Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Haec difficultas admodum celebris est et eius resolutio pendet ex principiis, quae valde conducunt ad alias materias, in quibus agitur de motibus dependentibus a principiis extrinsecis, ut in prima intellectione et prima volitione, in motu cordis et similibus.

ET SUPPONIMUS hic duo tamquam certa, et in uno est tota difficultas.

Primo est certum gravia et levia habere in se formam et principium sive activum sive passivum, ut etiam in absentia sui generantis omni alio extrinseco movente remoto moveantur, cum id constet ipsamet experientia. Hoc autem principium est duplex, scilicet principale, quod est forma substantialis, quae est radix illius motus, et minus principale, quod est gravitas vel levitas. Ut enim dicit D. Thomas in 2. dist. 14. q. 1. art. 5. ad 2.¹: «Sicut substantia non est principium alterationis nisi mediante calore vel frigore, ita neque est principium motus vel quietis localis nisi mediante gravitate et levitate». Unde male aliqui recentiores negant gravitatem et levitatem esse qualitates, sed substantiam ipsam gravis et levis. Nam gravitas suscipit magis et minus, unde illud dicitur gravissimum, quod petit esse in infimo loco, ut patet in 1. de Caelo textu 18.² lect. 5.³ apud D. Thomam; substantia autem non suscipit magis et minus. Sola autem compressio partium non facit gravitatem, sed hoc pertinet ad densitatem, quae etiam qualitas est, non substantia. Potest autem dari corpus densum, nec tamen grave, nec leve, ut corpus solis et astrorum. Potest etiam aliquid esse minus densum et magis grave, sicut lignum, quod natat super aquam, et corium aqua plenum fertur in profundum, aqua autem non est densior ligno, neque corium, licet verum sit, quod densitas iuvet ad maiorem gravitationem.

Secundo est certum quod generanti saltem remote tribuitur motus gravis in hoc sensu, quia dat formam et principium ipsi gravi, quo movetur. Sed hac ratione etiam generans dat viventi formam et principium, quo movetur vitaliter, et tamen vere movet se.

QUARE DIFFICULTAS in hoc consistit, an res inanimatae accipiant a generante non solum virtutem movendi, sed etiam motum ipsum, ita ut, licet habeant in se principium motus ut quo, sive passivum sive activum, tamen principium movens ut quod non sit ipsum grave, quod movetur, sed ipsum generans, a quo accipit formam et motum.

DUPLEX EST SENTENTIA: Prima docet gravia et levia moveri ab intrinsce, nec habere motum a generante, sed solum ab eo habere virtutem, ut moveantur, et hac ratione attribui motum eorum generanti tamquam principio remoto, non ut proximo ipsius motus. Quae sententia attribuitur Scoto in 2. dist. 2. q. 10.,⁴ Gregorio dist. 6. q. 1. art. 3., et sequuntur plures ex recentioribus, ut Placa 2. Phys. disp. 5. q. 7., Pererius libro 6. cap. 16., Martinez 2. Phys. in illustratione cap. 15. notab. 6., Cabero 7. Phys. disp. unica dub. 3.

Opposita sententia tamquam Aristotelica docetur a D. Thoma pluribus in locis: 1. p. q. 18. art. 1. ad 3., q. 105. art. 2. et 2. Contra Gent. cap. 46. et 3. Contra Gent. cap. 23. et 8. Phys. lect. 8.⁵ et 3. de Caelo lect. 7.⁶ et in 2. dist. 14. q. 1. art. 3.⁷ et alibi saepe. Et D. Thomam sequuntur communiter eius discipuli, et alii, qui citantur a Conimbric. libro 8. cap. 4. q. 1. art. 2. et Cursu Carmel. disp. 28. q. 2. § 2.

