Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Aristoteles in hoc 1. libro, textu 67.¹ non absolute resolvit esse tria principia naturalia, sed esse quodammodo duo, quodammodo tria, scilicet esse duo principia per se, tria autem, si etiam sumatur principium per accidens, quod est privatio.

Hinc ergo nascitur difficultas ex una parte ad probandum esse plura principia quam tria, ex alia ad probandum esse pauciora. Ad probandum, quod sint plura, fit duplex argumentum: Primum, quia etiam per se pendet generatio in quantum mutatio a movente et efficiente ut a principio extrinseco. Ergo non est, cur excludatur a ratione principii naturalis. Unde et numeratur a Philosopho inter illa in 12. Metaph. textu 23. ibi²: «Quare elementa analogice tria, causae vero et principia quatuor», inter quae numerat ipsum movens. Et videri potest ibi D. Thomas lect. 4.³ Quod autem efficiens sit extra conceptum rei effectae, nihil obstat, cum etiam privatio sit extra conceptum illius tam in facto esse quam in fieri, cum semper se habeat ut terminus a quo relinquendus.

Secundum argumentum est, quia si privatio admittitur esse principium ut terminus a quo, etiam forma corrupta debet poni pro principio, quia etiam habet rationem termini a quo in ipsa generatione substantiae.

Nec dici potest, quod privatio est conditio per se requisita, ut forma producatur de novo, produci enim non potest nisi in subiecto, ubi non est. Forma autem, quae corrumpitur, non requiritur per se. Contra enim est, tum quia aliquando requiritur, quod praecedat determinata forma, ut fiat determinata generatio, sicut forma cadaveris non fit nisi ex vivente neque animal nisi ex embryone; tum quia non potest quodlibet fieri ex quolibet, sed ex materia habili et disposita. Unde talis habilitas seu dispositio non minus erit principium quam privatio, quia per se requiritur, licet utrumque sit extrinsecum.

Ex alia parte videtur principia esse pauciora quam tria similiter ex duplici argumento: Primum, quia forma non potest numerari inter principia naturalia in ipso fieri seu generari; est enim terminus generationis, ergo non principium. Et sic non bene numeratur forma inter principia naturalia in fieri.

Secundum argumentum est ex parte privationis, quia privatio formae genitae non est in instanti generationis; alias in eodem instanti esset materia sub forma et sub eius privatione. Ante instans autem generationis quidquid praecedit in materia, sive dispositio sive forma corrumpenda sive privatio formae generandae, non conducit ad ipsam generationem intrinsice et per se, sed per accidens se habet, quia sine illo posset salvari tota ratio generationis; ut si Deus in instanti generationis subrogaret novam materiam, in qua secundum antecedentiam temporis non praecessit aliqua privatio seu dispositio, ut de facto contingit, quando ex hostia consecrata aliquid generatur. Tunc enim in instanti generationis subrogatur materia aliqua ex vi prioris miraculi de novo creata vel per conversionem facta. Ergo quidquid ante istas generationes praecedit, sive dispositio sive privatio sive altera forma, per accidens se habent ad ipsam quidditatem generationis. Nec sufficit, quod privatio praecedat in instanti naturae, licet non in instanti temporis; sic enim privatio et forma essent in eodem instanti temporis simul, cum antea non praecessit privatio nec postea dari possit. Denique privatio est non ens seu ens rationis, ergo non potest esse principium rei naturalis, qualis est generatio.

Nihilominus cum Aristotele in hoc 1. libro textu 67.⁴, ex D. Thoma ibi⁵ et communi schola Peripatetica ASSERENDUM EST: Dari duo principia rei naturalis in facto esse et quoad compositionem, scilicet materia et forma; tria autem in ipso fieri et quoad generationem, scilicet materia et forma et privatio.

