Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Principium loquendo in tota sua generalitate distinguitur a D. Thoma 5. Metaph. lect. 1.¹ a causa hoc modo, quod principium ordinem quendam importat ad principiatum, at vero causa importat influxum quendam ad esse causati. Dividitur vero principium ibidem in illud, quod est primum vel in esse rei, sicut prima pars dicitur principium, vel in fieri rei vel in cognitione rei, sicque definitur principium a Philosopho² ibi, quod «est primum, unde aliquid est vel fit vel cognoscitur». Addit vero D. Thomas ibi, quod principia quaedam sunt intrinseca, quaedam extrinseca, et inde discernetur, quomodo se habent ista tria, principium, causa, et elementum. Omnia enim dicunt aliquam rationem primi, sed distinguuntur, quod principium est communius quam causa, et causa quam elementum. Salvatur enim ratio principii, ubicumque salvatur ordo primi ad principiatum, et sic in divinis processionibus invenitur ratio principii, quia invenitur ordo unius ab alio, et a quo alius, nec tamen invenitur ratio causae, quia non invenitur influxus in esse et consecutio ipsius esse cum³ dependentia et inferioritate, licet inveniatur communicatio esse, de quo videndus est D. Thomas 1. p. q. 33. art. 1. ad 1. Similiter terminus a quo incipit motus et punctum respectu lineae dicuntur principia, sed non causae. Deinde etiam causa in plus est quam elementum, comprehendit enim causa tam intrinsecam quam extrinsecam; unde coelum dicitur causa istorum inferiorum, sed non elementum, et similiter etiam finis est causa, et non elementum. Sola autem causa intrinseca potest dici elementum, et sic minus late patet quam causa.

Principium sic generaliter sumptum includit tam principia metaphysica quam physica, tam intrinsica quam extrinseca, tam in facto esse quam in fieri, et dicimus principia physica sumendo ly physicum non pro eo solum, quod est reale, sed quod est subiectum motui imperfecto et corporeo. Metaphysica ergo principia sunt communia omni generi entis, scilicet actus et potentia, ut dicitur 12. Metaph. textu 26.⁴, lect. 4. apud D. Thomam⁵. Principia vero physica important actum et potentiam non absolute in omni latitudine, sed in genere mobili seu transmutabili, et ita actus dicitur forma, potentia vero vel sumitur pro subiecto, et sic est materia, vel pro potentialitate seu statu carentiae formae, et sic est privatio.

His positis principia naturalia in communi loquendo definiuntur a Philosopho in hoc 1. libro textu 42.⁶, lect. 10. apud D. Thomam⁷, penes tres conditiones, quae ad illa requiruntur: «Principia sunt, quae non sunt ex aliis nec ex alterutris, sed omnia ex ipsis». Ubi solum definit prima principia naturalia, scilicet quae simpliciter habent rationem principii, ita quod nullo modo sunt principiata. Secunda autem principia, quae sunt ex his primis, ita sunt principia, quod etiam sunt principiata et constantia ex aliis prioribus. Et sic dicuntur non esse ex aliis, sed omnia ex ipsis, quia non habent alia priora, ex quibus principientur, quaecumque vero res principiantur, ex ipsis sunt. Et sic excluduntur ab hac definitione quatuor elementa et ipsum coelum, quae licet sint principia, non tamen sunt prima, sed ex aliis prioribus constant, scilicet materia et forma.

DUBITANT tamen aliqui in praesenti, an Philosophus definiat hic principia naturalia quoad fieri et generari, an solum quoad esse. Aliqui enim recentiores existimant, rationem principiorum non consistere in eo, quod non fiant ex aliis nec alterutris, sed quod non sint ex aliis nec ex alterutris. Unde videntur ab hac definitione excludere privationem.