Continet autem haec sententia quatuor dicta, ex quibus tria tamquam certa affirmantur ab his auctoribus, et in alio est dubium inter ipsos. Primum dictum: Principium motus gravium et levium per accidens est removens prohibens, sicut qui removet columnam est causa, quod descendat lapis, sed per accidens, non per se. Secundum dictum: Principium talis motus per se ut quod est generans ipsum grave, mediante tamen principio intrinsce, quod est forma gravis et gravitas eius tamquam principia ut quo, eo quod iste motus dimanat a tali forma. Tertium dictum: Nullo modo ipsum grave movet seipsum tamquam motor et ut quod. Quartum dictum: Principium quo, scilicet forma et gravitas, alii dicunt esse principium passivum talis motus, alii activum. Sed verius est in sententia D. Thomae, quod est principium activum formale, ut distinguitur contra materiale et mere passivum, non autem est principium activum per modum motoris et agentis.

De primo dicto non est difficultas aliqua. De quarto explicabimus mentem D. Thomae infra. De secundo et tertio probandum nobis est, quod sit sententia Aristotelis et vera, tum quantum ad id, quod negatur, scilicet grave non moveri a se, tum quoad id, quod affirmatur, scilicet moveri a generante, ut a principio quod, et a forma intrinscea et gravitate ut a principio quo, quia mediante illo dimanat motus.

Quod ergo sit sententia Philosophi, constat manifeste ex hoc libro 8. cap. 4. a textu 29.⁸ Supponit enim Philosophus gravia et levia suapte natura moveri, id est naturali motu, et non violento. Inquirit autem, a quo principio moveantur, et inquit: «Est autem impossibile, quod moveantur a seipsis; est enim hoc officium vitae et animatorum proprium, quae consistere in seipsis possunt». Subiungit autem in textu 33.⁹: «Eorum, quae natura moventur, iterum quaecumque a seipsis moventur, ab aliquo moventur, et quae non a seipsis, ut gravia et levia (aut enim a generante et faciente leve et grave, aut ab eo, quod impedientia et prohibentia solvit); omnia ergo, quae moventur, ab aliquo moventur». Videri etiam potest Aristoteles libro 3. et 4. de Caelo in locis, quae infra citabimus adducendo auctoritates D. Thomae.

Et licet verba citata clarissima sint, respondent tamen oppositi auctores dupliciter: Primo, quod Aristoteles solum voluit docere,¹⁰ quod gravia et levia non moventur a seipsis eo modo, quo animalia, scilicet motu spontaneo et progressivo, non tamen voluit negare, quod omnino moveantur ab alio, cum dicat suapte natura moveri.

Secundo respondent, quod dixit Philosophus gravia et levia moveri a generante per quamdam attributionem, non sicut a proximo et per se movente. Nam eodem modo dixit, quod moventur a removente prohibens, cui tamen non attribuitur iste motus nisi per quamdam attributionem, et sic Aristoteles non assignat hic principium proximum motus gravium, sed remotum.

Sed prima solutio omnino aberrat ab intento Aristotelis. Cum enim ipse intendat probare, quod omne, quod movetur, ab alio movetur, quando dicit gravia et levia non a se moveri, sed ab alio; si solum intelligitur non moveri a se motu spontaneo, bene tamen alio motu, qui sit ab intrinsce, ergo ex hoc solum poterat inferre, quod omne, quod movetur, non movetur ab alio motu spontaneo, non tamen quod absolute movetur ab alio, et non a seipso, cum tamen absolute Philosophus dicat omne, quod movetur ab alio moveri, et gravia et levia a seipsis non moveri. Deinde, quia viventia non solum moventur a seipsis in motu spontaneo, quem possunt sistere, quando volunt, sed etiam in motu omnino naturali, quem non possunt detinere, ut in motu nutritionis et augmentationis et aliis similibus. Ergo non sufficienter probavit Aristoteles gravia et levia non moveri tamquam viventia et a seipsis, si solum intelligit, quod non moventur a seipsis motu spontaneo, sed utrumque exclusit, scilicet quod non moventur motu spontaneo neque alio motu a seipsis, ut motu augmentationis etc. Quod autem dicit Philosophus moveri suapte natura et levia, non intelligit, quod a seipsis moventur, sed naturaliter et non violenter.

