Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUPPONIMUS per illam virtutem, qua instrumentum a causa principali movetur ad agendum ultra se, attingere ipsum effectum principalis agentis, et non solum aliquid antecedenter se habens ad ipsum, quia vel illud, quod attingit antecedenter ad effectum principalis agentis, est ipsi proportionatum, et non excedens propriam virtutem, vel excedit. Si non excedit, non recipit ipsum instrumentaliter, sed principaliter. Si excedit, pari ratione poterit attingere virtute excedente, sibi^[Lu — sibi ... agente.] communicata a principali agente, effectum principalem.

Quare TOTA DIFFICULTAS est, an, ut elevetur instrumentum ad agendum ultra se, requiratur aliqua propria actio ipsius instrumenti, an vero sola motio et virtus communicata a superiori agente sufficiat. Et quidem in instrumentis, quibus creaturae utuntur, videtur necessaria propria actio, quia creaturae non utuntur instrumento nisi tamquam adminiculo, quo adiuvantur. Specialiter autem habet locum ista difficultas in instrumentis Dei. Creaturae enim non utuntur instrumentis nisi tamquam adminiculis, quibus adiuvantur, sicut artifex utitur acumine serrae ut necessariae sibi ad scindendum, et angelus applicat activa passivis ut indigens activitate eorum. Deus autem utitur instrumentis, non ut indigens illis, sed ut communicans eis, ut sibi cooperentur. Et ita difficultas est, an, ut instrumentum sit elevabile etiam a Deo, requiratur aliqua propria ipsius actio, quae suscipiat elevationem causae superioris; an vero etiam sine ulla propria actione possit talem motionem recipere et operari.

Circa quam difficultatem P. Suarez tom. 1. 3. p. disp. 31. sect. 9. et alii existimant non requiri propriam operationem instrumenti, ut a causa principali assumatur, quod ibi probat discurrendo per omnia genera instrumentorum Dei, naturae et artis. Inter thomistas autem etiam est varietas in hac parte. Nam Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 21. circa sextam rationem D. Thomae requirit in instrumento propriam actionem distinctam ab ea, quae sibi communicatur a superiori agente. Et sequitur Nazarius 1. p. q. 45. art. 5. controv. 2., Alvarez 3. p. disp. 66. et alii. At vero Caietanus 1. p. q. 45. art. 5.^[Le IV. 472. n. VIII.] et Banez ibidem concl. 4. requirunt quidem actionem propriam in instrumento respectu effectus principalis agentis, non tamen distinctum terminum realiter, sed sufficit quod in eodem effectu seu termino aliquid correspondeat motioni principalis agentis et aliquid propriae virtuti instrumenti, sicut actio collocans tres virgas ex propria virtute, solum dat illis situm localem, ex ratione vero dirigente facit triangulum. Alii vero, ut Mag. Nuno 3. p. q. 62. art. 1. diffic. 7., tenent non requiri in instrumento aliquam actionem propriam et realem, ut elevetur a Deo, nec dispositionem aliquam proprie dictam, sed solum obedientialem, quae largo modo dicitur operatio et non-repugnantia ad suscipiendam motionem principalis agentis. Cui etiam suffragari videtur Lorca 3. p. disp. 63. loquens de instrumentis supernaturalibus.

SIT UNICA CONCLUSIO: Ut instrumentum elevetur a Deo, requiritur, quod exerceat aliquam propriam actionem ita, quod si omnino sit mortuum seu carens omni actione, non poterit elevari. Ceterum non requiritur, quod operetur aliquem terminum, qui sit dispositio ad effectum principalis agentis in subiecto, in quo ponitur talis effectus, ita quod sint distincti termini res operata per propriam actionem et per elevationem, quarum una sit dispositio ad aliam; sufficit quamcumque rem operari in quocumque subiecto, ita quod ex parte modi operandi modificet actionem divinam, et hoc est dispositive operari.

Prima pars conclusionis probatur ex D. Thoma in 3. p. q. 62. art. 1. ad 2., ubi postquam dixit, quod instrumentum habet duas actiones, unam instrumentalem, secundum quam operatur non in virtute propria, sed in virtute principalis agentis, aliam propriam, quae sibi competit secundum propriam formam, sicut securi competit scindere secundum propriam acuitatem, et facere lectum, ut est instrumentum artis, subdit, «quod non perficit instrumentalem actionem nisi exercendo actionem propriam; scindendo enim facit lectum. Et similiter Sacramenta corporalia per propriam operationem, quam exercent circa corpus, quod tangunt, efficiunt operationem instrumentalem ex virtute divina circa animam». Ubi S. Thomas eodem modo loquitur de instrumento artificiali et de supernaturali, quod movetur a Deo, ergo videtur esse de natura ipsius instrumenti, siquidem etiam in supernaturalibus requiritur. Imo ex eo probat D. Thomas non posse dari instrumentum creationis, quia instrumentum non participat actionem principalis agentis, nisi in quantum per aliquid sibi proprium operatur ad effectum principalis agentis, quod esse non potest in creatione, cum creatio sit ex nihilo, circa quod creatura non potest operari, ut patet in 1. p. q. 45. art. 5. Ergo etiam de potentia absoluta non potest dari instrumentum, nisi habeat aliquam propriam actionem.