Sed oppositum expresse tenet D. Thomas, ut videri potest in hoc 1. Phys. lect. 13.⁸ exponens illa verba cap. 7. textu 65.⁹: «Sunt causae et principia eorum, quae natura sunt» etc., ubi sic inquit: «Et notandum est, quod hic intendit inquirere Aristoteles principia non solum fiendi, sed etiam essendi, unde signanter dicit, ex quibus primis sunt et fiunt». Ergo hic definiuntur non solum principia rerum in esse, sed etiam in fieri. Et ratio est, quia non traditur alia definitio pro principiis generationis quam pro principiis compositionis, sed una dari potest pro omnibus principiis in communi, nec alia quam ista. Et ita convenit ista definitio non solum duobus principiis, quae sunt principia in componendo, scilicet materiae et formae, sed etiam privationi, quae est principium in fieri et generari. Et idem sumitur ex verbis Philosophi in hoc 1. libro textu 65. in fine¹⁰, ubi inquit «ex his, scilicet materia et forma, fieri ea quae fiunt». Et similiter in textu 42.¹¹, lect. 10. apud D. Thomam¹², dicit, quod «prima contraria sunt, quae non ex se mutuo fiunt», ut habet nova translatio, ubi antiqua dicebat, quod «contraria non sunt ex alterutris». Denique in 5. Metaph. textu 5.¹³ dicit Philosophus naturam dici uno modo «id, ex quo aliquid est et fit», et loquitur de materia, quae est principium quantum ad esse et quantum ad fieri, ut ibi explicat D. Thomas¹⁴. Sic ergo definitio data non solum intelligitur de principiis in esse, quae componunt et non contrariantur, sicut materia et forma, sed etiam quae contrariantur et non componunt et pertinent ad ipsum fieri, sicut privatio et forma. Negare autem, quod prima principia sint contraria, est aperte negare Philosophum, qui id affirmat in hoc libro textu 42.¹⁵ et 43.¹⁶ Et in hoc maxime commendat philosophos antiquos, quod posuerunt principia esse contraria, quam veritatem, inquit D. Thomas in hoc 1. libro lect. 10.¹⁷, «naturali inclinatione» ipsos fuisse consecutos. Et denique frustra probaret Philosophus principia naturalia esse plura, quia sunt contraria, si in se contraria non sunt, sed solum exemplo contrariorum explicantur.

EX HIS CONSTAT, quomodo explicandae sunt illae duae particulae in definitione principiorum, scilicet, quod «non sunt ex aliis» nec «ex alterutris». Dicuntur enim non fieri ex aliis, quia prima sunt, et dicuntur non fieri ex alterutris, quia prima contraria sunt. Intelligitur autem unum non fieri ex alio secundum se sumptum et quasi in abstracto sicut calor et frigus. Vere tamen unum contrarium fit ex alio ratione subiecti, in quo est, sicut ex calido fit frigidum, non quidem formaliter, id est ratione formae, nec enim una forma est ex alia, sed subiective et ratione materiae, quatenus ex materia calidi educitur frigus, de quo videatur Philosophus 10. Metaph. textu 14.¹⁸, lect. 6. apud D. Thomam¹⁹. Et similiter unum contrarium fit ex alio ut a termino a quo, ut statim dicemus. Secunda²⁰ autem contraria fiunt ex primis, quia resultant ex mixtione primorum, ut sanum et aegrum ex calido et frigido, rubrum et viride ex albo et nigro.

EX QUO ETIAM COLLIGITUR, qua ratione dicetur, quod causae sunt ad invicem causae, non tamen principia ad invicem sunt principia. Ratio est, quia causae in quantum causae non habent contrarietatem inter se, sed potius dependentiam mutuam, ita quod una causa conducit ad esse alterius. Et in ipsis principiis materia et forma, quia non se habent ut contraria, sed ut causa formalis et materialis componentes totum, una ad invicem dependet ab alia et causat aliam in esse, licet una non componat aliam, quia prima principia sunt simplicia, eo quod omnia resolvuntur in ipsa. Ceterum in quantum sunt principia contraria, non possunt esse ex alterutris, quia contraria inter se repugnant et se repellunt, non vero unum principiat alterum, neque intrinsice ut pars illius neque extrinsece causando illud, sed solum potest unum extrinsece initiare aliud tamquam terminus a quo. Sed hoc est per accidens, quatenus conveniunt in eodem subiecto et unum succedit alteri, dum expellit illud, et sic initiat successionem eius ut terminus a quo, quod utique convenit illi ratione materiae, in qua fit ista transmutatio et successio.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra illam particulam «ex aliis», quia vel sumitur in tota sua amplitudine, ut etiam includit principia extrinseca, et sic etiam includetur efficiens seu movens et omnis causa extrinseca; vel sumitur, prout solum dicit causas intrinsicas seu partes componentes, et sic solum includetur materia et forma, non vero privatio; vel tandem includitur terminus a quo extrinsecus, licet non causae extrinsecae, et sic non sola privatio erit principium, sed etiam forma corrupta, quia etiam habet rationem termini a quo nec se habet per accidens, cum non possit agens naturale ex quolibet subiecto educere formam, sicut non potest equus generari ex lapide. Deinde, quia sumitur aequivoce ly «ex quo» in definitione principiorum, tam pro eo, ex quo aliquid fit ut a termino a quo, quam pro eo, ex quo constituitur ut ex parte componente. Denique non omnia entia naturalia privationem habent pro principio, sicut corpora coelestia, quae sola creatione et ex nihilo fiunt. Unde haec definitio solum complectitur principia rerum corruptibilium.