Secunda vero solutio levissima est, tum quia moveri a generante ut a principio remoto et per quamdam attributionem etiam convenit viventibus, quia accipiunt a generante virtutem se movendi. Ergo si solum hac ratione tribuitur generanti motus gravium et levium, quia gravia et levia accipiunt virtutem a generante, ut moveant se, nullam differentiam poneret Aristoteles inter gravia et levia et inter viventia, cum tamen dicat a seipsis non moveri, quia hoc est proprium animatorum. Tum etiam, quia intentum Aristotelis non erat probare, quod omnia, quae moventur, moventur ab alio per quamdam attributionem et ut a principio remoto, siquidem id probat per inductionem in his, quae moventur ab alio ut a principio proximo, sicut in his, quae moventur violenter, et in viventibus. Ergo insufficienter relinqueret probatum Aristoteles illud principium, si in gravibus et levibus non probaret, quod moventur ab alio tantum remote et per quamdam attributionem, nec deberet dicere, quod omne, quod movetur, movetur ab alio, sed quod habet virtutem ab alio, ut moveatur; hoc enim est moveri ab alio ut a principio remoto, quod tamen non dixit Aristoteles.

ET FUNDAMENTUM HUIUS SENTENTIAE stat in duobus: Primo, quantum ad partem negativam, quod non moveantur a se; secundo quantum ad positivam, quod moveantur a generante.

Quod a se non moveantur, ratio Philosophi satis ostendit. Primo quia moveri a se est proprium viventium. In hoc enim praecise distinguuntur viventia a non viventibus, quia movent se et non solum ab alio. Et tunc dicitur aliquid carere vita, quando non amplius se movet, ut optime S. Thomas ostendit 1. p. q. 18. art. 1. Et constat, quod viventia non solum motu progressivo se movent, quod solum convenit animalibus perfectioribus, sed etiam motu vegetationis et nutritionis, sicut convenit plantis; et ita quilibet motus a se sufficit ad rationem vitae.

Deinde etiam, quia in lapide v. g. omnes partes sunt eiusdem rationis et virtutis, nec est alia movens et alia mota, sicut est necessarium in his, quae se movent, ut probat Philosophus in hoc libro cap. 5.¹¹ Alioquin eadem pars esset simul movens et mota in actu et potentia respectu eiusdem contra id, quod probatum est quaest. praec. Nec sufficit distinguere materiam et formam, ita ut materia sit pars mota et forma pars movens, quia materia sola non est capax motus stricte dicti, ut ex Philosopho in 5. Phys.¹² probat D. Thomas in 2. dist. 14. q. 1. art. 3.¹³ et q. 22. de Veritate art. 3.¹⁴ et 3. Contra Gent. cap. 22.; respectu autem mutationis substantialis movetur a generante. Forma autem est principium quo movendi, non autem motor, nisi habeat adiunctas partes organicas. Qua ratione dicit Philosophus hoc libro cap. 4.,¹⁵ quod anima est pars movens, scilicet mediantibus partibus organicis.

Quoad partem vero positivam, scilicet quod motor gravium et levium sit generans, ex eo deducitur, quia id, quod acquiritur per motum in gravibus et levibus, est esse in loco et situ determinato in universo, quod unicuique debetur iuxta propriam naturam; perfectiori enim debetur locus superior et inferiori inferior. Quare hoc ipsum debet dari a generante naturam, cum ei debeatur ex vi et proprietate naturae et in ipso instanti generationis. Res enim generatur cum suis proprietatibus et accidentibus inseparabilibus, sicut res generatur cum colore et figura et ceteris dispositionibus; ergo etiam sibi debetur situatio et ordinatio aliqua in universo iuxta propriam naturam.