Et pro eius intelligentia DUO ADVERTENDA SUNT:

Primum est duo genera principiorum posse considerari in rebus mobilibus. Primo enim considerari possunt principia communia et praesupposita, sicut est efficiens et finis; haec enim etiam extra mobilia inveniuntur et ideo se habent ut principia communia et praesupposita ad mobilia et immobilia. Secundo considerantur principia propria mobilium, in quantum mobilia sunt, et secundum id, quod ad motum requiritur, inquirit Philosophus in praesenti ex ipsa contrarietate, quae ad motum seu mutationem requiritur. Nam omnis mutatio necessario est transitus inter duos terminos, a quo et ad quem, in aliquo subiecto; sine subiecto enim nulla fit mutatio, cum sine illo non detur receptio unius formae et abiectio alterius. Et subiectum vocamus materiam, et terminum ad quem formam, terminum a quo privationem, quae est in materia coniuncta formae oppositae. Et quia forma, quae generatur, coniungitur materiae et manet in illa, oportet assignare principia compositionis et in facto esse, scilicet materiam et formam, quae coniunguntur, sicut principia generationis assignantur ea, quae ad mutationem concurrunt, scilicet terminus, qui relinquitur, qui est privatio, et qui acquiritur, qui est forma, et id, in quo recipitur, quod est materia.

Secundo est advertendum, quod licet antiqui philosophi mutationem et mobilitatem in rebus agnoverint, et similiter contrarietatem, quae tum ad ipsos motus tum ad segregationem et distinctionem rerum omnino requiritur; et sic dixerint requiri principia contraria, quasi ab ipsa veritate coacti, ut dicit Philosophus in hoc 1. libro textu 48.⁶, sed tamen non statim assurrexerunt ad ponendam mutationem seu generationem substantialem. Et hoc processit ex ignorantia materiae primae, non valentes intelligere aliquid medium inter ens in actu et nihil, quod esset ens in potentia. Et ita convincebantur illo argumento, quia si aliquid fit, vel fit ex ente vel ex non ente. Ex ente fieri non potest, quia quod iam est, non fit. Ex non ente multo magis est impossibile, quia ex nihilo nihil fit. Ergo non apparet, quomodo aliquid fiat per generationem substantialem. Ceterum quia generationes ipsae satis experientia manifestantur, et quod aliquid oriatur et intereat quantum ad ipsam substantiam, et non solum secundum accidentia (alias omnia essent incorruptibilia et perpetuo durarent secundum substantiam), oportuit necessario ponere materiam primam, quae esset ens in potentia et non in actu, eo quod est primum principium generationis substantialis. Et consequenter debet carere omni esse proveniente a forma substantiali, et consequenter omni esse accidentali, quia hoc necessario fundatur in esse substantiali et praesupponit illud. Ceterum Plato, qui etiam materiam primam agnovit, per aliud extremum videbatur tollere generationem substantialem, quia dicebat materiam non distingui a privatione, quia non erat ens in actu, et sic erat non ens seu nihil, non intelligens ens in potentia, medium inter nihil et ens actu; unde coactus est negare illud principium apud philosophos firmissimum ex nihilo nihil fieri, de quo videri potest D. Thomas 1. Phys. lect. 15.⁷

EX HIS ERGO MANIFESTE DEDUCITUR verissimam esse sententiam Aristotelis, quod dantur duo principia naturalia quoad compositionem et in facto esse, et tria quoad mutationem et in fieri.

Primum patet, quia ea sunt principia compositionis, in quae resolvitur quidditas et ratio rei naturalis; unumquodque enim resolvitur in sua componentia. Quidditas autem rei naturalis composita est, non entitas simplex sicut angelus; homo enim ex corpore et anima constat et in illa resolvitur, et sic reliqua entia naturalia resolvuntur in materiam et formam. Ergo partes seu principia compositionis sunt materia et forma, et sunt partes per se, quia quidditas ipsa rei naturalis in illa resolvitur tamquam in partes componentes quidditatem, nec aliae partes assignabiles sunt, ex quibus quidditative res naturalis componatur. Quod vero distinguantur forma et materia inter se, quod⁸ aliqui voluerunt negare, q. 3. et 4. seq. ostendetur.

