Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Supponimus nullum corpus comparari ad locum commensurative nisi mediante quantitate et modo proprio quantitatis. Remota autem quantitate vel modo extensivo illius res non commensuratur loco. Unde dicit D. Thomas in 4. dist. 10. q. 1. art. 1. ad 5.,¹ «quod nullum corpus comparatur ad locum nisi mediantibus dimensionibus quantitatis». Quare si remota quantitate aliqua substantia conservaretur a Deo, sicut modo corpus Christi sine modo quantitatis ponitur in Sacramento, tale corpus non erit in loco, sed manebit ut pars universi sine loco, sicut corpus Christi non est in loco per proprias dimensiones, sed per quantitatem hostiae. Et sic dicit Augustinus epist. 57.,² «quodsi tollantur spatia a corporibus, nullibi erunt, et quia nullibi erunt, neque erunt». Intelligitur enim, quod non erunt, quantum est ex natura sua, nisi a Deo conserventur.

EX QUO COLLIGITUR: PRIMO, quod corpus positum in vacuo aut extra totum universum non est in loco non quidem defectu extensionis propriae, sed defectu extensionis circumscribentis; sine circumscriptione enim non datur locus positivus. Quid autem acquiratur per motum localem in vacuo, dicemus quaest. seq.

SECUNDO COLLIGITUR punctum separatum non esse per se in loco; caret enim quantitate, et illud dicitur per se esse in loco, quod potest per se loco moveri. Punctum autem non potest per se moveri loco, ut dicemus infra q. 20. art. ult., quia correspondet tantum indivisibili loci. Si autem moveretur per se, immediate post corresponderet alteri indivisibili; non dantur autem duo indivisibilia immediate. Solum ergo punctum est per accidens in loco ratione partium, quae ponuntur in loco.

TERTIO COLLIGITUR solum id esse per se in loco, quod per se afficitur quantitate. Et sic formae, sive substantiales sive accidentales, non sunt in loco per se, sed per accidens ratione totius, in quo sunt, et quantitatis, qua afficiuntur in ipso toto. Et sic D. Thomas 4. Phys. lect. 7.³ circa textum 45.⁴ inquit, «quod quaedam sunt in loco per accidens, sicut animae et omnes formae». Et idem habet in 4. dist. 10. q. 1. art. 3. quaestiunc. 4.⁵ Et sic diximus praec. art., quod ea, quae afficiuntur unica quantitate, unicum habent ubi afficiens immediate ipsum totum, cui primo et per se convenit quantitas, mediate autem et per accidens illa, quae tali toti conveniunt, et quantitate afficiuntur. Sicut etiam convenit eadem figura et situs toti et partibus, quia figura, situs et ubi seu circumscriptio sunt modi ipsius quantitatis, et sic afficiunt et variantur vel non variantur eo modo, quo quantitas. Si quid vero existit unitum corpori, quod quantitate non afficitur, nec mediate nec immediate, sicut quilibet spiritus unitus corpori, vel tamquam forma vel tamquam agens, vel sicut corpus Christi est in Sacramento, moto illo corpore dicitur moveri per accidens, non quia ex vi talis motus acquirat vel amittat aliquod ubi spirituale, cum hoc fieri non possit ex vi motus corporei, sed solum ratione concomitantiae dicuntur moveri, eo quod ex vi suae unionis dicuntur esse, ubi est corpus, cui uniuntur, non autem per participationem effectus formalis circumscriptionis seu existentiae in loco. Et sic in se non mutant praesentiam ubicam, sed continuant unionem ad corpus, quod mutat locum et distantiam, ex se autem nihil distantiae aut extensionis vel ubicationis habent. De quo videatur D. Thomas cit. loco, dist. 10. q. 1. art. 3.

Inter corpora ergo per se habentia quantitatem modo divisibili extenso solum est difficultas, quomodo ultimum corpus totius universi existat in loco, quod antiqui existimabant esse primum mobile, nos autem intelligimus esse caelum empyreum. Nam ex una parte videtur esse in loco, quia movetur loco vel saltem moveri potest a Deo; ergo debet esse in loco, per motum enim localem locus acquiritur. Ex alia vero parte non circumscribitur neque continetur loco, quia est ultimum continens omnia; ergo non est in loco circumscriptive. Nec potest dici, quod est in loco ratione centri, circa quod moveretur, vel superficiei corporis inferioris, quod immediate tangit. Hoc enim non est esse in loco circumscriptive, sed circa locum, quod etiam potest habere corpus positum in vacuo; corpus enim inferius positum a superiori circumscribitur, non circumscribit. Nos autem inquirimus, quomodo caelum illud sit in loco circumscriptive.