Est autem haec differentia inter viventia et non viventia, quod propria et naturalis dispositio viventium est esse in motu, ita quod idem est viventi mors, quod carentia omnis motus a se. Naturalis autem dispositio non viventium est quiescere, et removeri a quiete est removeri a dispositione naturali. Unde proprius actus gravis et levis est esse deorsum aut sursum, ut dicit Philosophus in hoc cap. 4. textu 32.¹⁶ et ibi D. Thomas lect. 8.¹⁷ Atque adeo gravitas et levitas primo et per se dantur ad quiescendum in loco, non ad movendum. Sed quia ipsum quiescere est quaedam proprietas et passio naturae vel ad modum proprietatis, ideo pertinet ad complementum generationis obtinere quietem, sicut obtinere alias partes et proprietates naturae, nisi obstet aliquod impedimentum. Et cum nihil generet se, ideo talem quietem obtinere non pertinet ad ipsum grave, sed ad illud, a quo generatur, ita quod ipsa tendentia ad quietem seu motus ad illam, quoties a tali naturali dispositione removetur grave, est pars quaedam generationis et complementum eius, quod, ut recte dixit Caietanus 1. p. q. 18. art. 1.,¹⁸ valde notandum est pro materia gravium et levium, inde enim pendet tota intelligentia illius. Nam¹⁹ quoties impeditur propria passio manente forma in subiecto, toties sublato impedimento resultat in vi illius generationis, qua primo producta est, quia ex vi illius debetur, sicut ablato uno puncto in linea resultat aliud, et ablata subsistentia Verbi resultat propria in humanitate Christi. Quodsi ex ablatione propriae passionis vel motus eius forma non maneat in subiecto, eo quod removentur dispositiones requisitae, non mirum, quod non amplius resultet illa passio, sicut impedito motu cordis iterum non resultat, quia moritur animal, nec manet in eo forma, a qua resultet.

Itaque motus in gravi et levi est emanatio quietis, et²⁰ ipsa emanatio, quando est extra locum proprium et extra quietem, est tendentia ad quietem in loco sibi debito, quae emanatio virtualiter est ipsa prima generatio et complementum eius. Sed tamen illa quies quando in loco proprio in ipso primo instanti generationis datur, resultat sine motu per simplicem emanationem, si autem res sit extra proprium locum, datur per remotionem contrarii et tollendo terminum a quo, atque adeo per motum. Generatio enim illa in attingentia passionum potest vim habere motus, quatenus non solum dare potest ipsam proprietatem, sed removere ab opposito, a quo impeditur vel in quo invenitur. Et idem prorsus est in reductione aquae ad connaturalem frigiditatem, si ablata sit. Illa²¹ enim reductio et emanatio frigoris vim habet alterationis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Sed dices primo: Instari hanc nostram rationem in multis aliis actionibus, quae etiam pertinent ad naturalem dispositionem et perfectionem rei, nec tamen attribuuntur generanti. Nam in viventibus motus augmentationis et nutritionis et respirationis, et in non viventibus calefactio ignis et generatio alterius, attractio ferri a magnete et similes pertinent ad perfectionem eorum, nec²² tamen dantur a generante.

Secundo, quia motus cordis, prima intellectio et volitio non sunt a generante, tum quia sunt actus vitales et consequentes a principio intrinsce, non ab extra; tum quia non sunt per emanationem sicut propriae passiones, alias ad actionem daretur actio et ad motum motus, et ipsi primi actus intellectus et voluntatis clarum est, quod per emanationem ab essentia esse non possunt, sed per veram elicientiam; tum denique, quia motus cordis non datur in primo instanti, cum in instanti motus non sit; ergo non est a generante, solum enim tribuit generans id, quod in primo instanti convenit.

Tertio, quia datur principium elicitivum huius motus in gravi, scilicet ipsa gravitas, mediante qua movetur. Ergo non dimanat motus ut propria passio, quia ad dimanationem non exigit substantia qualitatem mediam, qua tamquam principio operetur.

Ad primum RESPONDETUR, quod augmentatio et reliqui motus naturales sunt quidem perfectiones, sed non propriae passiones ipsarum rerum nec propriarum passionum acquisitiones. Unde in ipsis non consummatur generatio nec natura genita, et sic non tribuuntur a generante, sed acquiruntur a genito.