RESPONDETUR, quod illa particula «ex aliis» solum importat ea, a quibus res essentialiter pendet, sive in facto esse sive in fieri, ut a componentibus vel inchoantibus, eo quod principium et principiatum ita se habent, quod principiatum resolvitur in principium. Principium autem in quantum tale non resolvitur in aliud, nisi etiam sit principiatum; et ita in quantum principium, non est ex alio. Causa autem efficiens et quaecumque alia extrinseca non includitur in definitione ista principiorum naturalium, ut dicemus art. 3. Nec enim causae extrinsecae sunt principia, ex quibus natura ipsa rerum constat sive in fieri sive in facto esse, sed efficiens dicitur «id, a quo incipit motus», finis, propter quem incipit, exemplar, ad cuius imitationem fit, nulla vero causa extrinseca dicitur, ex quo aliquid fit.

Ad id vero, quod opponitur contra privationem. Ad primam replicam dicitur, quod sola privatio sumitur ex parte termini a quo formaliter loquendo et communiter ad omnem mutationem, formaliter quidem, quia ex aliis entibus non potest dici, quod aliquid fiat per se et formaliter, sed solum materialiter et per accidens, ut D. Thomas dicit in hoc libro lect. 10.²¹, sicut ignis v. g. potest generari materialiter ex pluribus rebus, ut ex ligno, ex papyro, ex aqua etc. Formaliter autem fit ex illis omnibus, quatenus conveniunt in privatione ignis. Quod vero aliqua non possunt fieri ex quolibet, non ideo est, quia formaliter non fiant ex privatione, sed quia non semper materia est proxime disposita, ut ex illa forma educatur vel uniatur, sicut ex lapide non potest immediate fieri equus. Communiter autem se habet privatio ad omnem mutationem, quia in omni mutatione et motu, etiam quando fit ex contrario in contrarium, invenitur ex parte termini a quo privatio; nam contrarietas non exercetur sine privatione. At vero fieri ex contrario positivo non invenitur in omni mutatione, ut patet in generatione substantiali et aliis instantaneis mutationibus, in quibus non proceditur a contrario in contrarium; substantiae enim nihil est contrarium.

Ad secundam replicam dicitur non sumi aequivoce illum terminum «ex aliis», eo quod traduntur hic principia rei mobilis non solum in esse rei seu in facto esse, sed etiam in motu et in fieri, et ideo explicari debet, tam de eo, ex quo aliquid componitur, quam de eo, ex quo aliquid fit.

Ad tertiam replicam dicitur: Principia rerum naturalium dicuntur tria, non quod in omni re naturali tria requirantur, sed quia non plura sint necessaria in omni re naturali, ita tamen, quod in aliquibus omnia tria requiruntur, in aliis duo sufficiunt.

Secundo arguitur contra secundam particulam «ex alterutris»; videtur enim superflue poni et falso. Superflue quidem, quia hoc ipso, quod principia non fiunt ex aliis prioribus, constat, quod non fiunt ex alterutris; esset enim unum prius altero hoc ipso, quod fieret ex illo. Falso autem, tum quia expresse Aristoteles in hoc libro textu 43. et 44.²² docet unum contrarium fieri ex alio, v. g. album fieri ex non albo, sed non ex omni, sed ex nigro, et ignem ex ligno. Ergo falsum est, quod contraria non fiant ex alterutris. Tum etiam, quia in ipsis principiis, quae sunt materia et forma, educitur forma ex materia. Ergo materia est principium formae et forma est principiata, et sic unum principium est ex alio. Tum denique, quia haec definitio non verificatur de aliquo principio singulari; nullum enim in singulari datur, ex quo omnia alia fiant. Ergo falso ponitur illa ultima particula «sed ex ipsis sunt omnia».

