Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

RESPONDEO ex vi motus immediate et directe demonstrari, quod primum movens sit omnino immobile, inde vero consecutive demonstrari propria quaedam attributa, quae conveniunt ipsi divinitati et actui puro, de quibus statim dicemus.

Quod ergo debeat dari unum primum principium immobile, Aristoteles ostendit ex ipsa subordinatione causarum moventium, ut late declarat S. Thomas 1. Contra Gent. cap. 13. et 1. p. q. 2. art. 3. Et nititur tota demonstratio duobus principiis, scilicet «quod omne, quod movetur, ab alio movetur», et «quod non est dare processum in infinitum in causis per se moventibus».

Et formatur sic demonstratio: Nam videmus dari multos motus de novo in rerum natura, qui de novo incipiunt exeundo de potentia ad actum. Id autem, quod sic movetur, istum motum debet habere ab alio vel saltem virtutem se movendi ab alio accipere, quia si movetur, est in potentia ad talem motum, et consequenter debet reduci in actum ab alio, quod sit in actu. Vel si habet virtutem, quae se reducat, debet habere illam acceptam et motam ab alio, et non a se, quia id, quod est in potentia, non potest habere virtutem movendi a seipso sicut nec naturam et esse, quia id, quod habet a se virtutem, nec agit per illam ut motam, nullo modo est in potentia, sed est actus purus, quia habet virtutem non acceptam aut participatam ab alio.

Si autem habet esse a se, et non ab alio efficiente, est improductum et increatum. Et ita sufficit tollere circulum in uno genere causae, scilicet efficientis, ut deveniamus ad unum esse increatum, quod est Deus.

Posito autem ente increato,¹ non effecto ab alio, consequenter erit actus purus, quia si haberet potentiam, esset actuabilis et mobilis ab aliqua forma et ab aliquo efficiente, et consequenter si est actus purus, in nullo genere causae mobilis est, quia actus purus est summa perfectio et a nullo alio perfectibilis.

Contra ultimam autem responsionem supra late tractavimus q. 22.² ostendendo, quod nihil movet seipsum primo et per se nisi ratione partium, quarum una sit movens et alia mota, quod in primo efficiente non habet locum, quia est purus actus, et consequenter non dividitur in partes, quarum una sit movens et alia mota, quia pars mota est in potentia respectu partis moventis, et consequenter repugnat puro actui. Et multo magis repugnat, quod sit per se primo movens et per se primo motum secundum idem, quia sic esset secundum idem in actu et potentia, quod repugnat actui puro.

Illud vero, quod dicitur de actione immanenti, quae recipitur in eo, a quo elicitur, non est ad rem, tum quia in Deo non potest dari actio recepta, quia primum efficiens est totum in actu nec habet aliquid de potentia, ut recipiat; tum quia in nobis, licet potentia immanens recipiat actum, quem elicit, tamen potentia eliciens debet esse mota ab alio, ut eliciat, sicut voluntas est mota ab intellectu, et intellectus a specie et obiecto et a Deo determinante et movente. Et sic semper distinguitur movens et motum, licet sit idem recipiens et eliciens secundum diversa. Imo elicit actum potentia cum obiecto seu specie et lumine, recipit autem illum potentia sola, et non species; et sic non est idem simpliciter recipiens et eliciens.

Ostenso, quod debet dari unum primum movens, quod in genere causae efficientis sit immobile, et consecutive deducuntur plura attributa propria divinitatis.

Nam imprimis demonstratur, quod primum efficiens caret omni potentialitate, tam materiali quam obiectiva, id est producibili,³ quia utraque supponit aliud efficiens, a quo possit moveri, materialis quidem tamquam subiectum immutandum ab aliquo efficiente, obiectiva vero tamquam obiectum possibile effici et transiens de non esse ad esse. Et ita ratio actus puri pertinet ad ipsam entitatem entis increati.

Secundo demonstratur attributum infinitatis, tam in essentia quam in virtute, quia habet actum purum sine potentia, ergo perfectionem sine imperfectione. Perfectio enim fundatur in actu, imperfectio autem in opposito actus, quod est potentialitas. Ergo nullam habet limitationem in ipsa actualitate et perfectione, ergo neque in virtute, quia virtus est activitas, quae fundatur in actualitate. Item cum sit primo efficiens, habet virtutem superiorem ad omne aliud efficiens inferius et ad omnem effectum, ergo ad omne ens; et hoc est habere virtutem infinitam.

Tertio demonstratur, quod caret magnitudine seu quantitate et materia. Caret enim materia, quia materia est in potentia ad formam; actus autem purus nullo modo habet potentiam. Similiter caret corpore, tum quia corpus constat materia, cum sit aliquid materiale; tum quia est imperfectius spiritu, et sic non est perfectissimum ens, Deus⁴ autem est primum et summum ens; tum quia est divisibile in partes et sic est in potentia ad divisionem, et similiter est compositum ex illis partibus, quod repugnat actui puro et primo enti, quia omne compositum est dependens a partibus et partes a toto, et totum est maius suis partibus. In eo autem, quod est actus purus, non est aliquid maius aut perfectius vel dependens, quia illud, quod est minus, hoc ipso non est actus purus, cum non habeat summam perfectionem, sed est in potentia ad totum, quod est maius et perfectius illo. Ubi autem est aliquid potentialitatis, deficit ratio actus puri. Unde similiter caret quantitate, quia haec sine partibus et divisibilitate non datur.

Quarto demonstratur, quod sit intelligens, quia ratio intelligibilitatis provenit ex immaterialitate. Et praeterea nobilior modus operandi est per intellectum, qui dirigit, quam cum ignorantia vel ex directione alterius. Primum autem efficiens cum sit immobile, a nullo alio dirigitur et movetur, et cum sit purus actus, habet perfectissimum modum operandi.

Quinto ostenditur primum motorem esse ubique, quia eius virtus est infinita et attingit omnia entia, et omnia moventur et dependent ab illo, non quacumque dependentia, sed in omni ratione essendi et tali influxu, quod per eius suspensionem quodcumque ens annihilaretur. Qui influxus non potest esse mediante aliqua creatura, sed immediate a Deo; ergo est immediate praesens omnibus.

Sexto ostenditur esse sempiternum, quia est immutabile et a se habens esse, ergo semper habuit esse sine ulla mutatione, quod est esse aeternum.

Ultimo sequitur esse unum, tum quia si essent duo primi motores, vel quilibet faceret idem, quod alter aequaliter cum ipso, et sic alter superflueret; nihil autem absurdius quam ponere Deum superfluum. Vel non faceret idem neque aequaliter cum illo, et sic non esset aequalis perfectionis, unde unus esset perfectior alio. Et perfectio, quae esset in uno, deesset alteri, atque adeo neuter esset summae et infinitae perfectionis, quod est non esse actum purum neque ens increatum.

Plura de his tractare pertinet ad metaphysicos libro 12. et ad theologos 1. p. usque ad q. 27. Nobis sufficit haec breviter attigisse, quia raptim a Philosophia ex ipso motu deducuntur eaque tractat Aristoteles tum in hoc libro 8., tum in 12. Metaph. Ut tamen perfectius reductio et subordinatio causarum inferiorum ad primam causam intelligatur, sequentibus duabus quaestionibus de subordinatione causarum principalium et instrumentalium agemus, quod a secundo libro⁵ ad hunc locum transtulimus.