Ratio vero huius sumitur ex his, quae docet ipse D. Thomas q. 3. de Potentia art. 4.,^[Pa VIII. 31 a.] quia actio alicuius etiamsi sit illius ut instrumenti, sed oportet quod ab eius potentia egrediatur; ergo requiritur aliqua actio talis instrumenti. Illa enim est actio talis instrumenti, quae egreditur ab eius potentia, alioquin si nihil ab ea egreditur, nihil operabitur, et sic non erit instrumentum, quia si nihil ab eo egreditur, sed otiosum manet, non magis erit instrumentum Dei id, quod dicitur assumi pro instrumento, quam quod non assumitur.

DICES: Egreditur effectus tantum per virtutem communicatam a superiori agente, sed nihil egreditur a virtute propria instrumenti. Sed contra est: Quia, si virtus propria nihil agit, sed tantum virtus communicata a superiori agente, ita quod actio tantum exit ab illa virtute communicata, et nullo modo a propria virtute, non potest ex vi illius constitui instrumentum in ratione instrumenti, ut distinguitur a causa principali, quia causam esse instrumentalem non consistit in hoc tantum, quod operetur virtute ab alio participata, sed in hoc, quod operetur ultra propriam virtutem. Nam operari per virtutem participatam, nullo modo concurrente propria virtute, ut ultra illam operetur, etiam in causis principalibus invenitur, ut patet in aqua ex calore recepto calefaciente et in luna ex luce solis lucente,^[Lu — vel contigua.] quae non operantur instrumentaliter, eo quod effectus eis per se primo assimilantur.

Si ergo instrumentum nihil operatur propria virtute, ut habeat effectum ultra propriam actionem, sed nihil omnino agendo ex se, solum recipit virtutem a superiori agente et illa sola agit, ex hoc praecise non habemus rationem sufficientem distinguendi illud instrumentum a modo agendi causae principalis; siquidem hoc quod est recipere virtutem et agere per illam, non est operari ultra propriam virtutem, quia de facto si nihil operatur instrumentum propria virtute, sed tantum recipit virtutem alterius, in nullo ministrat superiori agenti, quia illa virtus ab illo recepta tantum operatur effectum principalis agentis, non illi ministrando, sed praecise effectum emittendo, licet per virtutem emendicatam ab alia, quae tamen virtus se habebit tunc ut primo et per se operativa, non ut motio elevativa alterius actionis sibi ministrantis.

Requiritur ergo, ut instrumentum sit instrumentum, quod habeat aliquam actionem, quae in quantum propria est ministret, et in quantum elevata ultra proprium effectum aliquid attingat.

Secunda vero pars conclusionis constat pluribus exemplis. Nam potest Deus assumere actum immanentem, v. g. cogitationem vel visionem, ut aliquid extra se operentur, ut S. Thomas admittit 2. 2. q. 178. art. 1. ad 1., et tamen actus immanens secundum sibi propria nihil operatur in subiecto extra, ubi fit effectus. Similiter instrumenta corporalia, quae assumuntur ad producendum aliquid spirituale, ut Sacramenta gratiam in anima, ignis torturam in daemone, nullam dispositionem producunt propria actione in ipsum spiritum, quia propria eorum actio corporalis est, ergo non requiritur actio propria instrumenti ad producendam aliquam dispositionem in eo subiecto, in quo effectus principalis ponitur.

ET RATIO EST, quia virtus divina non assumit instrumentum quasi indigens illo vel effectu ab ipso producto ad principalem effectum producendum, sed solum ut cum communicatione et consortio illius operetur. Ergo sufficit accommodare se modo operandi instrumenti, ita quod ab ipso instrumento exeat operatio aliqua iuxta modum suum et attingat effectum aliquem ultra virtutem propriam, et sic ex parte modi operandi dispositive se habeat non ex parte alicuius rei operatae.