RESPONDETUR illam particulam «ex alterutris» nec esse superfluam neque falsam. Ad primam probationem dicitur, quod particula «ex aliis prioribus» ostendit quidem, quod principia ista sint prima, quia non sunt principiata ex aliis prioribus, non tamen ostendit, quod sint prima contraria, nisi ponatur, quod non sint ex alterutris. Et hoc ad differentiam causarum, quia licet sint primae in suo genere, tamen ad invicem sunt causae, quia contrarietatem non habent, sed mutuo se iuvant. Principia autem quia contraria sunt, non sunt sibi ad invicem principia, et ita non fiunt ex alterutris.

Ad secundam probationem dicitur, quod ut ipse Aristoteles docuit in hoc libro cap. 7.²³ et ibi D. Thomas, lect. 13.²⁴, contraria dicuntur non fieri ex alterutris, sumendo illa in abstracto et formaliter, sicut albedo non fit ex nigredine vel e contra. Potest tamen unum contrarium fieri ex alio ratione subiecti et materiae, in qua est, sicut ex albo fit nigrum vel e contra, ratione subiecti albedinis. Sed hoc formaliter non est fieri unum contrarium ex alio, sed ex materia unius contrarii, quae alteri contraria non est, sed in potentia ad ipsum. Potest tamen unum contrarium habere aliud pro principio tamquam terminum a quo, sed hoc non convenit ipsi contrario, sed motui illius seu fieri eius, neque formaliter fit ex ipso, sed ex privatione formae²⁵. Et sic utrumque dixit Philosophus in textu 43.²⁶, scilicet quod album fit ex non albo, et hoc non ex omni, sed ex nigro, quasi dicat formaliter ex non albo, materialiter non ex omnibus, sed ex his, quae sui generis sunt, scilicet ex nigro vel ex alio colore.

Ad tertiam probationem dicitur, quod forma educitur ex materia et fit ex illa eo modo, quo fieri convenit formae, non tamen forma est contraria materiae. Principia autem dicuntur non fieri ex alterutris, quatenus contraria sunt, si vero non sint contraria, id non repugnat, et sic D. Thomas lect. 11.²⁷ et lect. 13.²⁸ docet ex Philosopho, quod contraria fiunt ex invicem, si sumatur subiectum contrariis, fiunt enim ex ipsa materia.

Ad ultimum respondetur, quod illa particula «ex ipsis sunt omnia» intelligitur in sensu distributionis accommodae, scilicet quod omnia, quae fiunt, ex illis fiunt, licet non ex quolibet singulari omnia, sed ex quolibet id, quod sibi conveniens est, sicut cum dicimus, quod omnia accidentia inhaerent substantiae, non intelligitur in qualibet substantia singulari omnia, sed in tota collectione substantiae seu in toto genere. Et tamen materia rerum corruptibilium talis est, quod ex qualibet materia potest fieri quaecumque forma, dummodo ad illam debite disponatur, quia est in pura potentia ad omnes formas.

Communiter principiis naturalibus attribuitur, quod sint contraria et prima contraria. Et ideo tria nobis explicanda sunt: Primum, an omnibus principiis conveniat esse contraria; secundum, quid sit ista contrarietas principiorum; tertium, quid sit esse prima contraria.

Circa primum Aristoteles ut certum supponit etiam ex antiquorum philosophorum placitis principia esse contraria, ut patet in hoc 1. libro textu 48.¹, ubi D. Thomas lect. 10.² inquit, quod philosophi hoc dixerunt «ab ipsa veritate coacti». Et hoc manifeste constat, quia in praesenti agimus de principiis rerum mutabilium, quatenus mutabiles sunt. In omni autem mutatione oportet dari acquisitionem unius et amissionem alterius. Ergo necesse est, quod interveniat contrarietas inter formam corruptam et acquisitam, ita quod una forma habeat adiunctam privationem alterius et consequenter oppositionem. Nam ubi est privatio et forma privata, oppositio est, quae largo modo dicitur contrarietas; est enim illa privatio adiuncta alicui formae positivae.

