine ad illum amorem. Si enim non se movet, non agit ex fine, sed agitur sicut bruta. Sed in primo amore nullus seipsum movet, sed tantum a Deo movetur, ut probat Divus Thomas 1. 2. q. 9. art. 4. ex Aristotele 7. Eth. Eudem. cap. 14.² Ergo ille primus amor non est effectus causatus a fine, quia non est a se movente et dirigente in finem. Et ad hoc etiam facit, quod toties dicit S. Thomas, quod bonum est finis ut amatum, ut videri potest 1. 2. q. 28. art. 6. et in 3. dist. 27. q. 1. art. 1.³ et q. 21. de Veritate art. 2. in corpore.⁴ Ergo finis supponit amorem sui, non causat.

Ad primum respondetur, quod amor est causalitas finis ut passive derivatur ab appetibili, est autem causatus a fine, ut elicitive a voluntate, eo quod voluntas in eliciendo amorem finis propter finem sibi coniunctum agit et a fine allicitur.

Ad secundum respondetur bruta non agere propter finem, quia etsi alliciantur a bonitate finis absoluta, deficit tamen illis electio et intentio tam formalis, ad quam se moveant, quam radicalis, ex qua se moveant, quia carent voluntate initiante intentionem. Et hoc ideo, quia non moventur a bonitate, ut importat ordinem finis sive ad media sive ad ipsum appetentem. Et hoc est, quod dicit D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 2., quod bruta non cognoscunt rationem finis, id est ipsam convenientiam finis, ut ordinate et comparative se habet. Ex hoc autem non sequitur, quod finis solum finalizat media, sed etiam potest finalizare simplicem amorem sui, quia etiam in illo amari potest finis cognoscendo ipsam rationem finis, id est ipsum ordinem convenientiae, quem habet ad appetentem, quod non cognoscunt bruta.

Ad tertium respondetur, quod primus amor finis est a Deo ut movente efficienter, quia non supponit priorem actum ex parte hominis, quo se efficienter moveat. Non tamen sequitur, quod in illo actu non agat propter finem, cum ad hoc ipsum Deus moveat, ut gratia finis cogniti et ipsi voluntati coniuncti et coaptati velit ipsum finem. Unde habet sufficientem rationem et applicationem, ut amet finem propter ipsum et gratia eius, non tamen ut efficienter moveat se, quia ad hoc requiritur, ut ex uno actu se moveat ad alium actum. Ut autem propter finem velit, sufficit idem actus sub diversa formalitate, scilicet ex coniunctione et coaptatione finis, ut spirante in ordine ad elicientiam ipsius, ut perfecte est a voluntate amante. Et sic quod sufficit ad motionem finis, quae est metaphorica et minor, non sufficit ad efficientem, quae est physica et maior.

Et ad auctoritates S. Thomae respondetur, quod finis non causat nisi ut amatus et desideratus, non quidem secundum quod ly amatus est denominatio extrinseca ab amoris actione proveniens in obiectum (sic enim praesupponit ipsam actionem amoris ex fine factam, et non est aliud quam denominatio extrinseca, non causalitas vera), sed prout ly amatus dicit ipsum appetibile coniunctum appetitui et immutans illud, quod fit per ipsum amorem, non ut formaliter est elicientia, sed ut passive est ab appetibili.