Quomodo autem illa actio identificatur cum effectu a se distanti? Respondetur, quod actio illa elevata a Deo est virtualiter multiplex et plures effectus quasi partiales et inadequatos respicit, sicut impulsus, qui plura potest attingere.

INSTANTIAE.

Prima instantia. Videtur D. Thomas requirere dispositionem productam ab instrumento in eodem subiecto. Ergo non sufficit sola modificatio modi operandi.

Secunda instantia. Si sufficit actio in alio subiecto, poterit dari instrumentum creationis, contra D. Thomam.

Tertia instantia. P. Suarez urget, quod actio creativa instrumentalis posset existere in uno subiecto ut accidens et alibi operari ex nihilo, sicut actus immanens extra se.

Ad primam instantiam respondetur, quod D. Thomas non semper requirit dispositionem realiter distinctam, sed quod dispositive operetur.

Quodsi instes ex P. Suarez, ubi supra, quia ad propriam actionem instrumenti non requiritur, quod sit in eodem subiecto, in quo effectus producitur, sed sufficit, quod in alio, sicut actus immanens existens in anima operatur instrumentaliter ad extra, ergo sufficit quod actio creativa instrumentalis existat in uno subiecto ut accidens et alibi operetur ex nihilo.

Quod explicatur exemplo transubstantiationis, quia etiam transubstantiatio caret subiecto, cum totam substantiam solum^[Lu — cum ipsum solum.] habeat pro termino a quo, et tamen potest dari instrumentum respectu ipsius; ergo ex defectu subiecti non debet denegari instrumentum creationis. Item ad divinam potentiam non requiritur alia dispositio in instrumento quam obedientialis, ut obediat Deo moventi, et quod effectus possit ab ipso dependere. Ad hoc autem non requiritur, quod Deus accommodet se in modo agendi ipsi instrumento, sed sufficit, quod nolit fieri effectum sine consortio instrumenti et dependentia ab illo; ergo propria actio instrumenti non requiritur.

RESPONDETUR, quod bene potest actio esse in uno subiecto inhaesive secundum mutationem ipsius, et operari in alio distante a se tamquam in subiectum inadequatum per similem mutationem. Sed quod elevetur ad operandum extra se sine ulla prorsus mutatione, sed ex nihilo, omnino repugnat, quia hoc ipso, quod actio aliqua est motus et dependens a subiecto, non potest operari sine motu, nisi destruatur actio et fiat non immutativa. Et ita poterit Deus intra lineam actionis immutantis^[Le — immanentis.] seu motus (et loquimur large de motu, prout etiam comprehendit actiones spirituales et quascumque alias, quae de^[Lu — de ... subiecta.] potentia ad actum procedunt et sunt in subiecto) subrogare diversos effectus vel subiecta, sive distantia sive indistantia, quae per modum mutationis attingantur, sive contactu reali sive virtuali. Quod vero agat sine ulla mutatione, sicut requirit creatio, quae est ex nihilo, hoc non potest esse nisi destructa specie illius actionis, quae ex sua natura est motus seu mutatio aliqua. Si autem creat, creat ut non mutatio, atque adeo non operans modo ipsius instrumenti se accommodando, quod esset non uti illo ut instrumento.

Nec obstat exemplum de transubstantiatione, quia est vera mutatio, non formalis, sed totalis. Neque enim corpus Christi creatur, sed panis mutatur in ipsum, et ita ex parte subiecti, quod transmutatur et convertitur, potest actio instrumenti elevari a Deo, ut intra lineam mutationis operetur transubstantiationem, quod insinuat D. Thomas in 4. dist. 8. q. 2. art. 3. ad 3.^[Pa VII. 597 a.] dicens «nihil deperire dignitati corporis Christi, si aliqua creatura accipiat instrumentalem virtutem operandi in id, quod in corpus Christi transubstantiatur». Sentit ergo D. Thomas instrumentum transubstantiationis attingere subiectum, quod mutatur, et ideo talis actio non amittit rationem mutationis, licet elevetur a Deo ad operandum mutationem non naturalem neque formalem, sed totalem, et ita transubstantiationem esse veram mutationem, tamquam conversio ab existenti in existens, ut docet late D. Thomas in 4. dist. 11. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3.^[I. 6. 337 a.]

Ad aliam instantiam respondetur sufficere ad divinam virtutem dispositionem obedientialem instrumenti. Sed tamen ista obedientialis dispositio secundum potentiam est non-repugnantia seu capacitas obedientialis, et secundum actum est aliqua actio, quae elevatur a Deo, quia nisi ipsum instrumentum vere producat et agat, instrumentum in actu non erit; non potest autem producere nisi actionem, quae sit accidens et mutatio.