Ut autem videamus, quibus principiis conveniat ista contrarietas, oportet distinguere principia rei in facto esse et in fieri, seu principia generationis et compositionis. Licet enim eadem res sit in fieri et in facto esse, tamen propter diversum statum aliquid est de conceptu illius, ut est in ipsa mutatione et fieri, quod non est de conceptu ipsius in ipsa compositione et in facto esse. De conceptu enim mutationis seu generationis est, quod transeat de non esse ad esse, quod in re facta iam non invenitur, eo quod iam non transit, sed permanet in esse. Unde aliud principium amplius assignandum est generationi seu mutationi, quod non assignatur rei genitae, scilicet id, ratione cuius est transitus de non esse ad esse, et hoc est privatio. In generatione enim forma consideratur non ut dans esse sicut in composito, sed ut transiens de non esse ad esse.

EX HIS RESPONDETUR PRIMAE DIFFICULTATI. Principia rerum in facto esse et ut componentia non sunt contraria, principia vero in fieri et in generari contraria sunt, non ratione materiae, sed ratione privationis et formae in materia.

Utraque pars est communis auctorum. ET PRIMA manifeste patet, quia materia et forma in ipso composito non se expellunt, sed mutuo iunguntur, ergo non sunt contraria. Constat autem materiam et formam esse partes componentes ipsum totum, et materiam appetere formam et e contra, ergo non habent inter se contrarietatem, sed appetitum.

SECUNDA vero pars probatur, quia ubicumque est fieri et motus, datur positio unius et ablatio alterius; generatio enim unius est corruptio alterius. Ergo datur contrarietas seu oppositio inter id, quod corrumpitur et generatur, seu inter formam, quae est terminus ad quem, et id, quod est terminus a quo. Et quia omnis contrarietas exercetur in aliquo subiecto, necesse est, quod forma et privatio solum sint contraria, prout in materia, et materia prout privata etiam incompossibilitatem habet cum ipsa forma, qua privata est.

Ex quo constat contra Aristotelem et veritatem loqui, qui contrarietatem negant primis principiis et dicunt, quod Aristoteles solum usus est exemplo contrariorum ad declaranda ipsa principia. Putant enim Aristotelem solum definire hic principia in esse et non principia in fieri, quorum fundamentis respondebimus circa tertiam difficultatem.

Circa secundam difficultatem, scilicet quae contrarietas inveniatur in istis principiis, DUBIUM ORITUR ex eo, quod ista principia sunt in genere substantiae. Nihil autem substantiae est contrarium, ut dicitur in cap. de Substantia³, non solum substantiae completae et totali, quae subiectum non habet, in quo contrarietatem exerceat, sed neque substantiae incompletae, ut formae vel parti, quia in istis partibus non est dare magis vel minus, cum non sint formae intensibiles, et consequenter neque potest dari maxima distantia inter tales formas, quia ubi non est distare magis et minus, non est maxime distare; contraria autem sunt, quae sub eodem genere maxime distant. Imo si ad perfectam contrarietatem hoc reducatur, quae est inter extrema positiva, privatio non erit dicenda principium rei naturalis, sed forma corrupta et forma genita.

RESPONDETUR in principiis rei naturalis non posse dari contrarietatem proprie et stricte dictam sicut in accidentibus, sed largo modo pro privative oppositis, vel si inter ipsas formas substantiales attendatur oppositio, potius est incompossibilitas quaedam quam contrarietas. Imo in hoc deficiebant antiqui philosophi, quia ponebant principia esse contraria more accidentium, quia ipsi formas substantiales non agnoscebant, sed pro principiis contrariis assignabant calidum et frigidum, vacuum et plenum, litem et amicitiam et aliqua similia, ut notavit Philosophus in hoc 1. libro cap. 5. textu 49.⁴ Ipse autem in textu 52.⁵ docet substantiam nullius rei esse contrariam. Quare non potest poni in principiis rerum naturalium contrarietas proprie dicta, nisi cum antiquis ponamus non dari formas substantiales, sed solum accidentales, secundum quas fit generatio.

Cur autem IN SUBSTANTIA non inveniatur contrarium, cum videamus formas substantiales esse positivas et mutuo se expellere et repugnare? Respondet optime S. Thomas 11. Metaph. lect. 12.⁶ explicans dictum Philosophi ibidem, quod secundum substantiam non est motus, quia substantiae nihil est contrarium. «Formae», inquit, «substantiales non possunt esse contrariae, quia contraria sunt extrema quaedam cuiusdam determinatae distantiae et quodammodo continuae, cum sit motus de uno contrario in aliud contrarium. Unde in illis generibus, in quibus talis distantia continua et determinata non invenitur, non potest contrarium inveniri. Unde numerus numero non est contrarius neque figura figurae. Eodem autem modo est in substantiis, quia ratio cuiuslibet speciei constituitur in quodam determinato indivisibili». Ita D. Thomas. Quare attendendum est ad ipsam formam constituentem aliquam speciem, quae si non admittat in se latitudinem secundum aliquam determinatam distantiam, sed solum habet indivisibilem modum constituendi speciem, non fundat contrarietatem, quae est maxima distantia seu ultima, atque adeo determinata respectu alterius formae.