Ad secundam instantiam respondetur omnes illos motus esse a generante ut a movente, sicut de motu cordis docet D. Thomas 1. 2. q. 17. art. 9. ad 2. et opusc. 35.²³ et de primo motu intellectus et voluntatis, quo movetur a Deo, 1. p. q. 18. art. 3. et q. 13. art. 5. et 1. 2. q. 9. art. 4. Primus enim motus intellectus et voluntatis, quia est circa finem, se habet sicut motus cordis, quia respectu finis in communi numquam deficit seu peccat; respectu vero finis in particulari si deficiat, est mortale peccatum quasi carentia vitae. Sed tamen illi actus vel motus, licet sint ab extrinseco movente, sunt tamen ab intrinsce principio eliciente, quia actus vitales sunt. Unde non se habent ut propriae passiones, quae ita dimanant, quod sola actione generantis fiunt, ita ut ipsum subiectum, cui conveniunt, mere passive se habeat, ideoque motus cordis solum vocatur a D. Thoma accidens per se consequens vitam in 1. 2. q. 17. cit. Pertinet tamen ad generans dare tale accidens seu motum ipsi genito, quia primus ille motus per se requiritur ad constituendum vivens in proprio statu viventis, quod est esse in motu, et non in pura quiete. Sed quia est in motu, non quomodocumque movente, sed movente, ut se moveat et ut agat, consequenter non est ab ipso vivente mere passive, ita ut recipiens motum illum nihil omnino agat, sed elicitive a principio activo, quia actus vitalis est. Sed quia est actus vitalis talis viventis, quod habet vitam participatam ab alio et dependentem ab alio seu motum ab alio, ideo in illo actu et primo motu ab extrinseco principio movetur, sed movetur, ut moveat et ut agat. De quo D. Thomas 1. p. q. 105. art. 4. ad 2. et q. 83. art. 1. ad 3. et q. 18. art. 3.

Quodsi dicas: Quia eadem ratione primus motus ignis ad calefaciendum deberet esse a generante, quia ipso impetu naturae emittit calorem, et pertinet ad generans, non solum dare proprias passiones, sed etiam accidentia concomitantia: Negatur consequentia, quia motus ignis ad calefaciendum non pertinet ad constituendam naturam nec perficiendam in ipso primo statu naturae, quia ignis per calefactionem non movet se, sed alterum distinctum a se, natura autem est principium motus non alterius a se, sed eius, in quo est.

Primus autem motus viventis est motus ad movendum se, et sic pertinet ad ipsum statum naturae, quia debet constitui natura in ratione principii motus in seipso. Principium autem motus non est solum forma et virtus agendi ut in potentia, sed ut mota ad agendum. Et sic pertinet ad ipsum generans constituere genitum in ratione principii moti, ut moveat, eo quod primus motus non supponit alium priorem in ipso, per quem ad eum aliquis se moveat, sicque debet esse a principio extrinseco. Reliqui vero motus inde secuti non attribuuntur generanti, quia non pertinent ad ipsum primum statum generationemque naturae nec se habent ut accidens consequens naturam, sed pertinent ad perfectionem vel acquisitionem alicuius superadditi naturae iam perfectae. Et ad omnes istos motus movetur animal ex primo motu cordis, sive sint alteratio sive augmentatio, quia omnes spiritibus vitalibus a corde emanantibus aguntur.