In hac difficultate aliqui sentiunt ultimum corpus non esse in loco, neque per se neque per accidens, sed solum replere spatium imaginarium, quod etiam aliqui recentiores sequuntur. Alii locum tribuerunt caelo. Sed quia locus est immobilis, quidam assignaverunt centrum pro loco caeli, quia immobile est. Alii attendentes ad superficiem, quae etiam pertinet ad locum, dixerunt superficiem inferiorem caeli esse locum eius. Cui tamen non convenit circumscribere, cum non sit superior, sed circumscribi.

Igitur sententia est Aristotelis in hoc libro cap. 5.⁶ ultimam sphaeram esse in loco per accidens ratione suarum partium, quae tamen non sunt actu in loco, sed potentia, quod est dicere caelum simpliciter non esse actu in loco, sed potentia, quod sufficit, ut possit moveri motu circulari. Dicuntur autem partes caeli esse in loco in potentia, quatenus omnes existunt in continuo, una post aliam, et una unitur alteri in circulo. Et ratione huius continuationis seu concatenationis una continet aliam continuatione, non circumscriptione, quia divisa et contigua non est. Et ideo solum in potentia dicuntur illae partes esse in loco, quia ut sint actu circumscriptae una ab alia, solum deest illis divisio, qua reddantur contiguae illae, quae sunt continuae. Ita docet Philosophus cit. loco, ubi inquit, «quod, cum id, quod est similium partium, continuum est, tum partes potentia sunt in loco; sed cum sunt separatae atque, ut in cumulo fit, se tangunt, tum in loco sunt actu». Et subdit: «Caelum autem non est alicubi totum neque est ullo in loco, si nullum ipsum continet corpus, sed quo movetur, hoc et locus est partibus; alia namque partium alii haeret, alia vero per accidens, ut anima atque caelum. Omnes namque partes quodammodo sunt in loco, circumquaque enim alia aliam continet». Ubi aperte docet partes caeli non absolute esse in loco, sed quodammodo, quatenus una continet seu cohaeret alteri. Et tamen quia istae partes sunt actu in continuo, et non separatae, ideo non sunt actu in loco ut circumscriptae, sed sunt in potentia in loco, quia possunt dividi et una contigua poni cum alia et circumscribere eam; actu autem continuae sunt, non contiguae. Idem docet D. Thomas in hoc libro lect. 7.⁷ et opusc. 52.⁸ Itaque in caelo non possumus considerare, nisi vel quod est supra ipsum seu extra ipsum, vel quod est infra ipsum et ab eo contentum, vel quod est in ipso ut partes eius. Non potest dici, quod ultimum caelum sit in loco, quia supra vel extra ipsum detur aliquod corpus continens, cum ipsum sit ultimum. Neque quod sit in loco, quia intra ipsum detur aliquid contentum; hoc enim potius est locatum.

Et sic dicit D. Thomas opusc. 52.,⁹ «quod motus localis non solum est in loco, sed circa locum», de quo explicatius dicemus seq. quaest.

Ad tertium respondetur, quod, ut notat S. Thomas 4. Phys. lect. 7.,¹⁰ primo motui convenit minus de potentia et de variatione locorum in ipso mobili et minus difformitatis, et ita, quanto minus in actu variantur loca in mobili, magis acceditur ad uniformitatem et immobilitatem. Unde non sequitur, quod motus actualior et perfectior magis dicatur ponere aliquid in loco, quia esse actu in loco est esse subiectum circumscriptum et limitatum a locante. Et ideo quia primus motus est nobilior et primi continentis non contenti ab alio, ideo non convenit illi ponere tale corpus actu in loco, id est actu subicere loco, sed solum in potentia; minus enim perfectionis est actu esse dependens quam potentia, licet modum distantiae vel propinquitatis actu ponat.

Ad ultimum respondetur, quod partibus caeli convenit habere ubi determinatum et designatum quantum ad id, quod definitionis est in ubi, non quantum ad id, quod circumscriptionis. Hoc enim est ubi inadequate sumptum in corporibus ad differentiam ubi definitivi in angelis, qui ita sunt in uno loco, quod non in alio, sine aliqua tamen distantia vel propinquitate positiva in ordine ad aliud, quia distantia mensurationem dicit extensionis, quae non potest desumi ab uno angelo ad unum corpus vel e contra. In corporibus autem, etiamsi non sint circumscripta, potest sumi ista distantia et mensura extensionis ad alia corpora, idque per motum localem potest in vacuo variari, ut dicemus quaest. seq.