Quomodo autem formae substantiales habeant oppositionem et se expellant? Respondet D. Thomas ibidem, quod hoc est secundum quod una forma habet sibi annexam privationem alterius formae; nam privatio quodammodo contrarium est. Itaque principia rerum naturalium dicuntur contraria propter privativam oppositionem, quae est principium contrarietatis, et sic forma et privatio sunt opposita, non autem materia et forma nec materia et privatio, quia materia utriusque est capax.

Unde solvitur ratio dubitandi: Dicimus enim, quod formae substantiales non habent contrarietatem stricte dictam, sed largo modo pro oppositione privativa, quae est principium contrarietatis. Nec sequitur, quod forma corrupta potius erit principium, quia positive contrariatur formae genitae. Respondetur enim, quod forma corrupta non opponitur formae genitae nisi ratione privationis adiunctae, non ratione specialis contrarietatis, quia utraque in indivisibili consistit, cum⁷ sit substantialis forma dans primum esse, et sic non fundat oppositionem maximae distantiae, cum nullam habeat latitudinem secundum magis et minus, id⁸ quod est primum. Aliunde etiam non potest forma corrupta esse principium per se et formaliter rei naturalis, etiam quoad generationem, quia non per se pertinet ad generationem unius formae, quod fiat ex altera, sed ex non esse, eo quod contingit aliquam formam fieri ex diversis, sicut ignis potest fieri ex ligno vel ex stuppa vel ex aqua etc., quae omnia materialiter se habent ad generationem ignis. Formaliter autem solum attenditur id, in quo omnia illa conveniunt, scilicet in non esse seu privatione ignis. Aliquae tamen formae postulant determinate generari ex materia habente talem formam, v. g. animal ex embryone, non propter principium generationis, sed quia non aliter disponitur materia nisi transeundo per illam formam.

Circa tertiam difficultatem, scilicet quomodo prima principia dicantur prima contraria, difficultas est circa rem ipsam, scilicet in quo consistat ratio primae contrarietatis, et circa rationem Aristotelis, qua probavit prima principia esse prima contraria.

Ad hoc ergo intelligendum dicimus, quod triplici modo potest intelligi prima contrarietas: Primo, secundum generalem rationem, quia in unoquoque genere dantur prima contraria, id est primae differentiae dividentes aliquod genus, ex quibus derivantur aliae differentiae, quae constituunt species intermedias. Et illae primae differentiae constituunt prima contraria in illo genere, sicut in qualitatibus dulce et amarum dicuntur secunda contraria, quia derivantur ex aliis contrariis prioribus, scilicet ex calido et frigido, sicco et humido. Et rursus in genere magis determinato, v. g. in genere coloris, primae differentiae, quae sunt album et nigrum, constituunt prima contraria illius generis. Colores vero intermedii, qui ex istis constant seu derivantur, dicuntur secunda contraria. Et ita docet Philosophus in hoc 1. libro Phys. cap. 6. textu 56.⁹, et ibi D. Thomas lect. 11.¹⁰, et 10. Metaph. textu 23.¹¹, lect. 9. apud D. Thomam¹².

Secundo, specialiori modo dicitur prima contrarietas illa, quae invenitur in genere substantiae, qualiscumque illa sit, eo quod substantia est primum genus inter omnia praedicamenta, ideoque oppositio, quae in illa invenitur, dicitur prima contrarietas. Et hac ratione dixit Aristoteles in hoc libro textu 56.¹³ principia esse prima contraria, quia est in eis contrarietas primi generis, id est substantiae.