Quod vero dicitur ad actionem et motum non dari actionem et emanationem, respondetur motum et actionem vere emanare, quia seipsa, et non alia actione fit. Et ita si sit actio pertinens ad primum statum naturae, consequitur naturam productam ex vi ipsius generationis, in gravibus quidem et levibus, quia ipse motus est emanatio collocationis et situationis in loco proprio. Et si fiat cum expulsione loci oppositi, erit proprie motus ex contrario. Nec²⁴ repugnat, quod emanatio propriae passionis sit etiam motus, si fiat cum expulsione sui contrarii; sic enim transitus est de positivo in positivum. In viventibus autem motus ipse non est emanatio alicuius propriae passionis, sed est actio elicita ab ipso vivente dependenter ab ipso generante et generatione, quatenus ut producit vivens sic actuatum, ut eliciat illum motum primum, quo constituitur in ratione principii moti se moventis. Et ideo si generans non est deficiens, ille primus motus cordis vel voluntatis deficiens esse non potest. Quid autem illa actio producat? Respondetur, quod in corde producit ubi seu mutationem loci similem motui locali caeli, ut dicit S. Thomas opusc. 35.,²⁵ eo quod est continuus, et per modum conversionis seu trepidationis; in intellectu autem producit conceptum, in voluntate terminum spirationis seu amoris, id²⁶ est illum impulsum, quem producit amor.

Quod vero dicitur non dari motum cordis in primo instanti generationis, respondetur non dari tunc formaliter et intrinsce, sed initiative extrinsece, quia motus incipit per ultimum non esse.

Ad tertiam instantiam respondetur, quod petit illud quartum dictum supra positum, quomodo gravitas sit principium motus. Nam principium intrinsceum, quod est forma substantialis et gravitas, aliquando vocatur a S. Thoma principium passivum, ut 3. p. q. 32. art. 4. et in 1. de Caelo lect. 3.²⁷ Imo in hoc libro 8. lect. 8.²⁸ non solum id affirmat, sed addit, «esse contra intentionem Philosophi, quod in materia sit principium activum, quod quidam dicunt esse necessarium ad hoc, quod sit motus naturalis; sufficit enim, quod sit passivum, quod est potentia naturalis ad actum». Videri etiam potest 1. 2. q. 6. art. 5. ad 2. et 3. Contra Gent. cap. 22. Quod obiter advertendum est contra Vazquez²⁹ et alios, qui principium passivo negant rationem naturae, ut supra q. 9.³⁰ vidimus. Quod vero in gravibus et levibus sit principium activum motus, expresse affirmat q. 5. de Potentia art. 5.³¹ et 4. Contra Gent. cap. 97. et 1. 2. q. 36. art. 2. et in 2. dist. 18. q. 1. art. 2. in fine corporis³² et alibi saepe.

Veritas tamen est, quod ly activum aliquando sumitur pro principio formali, sive sit principium emanationis sive actionis, aliquando sumitur pro principio effectivo et movente. Et hoc ideo, quia passivum et opponitur formae et opponitur agenti, et ideo activum utroque modo sumitur. In gravibus ergo datur principium activum formale et per modum emanationis, non vero activum per modum moventis, seu uno verbo: datur principium activum ut quo, non ut quod.

Quae resolutio sumitur ex D. Thoma in 2. dist. 14. q. 1. art. 3.,³³ ubi inquit, «quod in motu corporum simplicium, quamvis forma naturalis sit principium motus, non tamen est motor, sed essentialis motor est generans, qui dedit formam, et accidentalis est removens prohibens, ut dicitur 8. Phys.».³⁴ Unde in illis locis, quibus affirmat esse principium passivum, negat D. Thomas dari principium activum per modum motoris,³⁵ quo scilicet³⁶ constituatur movens eo modo, quo in viventibus datur principium activum ad motum; et sic sumit ly activum pro motore, non³⁷ pro ratione et virtute movendi a generante relicta, ut praecipue videri potest 1. de Caelo lect. 3.³⁸ et 2. de Caelo lect. 2.³⁹ et aliis locis. Quando vero dicit esse in eis principium activum sui motus, loquitur de principio intrinsce emanationis et comparative ad caelum, in quo non invenitur principium activum motus, nec per modum motoris nec motus, sed pure recipit illum a movente et impellente extrinseco. Gravia autem et levia sine impellente extrinseco per formam, quam habent a generante, moventur per modum emanationis, qua tendunt ad propriam situationem in universo.