Ultimo instabis in aliquibus instrumentis, in quibus non apparet aliqua actio praevia ipsius instrumenti praeter operationem principalis agentis. V. g. sigillum imprimens figuram non apparet, quam actionem habeat praeter ipsam impressionem figurae. Similiter in serra non datur virtus activa praeter virtutem moventis illam ad scindendum. Nam durities non est virtus activa, sed resistitiva, multo minus quantitas et figura ipsius serrae activa sunt; neque gravitas, quia haec solum movet deorsum, et sic serra non scinderet nisi deorsum versus. Item etiam phantasma attingit instrumentaliter speciem spiritualem productam ab intellectu agente, et tamen non apparet, quid praevium operetur in anima vel intellectu. Denique, si illa actio propria instrumenti est praevia ad motionem principalis agentis, ergo distinguitur ab illa, alias esset praevia ad seipsam. Si vero distinguitur, ergo non eodem motu fit, v. g. scissio serrae et productio lecti, quod negat D. Thomas 3. p. q. 62. art. 1.

RESPONDETUR ad exemplum de sigillo et serra aliisque similibus instrumentis operari actione propria, v. g. duritia aut gravitate, quae impulsa comprimit ceram et imprimit figuram. Et duritia non solum est resistitiva, sed etiam divisiva vel fractiva alterius, sicut et acumen. Duritia enim impulsa per seipsam dividit aut frangit, acumen penetrat seu dividit, licet verum sit, quod ad sic dividendam adhuc ut causa principalis dependeat ab impulsu et motione non quatenus artificiosa, sed quatenus impulsiva praecise, sicut piper aut vinum non calefaciunt nisi prius calefacta a stomacho, ab artificiosa vero motione dependet non ad scindendum, sed ad faciendum lectum verbi gratia.

Ad illud exemplum de phantasmate latius dicetur in libris de Anima, ubi^[Lu — ubi ... q.] videri potest q. 10.^[Phil. nat. 4. p. q. 10. art. 2.] Nunc breviter dicitur phantasma non esse proprie instrumentum effectivum intellectus agentis ad producendas species, sed obiectivum, quatenus praebet obiecta habilia, ut intellectus agens producat species, quas non sufficit producere phantasma, quia non est intelligibile in actu, sed determinat ipsum intellectum agentem quasi materia obiectiva. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 84. art. 6. in fine corporis, «quod cognitio sensibilis non est perfecta et totalis causa intellectivae cognitionis, sed magis quodammodo est materia causae». Et Caietanus 1. p. q. 85. art. 1. in fine,^[Le V. 338. n. X.] docet, quod phantasma proprie non est instrumentum intellectus, sed vocatur large instrumentum, quatenus omnis causa ex se non sufficiens ad aliquem effectum, sed indigens virtute alterius instrumentum eius dicitur, sicut etiam color potest dici instrumentum lucis, quia color sine luce non sufficit movere visum. Est tamen differentia, quod lux informat superficiem coloratam informatione reali, intellectus autem agens non informat realiter phantasma neque illi communicat aliquam virtutem aut lucem, ut aliqui putarunt, sed illuminat phantasmata, inquit S. Thomas q. 85. art. 1. ad 4. «quia, sicut pars sensitiva redditur virtuosior ex coniunctione ad intellectum, ita phantasmata ex virtute intellectus agentis redduntur habilia, ut ex eis species intelligibiles abstrahantur». Igitur haec habilitas illuminatio nuncupatur. Non vero in se recipiunt lucem spiritualem informantem illa, sed lux spiritualis, si qua datur, est ipsa species producta in intellectu possibili ab intellectu agente determinato per tale phantasma, quod ex coniunctione ad intellectum est sic habile, ut ex illo formari possit talis species. Quomodo^[Lu — Quomodo ... de Anima.] autem phantasma influere possit in productionem talis speciei, videatur in loco cit. ex libris de Anima.

Ad ultimum dicitur illam actionem instrumenti aliquando esse actionem praeviam et realiter distinctam a motione causae principalis sicut ablutio aquae et productio gratiae, quia sunt termini realiter distincti; aliquando vero solum est praevia actio virtualiter et secundum aliquam formalitatem tantum, quia termini ipsi solum formaliter sunt distincti, et non realiter, sicut quando securis scindendo facit lectum, divisio quantitatis et forma producta per artem non sunt termini realiter distincti, sed formaliter secundum aliquos respectus et modos, quibus figura illa aut divisio perfectior est. Et sic sufficit, quod actio praevia sit secundum aliquam formalitatem distinctam a forma artificiosa, non vero realiter sit distincta.