Tertio modo adhuc specialius dicuntur prima contraria, quae privative opponuntur, eo quod privatio est principium contrarietatis, ut probatur in 10. Metaph. textu 14. et seq.¹⁴ et a D. Thoma ibi lect. 6.¹⁵ Omnis enim contrarietas includit privationem, non tamen omnis privatio contrarietas est. Unde dicit S. Thomas opusc. 37. cap. 2.¹⁶, quod «privatio et habitus faciunt contrarietatem, ut dicitur 1. Phys. Et ideo contrarietates reducuntur in habitum et privationem tamquam in primam oppositionem, quae est in genere». Cum ergo in substantia non detur proprie contrarietas, sed privativa oppositio, quatenus una forma importat privationem alterius, manifestum est dari primam contrarietatem, id est principium contrarietatis, quae est privativa oppositio. Cur autem una forma dicat privationem alterius, iam supra¹⁷ tetigimus, et latius infra q. 10.

Ex his explicatur ratio Aristotelis, qua probat prima principia esse prima contraria, quia conveniunt illis conditiones primorum contrariorum, quae conditiones sunt tres: Prima, quod non fiant ex aliis prioribus; secunda, quod non fiant ex alterutris; tertia, quod omnia fiant ex ipsis. Prima conditio verificatur, quia ista principia sunt prima, utpote¹⁸ ultimum, in quod omnia resolvuntur, et sic non supponunt aliqua priora. Secunda conditio verificatur, quia unum principium neque componitur ex alio, ut de se patet, neque fit ex alio ut ex termino a quo formaliter et in abstracto, ut albedo non fit ex nigredine, licet per accidens et ratione subiecti album fiat ex nigro, quatenus una forma succedit alteri, et ex una transit et mutatur subiectum in aliam. Tertia denique conditio verificatur, quia reliqua omnia sunt principiata et derivata ex istis principiis in suo genere, ipsa vero sunt simpliciora aliis et consequenter se habent ut principia, ex quibus alia fiunt. Et sic habent conditiones ad prima contraria requisitas.

SED OBICIES: Nam si principia, quae hic definiuntur, sunt prima contraria, sequitur, quod non definiuntur omnia principia rerum naturalium et consequenter neque omnia sunt ex ipsis.

Sequela probatur, quia non omnia entia naturalia fiunt ex privatione, ut patet in coelo, quod fit solum per creationem, non autem ex subiecto habente privationem. Et tamen constat coelum esse ens naturale. Ergo non omnia principia entis naturalis habent contrarietatem. Item etiam accidentia non semper fiunt ex privatione, sicut quando eadem accidentia in specie, quae erant in corrupto, remanent in genito, ut idem color vel eadem figura in homine vivo et mortuo; tunc enim illa figura, quae est in cadavere, non potest generari ex privatione talis figurae. Denique potest divinitus generari aliquid sine privatione praecedente, ut si Deus crearet ignem et iuxta illum materiam primam ultimo dispositam, tunc ignis ille suam formam produceret in illa materia nulla privatione praecedente, quia nulla forma opposita praecessit, cui privatio sit adiuncta. Ergo non requiritur, quod principia sint prima contraria, id est privative opposita. Nam de materia et forma constat ex dictis, quod non sunt contraria, licet sint prima principia.

Ad primam partem argumenti respondetur illo aliquos convinci ad asserendum, quod Aristoteles non definit hic principia naturalia quoad fieri et generationem, sed quoad esse et componi. Quodsi verum esset, non attribueret Aristoteles primis principiis esse contraria, ut toties attribuit, nec diceret esse tria, sed solum duo. Principia enim componentia rerum naturalium tantum sunt duo, scilicet materia et forma. Dicimus ergo, quod definitio Aristotelis complectitur omnia principia naturalia tam in fieri quam in esse, sed non eodem modo applicanda sunt pro omni statu et pro omni natura. Nam quaedam sunt ex principiis naturalibus in esse et componi, quaedam etiam in fieri. Et pro primo non requiritur privatio neque contrarietas. Et sic omnes res naturales sunt ex illis principiis, non tamen omnes sunt ex illis ut ex contrariis, sicut res incorruptibiles, sed accommodando singula singulis omnia sunt ex istis principiis, quaedam ex tribus, materia, forma et privatione, quaedam tantum ex duobus, scilicet materia et forma.

Ad secundam partem argumenti respondetur, quod ea, quae fiunt consecutive ad aliquam formam, ut color et figura et reliqua accidentia, quae similia sunt accidentibus corrupti, talia fiunt ex illa privatione, ex qua fit forma de novo genita, eo quod illa accidentia non fiunt primo et per se, sed ut consecuta ad formam substantialem, in quantum aliquid illius sunt pro¹⁹ isto statu, in quo generatur ista forma ex subiecto sic disposito, quod agglutinatur illi tale accidens, quale fuit in subiecto ante. Et ideo non requiritur alia privatio talium accidentium in subiecto, ex quo fiunt, nisi illa, quae directe est privatio formae substantialis et ex consequenti illius accidentis, quod comitatur illam. Supponit enim haec solutio, quod non remanet idem accidens numero in genito et in corrupto, ut in libris de Generatione dicetur²⁰.