Quod vero dentur tria principia pro generatione seu fieri rei naturalis, scilicet materia, forma et privatio, probatur ex ipsa natura mutationis. Et quidem supponimus non dici ista tria principia intrinsica generationis, quia generationem intrinsice componant, sed quia generatio ab illis essentialiter dependet. Etenim omnis mutatio positiva essentialiter est transitus de aliquo non esse ad aliquod esse; facit enim aliquid de novo, alioquin non mutaret, si nihil novi faceret, sed id, quod antea erat, permaneret. Si autem aliquid de novo ponitur, oportet, quod antea non fuerit et nunc sit. Ergo necessario debet fieri ex privatione seu ex non esse, et sic privatio principium mutationis est. Quod vero requiratur materia, constat manifeste, quia mutatio non fit, nisi transmutetur aliquid de uno ad aliud, ita quod ipsi termini mutationis succedant in aliquo subiecto. Successio enim unius ad aliud extra omne subiectum nihil transmutat de uno ad aliud. Subiectum autem mutationis materiam dicimus. Denique quod requiratur forma, manifestum est, cum sit terminus intentus, ad quem tendit mutatio. Et sic dicitur principium mutationis, quia est primo et per se intentum, et sic est primum in intentione, licet in executione sit ultimum, ubi consummatur totus motus.

DICES: Quomodo ergo Philosophus privationem dicit esse principium per accidens in hoc libro textu 66.⁹, si per se requiritur ad generationem? Nec sufficit dicere, quod quia accidit materiae, appellatur principium per accidens; nam hoc modo etiam forma sic diceretur, quia accidit materiae, quod talis forma illi adveniat.

Respondetur ex D. Thoma super illum textum, lect. 13.¹⁰, quod privatio vocatur principium per accidens respectu materiae, ut ad componendum ipsum totum assumitur. Materia enim, quae assumitur ad componendum, non assumitur ratione privationis, sed ratione entitatis, licet illa entitas habeat privationem adiunctam, quando trahitur ad constituendum totum. In hoc autem ordine constituendi forma non per accidens se habet, licet materiae secundum se consideratae dicatur accidere. Ceterum respectu ipsius mutationis, ut est transitus de non esse ad esse, privatio non se habet per accidens, quia sine ipsa non potest intelligi, quod aliquid de novo fiat, nisi¹¹ ante non sit. Et sic novitas mutationis necessario constat privatione ut termino a quo.

Ad rationes dubitandi a principio: AD PRIMAM respondetur privationem esse principium extrinsecum ipsi rei naturali in facto esse, non tamen in fieri, ut explicatum est. Et ad replicam de causa movente seu efficiente respondetur dupliciter: Primo, quod causa efficiens seu movens est quidem principium extrinsecum rei faciendae, non tamen est peculiare et proprium principium rei mobilis, in quantum mobilis est. Nam etiam extra mobilia invenitur causa efficiens et finalis, sicut angeli habent causam efficientem. Unde cum sit principium commune rei mobili et immobili motibus physicis et¹² non physicis seu spiritualibus, ideo non numeratur inter propria et formalia principia entis mobilis, sed praesupponitur ut commune principium rebus mobilibus et immobilibus. Secundo respondetur, quod aliud est considerare mutationem, ut praecise mutatio est, aliud ut est actio vel effectus. Et quidem secundum formalitatem actionis essentialiter respicit agens, a quo emanat, et similiter in quantum effectus pendet essentialiter ab efficiente. Ceterum formalitas mutationis non explicat istum respectum ad efficiens, licet supponat illum, sed praecise explicat transitum de non esse ad esse, sicut etiam forma in quantum forma non respicit efficiens, sed in quantum effectus. In quantum autem forma praecise respicit materiam, quam informat, vel totum, quod constituit. Nec Philosophus in illo loco ex 12. Metaph. asseruit esse quatuor principia, sed dixit esse quatuor causas et principia, includendo in ratione principii tria principia mobilitatis, in ratione vero causae etiam causam moventem, vel id dixit, quia causae sunt etiam principia, licet non e converso.