Quodsi dicas: Quare ergo requiritur gravitas et levitas ad huiusmodi emanationem, siquidem substantia per seipsam est sufficiens principium emanationis, non vero requirit qualitates superadditas ad emanationem, sed ad actionem propriam?

Respondetur etiam in ipsa emanatione passionum emanare unam mediante alia, sicut voluntas medio intellectu, risibile mediante admirativo, de quo S. Thomas 1. p. q. 77. art. 4. et 7. Motus autem et quies in loco oritur in gravibus et levibus mediante qualitate, quae est gravitas et levitas, quia locus non convenit immediate ipsi substantiae, sed vel mediante quantitate, quantum ad extensionem et situationem, vel mediante qualitate, quantum ad rationem loci naturalis et conservativi; hoc enim maxime a qualitatibus pendet. Esse autem sursum vel deorsum secundum naturalem inclinationem convenit alicui, secundum quod in tali situ convenienter se habet ad sui conservationem. Unde gravitas et levitas non est virtus primo et per se motiva; neque enim datur gravi et levi ad operandum primo et per se, sed ad quiescendum et existendum in loco, quia perfectio talium corporum non est in operando, sed in quiescendo, viventium autem perfectio est in operando. Et ita dixit Philosophus in hoc libro textu 32.,⁴⁰ quod actus gravis est esse deorsum. Secundario⁴¹ autem et ex consequenti datur ad movendum, quia datur, ut emanet ab illo locatio et situatio in universo, et sic emanatio a loco distanti ad proprium est motus.

Tandem obicies pro prima sententia, quia licet intelligi possit, quod in primo instanti generationis movetur grave a generante, tamen quando postea posito impedimento interrumpitur generatio et rursus movetur grave, oportet, quod sit alia actio distincta a generatione, et tunc iam non est generans. Ergo non potest ab illo talis actio elici. Nec sufficit ponere virtutem generantis, ut mediante illa dicatur generans movere, quia restat difficultas, quomodo ista virtus et a quo moveatur, ut de novo incipiat operari, quia omnis virtus operatur ut⁴² mota. Et licet sit eadem difficultas in quacumque propria passione, quando post impedimentum iterum dimanat a subiecto, siquidem emanatio non distinguitur ab actione generantis, tamen specialem difficultatem habet in motu gravium et levium et reductione aquae ad frigus, quia hic intervenit verus et proprius motus a contrario in contrarium. Omnis autem motus in actu requirit, quod movens de novo excitetur ad operandum, et non solum virtualiter moveatur. Dicere autem, quod gravitas est principium passivum motus, maior est complicatio, quia restat tunc inquirere, a qua virtute activa hoc principium passivum moveatur. Si enim a generante movetur, ab ipso debet active hoc principium passivum moveri, et cum generans non est per seipsum praesens ipsi gravi, quod movetur, debet aliquam virtutem activam in eo relinquere. Unde tollere omne principium activum etiam emanationis in gravi, est tollere, quod a generante in absentia moveatur.

RESPONDETUR D. Thomam 4. de Caelo lect. 2.,⁴³ ubi luculenter rem istam tractat, in eam partem inclinare, quod quando grave generatur extra locum suum et movetur ad locum proprium, tunc ille motus immediate est a generante, in quantum dat formam, cui competit esse deorsum; mediatum autem principium activum talis motus est gravitas, quod etiam affirmat 1. 2. q. 23. art. 4. Si vero grave post ipsam generationem et acquisitam formam suam sublato impedimento movetur, tunc generans non est proximum movens, sed ipsum grave est, quod proxime se movet. Nec est inconveniens, quod idem sit movens et motum per accidens, quamvis sit impossibile idem moveri a seipso primo et per se.

Ceterum auctoritas ista non est D. Thomae, qui 4. librum de Caelo non est interpretatus, sed in 3. de Caelo lect. 8. finiuntur commentaria D. Thomae, reliqua vero adiecta sunt a Petro de Alvernia. Quare D. Thomas in 3. de Caelo lect. 7. circa finem⁴⁴ docet contra Averroem, quod forma gravis et levis non est principium activum per modum moventis et sicut agens motum, sed sicut quo movens movet; sed motus gravium et levium procedit a generante immediate. Et expresse impugnat Averroem, qui dicebat, quod corpus grave et leve movet seipsum per accidens, sicut nauta, qui movet navem, a cuius motu ipse movetur.

Dicendum est ergo, quod motus gravium et levium semper est a generante, sive fiat in principio generationis sive postea, quando sublato impedimento iterum grave movetur, quia semper est emanatio propriae passionis, nempe collocationis et quietis in loco proprio. Et licet in principio generatio prima cesset et interrumpatur formaliter, tamen manet virtualiter, quia manet ipsa virtus generationis, qua generans generabat, quatenus manet forma genita impedita suo complemento et propria passione. Generans autem non attingit proprias passiones immediate, sed mediante forma, cui conveniunt et connectuntur. Ut autem dicit Divus Thomas q. 3. de Potentia art. 11. ad 5.,⁴⁵ «generatum tamdiu movetur a generante in gravibus et levibus, quamdiu retinet formam sibi traditam a generante, sicut instrumentum intelligitur moveri a principali agente, quamdiu retinet virtutem a principali agente impressam. Oportet autem movens et motum esse simul, quantum ad principium motus, non tamen quantum ad totum motum, ut apparet in proiectis». Ita D. Thomas. Quare cum virtus relicta a generante non sit aliud quam forma geniti, ut perficiatur generatio in his, quae habent connexionem cum ipsa forma, quotiescumque impeditur ista virtus, ne explicet se in talem emanationem propriae passionis sublato impedimento, iterum se explicat nova quidem emanatione, sed eadem virtute petente illam novam instaurationem et explicationem emanationis, quoties de novo impeditur et impedimentum tollitur. Nec ad hoc indiget nova excitatione et motu, quia iam de se determinata est, ut sublato impedimento emanet iterum propria passio propter necessariam connexionem et debitam propriae passionis cum natura genita iam mota a generante, quando primo attacta est; facta est enim ut determinata ad hanc passionem. Neque est aliud virtus generantis remanens in genito quam ipsa forma generata, ut dicit D. Thomas, quatenus connexionem habet cum sua propria passione, et ad talem emanationem de novo non requiritur nova motio aut determinatio, sed impedimenti ablatio. Videatur etiam ad hoc D. Thomas 5. Phys. lect. 3.,⁴⁶ ubi docet novam relationem consurgere ex vi actionis ponentis fundamentum, in quo relatio continebatur virtualiter, sed explicatur posito termino sive nova actione et mutatione.

Sed dices: Si ille motus est emanatio propriae passionis, cur est velocior in fine, quam in principio, et non semper aequalis? Respondet D. Thomas 1. de Caelo lect. 17. circa finem⁴⁷ ex eo esse, quod grave quanto magis descendit, tanto magis confortatur gravitas eius propter propinquitatem ad proprium locum. Itaque emanatio propriae passionis vel est instantanea, si id quod dimanat, intra ipsum subiectum est, vel si respicit aliquid extra in quo sit, habere⁴⁸ potest rationem motus successivi, qui tanto est vehementior, quanto illi propinquior, quia tunc habet maiorem convenientiam et coniunctionem cum illo; unde inclinatio et appetitus ad illud, quae fundatur in tali convenientia, confortatur et maior fit.

Nec tamen valet, si dicas, quod hoc modo si lapis incipit moveri prope centrum, habebit motum velociorem, quam si incipiat moveri a longe, cum tamen in principio motus ille non sit ita velox. Respondetur enim, quod vehementia velocitatis non sumitur ex propinquitate loci ad locum, sed ex propinquitate emanationis ad quietem. Quando enim incipit emanatio ad quiescendum et prolongatur, tanto quanto magis appropinquat, tanto est velocior. Quod vero incipiat a loco magis vel minus distante a centro, per accidens est ad hoc, ut habeat maiorem velocitatem ex eo, quod a tali loco incipit.