AD SECUNDAM RATIONEM respondetur, quod forma corrupta non habet rationem termini a quo formaliter nisi ratione privationis formae generandae. Ut enim forma de novo fiat, per se et formaliter solum respicit, quod antea non fuerit, et sic fiat ex non esse sui. Quod vero forma aliqua praecedat, per accidens est ipsi genito¹³, sicut igni per accidens est, quod sit ex ligno vel ex stuppa. Addo, quod ad essentialem conceptum generationis solum requiritur privatio, quae invenitur in materia. Quod vero ista privatio sit adiuncta alteri formae, non propter istam generationem requiritur, sed propter ipsam materiam, quia non potest praecedere nisi sub aliqua forma.

Ad instantiam de dispositionibus respondetur, quod dispositiones non sunt ipsa prima principia substantialia, sed media seu instrumenta, quibus determinatur et applicatur materia ad istam formam. Ista autem determinatio materiae non se habet ut principium nec¹⁴ ut aliquid substantiale, sed ut applicatio et determinatio principii, sicut in efficientibus applicatio non est causa, sed conditio.

Ad id, quod additur de quibusdam formis, quae non possunt immediate generari ex quacumque materia, sed ex materia sub tali forma, respondetur hoc non pertinere ad principia communia entis naturalis, sed ad aliquam specialem formam sive generationem, quae fieri non potest, nisi ordine quodam praesupponat alias priores, eo quod aliquae generationes ordine quodam fiunt. Nec enim aliter supponunt materiam habilitatam, sicut v. g. vinum non potest fieri immediate ex vite, sed ex illa prodit gemma, inde uva, quae cum matura sit, confluit in vinum. Et idem videre est in generationibus animalium, quae¹⁵ non possunt fieri immediate ex qualibet materia, sed ex semine vel alio simili per varias transmutationes. Ceterum totum hoc non constituit principia prima rerum naturalium, quae debent esse simplicia et communia omnibus. Haec autem non sunt omnibus communia, sed solum illis formis, quae alias priores praesupponunt in materia, ut habilitetur ad illas. Materia autem sub tali forma habilitata non est simplex principium, sed compositum quoddam constans ex forma et materia. In praesenti autem solum loquimur de principiis simplicibus et simpliciter primis. Et praeterea ipsa habilitatio materiae ad aliquam formam non dicit rationem principii, sed applicationis, ut diximus, ratione cuius potius ipsa privatio est principium quam habilitatio, quia privatio se habet ut extremum ipsius mutationis per modum termini a quo, non per modum applicationis ad mutationem.

Adhuc tamen instabis: Nam licet generatio sit mutatio de non esse ad esse ideoque pro principio talis mutationis habeat privationem, tamen motus, qui non est generatio, sed versatur inter terminos positivos, non potest habere privationem pro termino a quo; alias esset generatio instantanea. Ergo non assignantur principia communia pro omni mutatione. Respondetur ex D. Thoma 1. Phys. lect. 13. § Ostendit¹⁶, quod etiam in motu, qui est de positivo in positivum, salvatur mutatio de non esse ad esse, eo quod contrarietas positiva privativam includit. In generatione autem, quae non est motus, sed sola mutatio de non esse ad esse, datur privativa contrarietas, et non positiva. Et sic in omni mutatione est verum, quod requiritur privatio, licet in aliquibus inclusa sit in contrarietate positiva. Et praeterea in praesenti solum tractatur de principiis primis simpliciter, id est in genere substantiae, in qua non invenitur positiva contrarietas, sed privativa. Et ideo solum assignatur privatio pro principio. In motu autem accidentali non erat necesse tradere alia principia, quia illa non sunt prima simpliciter et in genere substantiae, sed ad substantialia reducuntur.

AD EA, QUAE PRO SECUNDA PARTE OBICIUNTUR: Ad primum (de forma) respondetur, quod forma est principium rei naturalis in facto esse, quatenus est pars compositiva illius. Est autem principium mutationis et ipsius fieri, secundum quod praecedit in intentione moventis; est¹⁷ autem terminus generationis non totalis, sed formalis, in quantum est aliquid simplex, in quo consummatur motus, non vero principiatum ex principiis motus; hoc enim est compositum.

Ad secundam partem argumenti (de privatione) respondetur, quod privatio non solum est annexa formae corrumpendae, sed etiam ipsi materiae, quatenus secundum se privata dicitur omni forma, licet de facto semper sit sub aliqua. Unde materia nuda, sive praecedat in instanti temporis sive in instanti naturae ipsam introductionem formae, cum privatione illius praecedit, id est cum aptitudine ad formam et carentia illius.

Ad secundam probationem dicitur, quod privatio, quae tenet se ex parte materiae, praecise sufficit, quod praecedat prioritate naturae ipsam formae introductionem, ut dicatur principium illius tamquam terminus a quo. Dispositiones autem, sive praecedant tempore sive non, numquam possunt habere rationem principii, ut dictum est, cum dispositiones solum se habent ut¹⁸ accidentia et ut medium determinans materiam ad formam, non ut principium substantiale et primum rei naturalis vel mutationis eius.

Et quando urgetur argumentum, quod in eodem instanti non potest esse privatio cum forma, et sic in instanti, in quo est generatio, non est privatio: Respondetur, quod in instanti generationis privatio non est ut afficiens subiectum, sed ut exclusa ab illo per formam, quae introducitur, sicut terminus a quo non est cum ipso termino ad quem in eodem instanti, quasi afficiendo subiectum, sed ut exclusus per terminum ad quem, licet praecedat vel existat immediate ante in materia. Ceterum si in ipso instanti generationis producatur a Deo materia de novo, ut in casibus argumenti, tunc ante illud instans praecedit privatio in eo subiecto, in quo praecedit dispositio. Quantitas enim, quae in Eucharistia separatur a subiecto, gerit in omnibus vices ipsius materiae et subiecti corrumpendi. Unde eodem modo praecedunt dispositiones et privatio formae generandae, sicut si ibi adesset substantia panis. Et sic nullo modo interrumpitur cursus et ordo naturae in generatione rei servandus. In ipso autem instanti generationis, in quo subrogatur materia, non ut dispositionibus ipsis disponatur, sed ut ipsum totum componat in facto esse, cum ex vi prioris miraculi ibi ponatur, consequenter apponitur ut determinata et disposita, non quidem dispositionibus in se receptis, sed in quantitate immediate antecedente, quae gessit vicem subiecti, cui continuatur et succedit cum eadem determinatione materiae, quae de novo ponitur; praesertim in sententia probabili, quod ipsamet quantitas ex vi prioris miraculi convertitur in materiam et consequenter in materiam dispositam et determinatam. Et ideo eodem modo iudicandum est de ista materia, ac si talis materia praecessisset, sicut fit in aliis generationibus. Praecessit enim toto tempore antecedente non in se, sed in quantitate gerente vices substantiae, et ita recipiente dispositiones et privationem ad formam generandam. In instanti autem ipso generationis privatio ipsa in materia non ponitur ut existens, sed ut expulsa et ut terminus a quo, solum prioritate naturae antecedens formam, non existendo in eadem duratione, sed desinendo in subiecto. Haec est enim prioritas termini a quo in illo instanti, non prioritas existendi, sed abiciendi. Et sic non sequitur, quod in eodem instanti, in quo duret, et existat privatio cum forma, sed quod abiciatur; nec enim illa prioritas naturae est prioritas causae petentis existentiam, sed termini a quo, qui abicitur.