Ad tertiam partem argumenti respondetur seq. art. ad ultimum.

SECUNDO ARGUTUR probando, quod prima principia non possint dici prima contraria ex eo, quod sunt substantialia et substantialia primum genus. Contra enim est: Tum quia substantiae nihil est contrarium, tum etiam quia eodem modo posset dici, quod praeter principia substantialia sunt alia priora contraria, nempe forma communis, abstrahens a substantiali et accidentali et eius privatio opposita, tum denique, quia contrarietas substantialis non est prima absolute loquendo, cum ex ipsa non sint omnes aliae contrarietates, ut patet in coelis, in quibus datur contrarietas motuum, et tamen non oritur ex contrarietate substantiali, quae ibi non datur. Confirmatur, quia prima contraria fiunt ex alterutris; omne enim, quod fit, ex aliquo contrario fit, ut docet Philosophus in hoc 1. libro textu 47.²¹ et aliis locis. Prima autem principia non fiunt ex alterutris, ut dicitur in eorum definitione; ergo non sunt prima contraria.

Respondetur, quod substantiae nihil est contrarium contrarietate stricta et proprie dicta, bene tamen oppositione privativa²², quia forma substantialis privationem sui habet, sed non contrariam formam, quae ab ea distet secundum magis et minus, de quo latius dicetur in libris de Generat. q. 4. art. 1.

Et ad secundam replicam dicitur, quod forma et privatio in communi abstrahens a substantiali et accidentali non dicit aliquam primam contrarietatem in existendo et causando alias, sed in praedicando. Et ita non constituit primam contrarietatem in re, sed per abstractionem intellectus cognoscitur. Nos autem loquimur in praesenti de prima contrarietate, quae in re existit et exercetur.

Ad tertiam replicam respondetur non requiri ad primam contrarietatem, quae est prima ratione substantiae, quod in eius contrarietate omnis alia contrarietas fundetur, sed sufficit, quod in substantia suscipiatur et ab ipsa substantia causetur, non a contrarietate substantiae. Nec enim contrarietas substantiae ex eo dicitur prima, quia ex ipsa deriventur alia secunda contraria, sicut in contrariis accidentalibus fit, sed dicitur prima, quia genus ipsum substantiae est primum in entibus. Est autem primum, quia sustentat et est radix aliorum et sustentando causat, non autem solum contrariando. Et sic in coelo invenitur contrarietas accidentalis, fundata in receptione et causatione²³, non in contrarietate substantiae coeli²⁴.

Ad confirmationem respondetur utrumque esse verum, et quod contraria non fiunt ex invicem, sicut neque principia, sive per modum compositionis, quia unum contrarium non componit aliud formaliter²⁵, sed excludit, sive per modum termini a quo, si contraria sumantur secundum se et in abstracto, et sic pari passu currunt cum primis principiis. Et similiter est verum, quod unum contrarium fit ex alio ut a termino a quo per accidens, sicut album ex nigro ratione subiecti seu materiae, in qua unum succedit alteri et fit ex alio. Videatur D. Thomas 1. Phys. lect. 13. super textum 67.²⁶ et 10. Metaph. lect. 6.²⁷ et lect. 9. circa finem²⁸.

Aristoteles in hoc 1. libro, textu 67.¹ non absolute resolvit esse tria principia naturalia, sed esse quodammodo duo, quodammodo tria, scilicet esse duo principia per se, tria autem, si etiam sumatur principium per accidens, quod est privatio.

Hinc ergo nascitur difficultas ex una parte ad probandum esse plura principia quam tria, ex alia ad probandum esse pauciora. Ad probandum, quod sint plura, fit duplex argumentum: Primum, quia etiam per se pendet generatio in quantum mutatio a movente et efficiente ut a principio extrinseco. Ergo non est, cur excludatur a ratione principii naturalis. Unde et numeratur a Philosopho inter illa in 12. Metaph. textu 23. ibi²: «Quare elementa analogice tria, causae vero et principia quatuor», inter quae numerat ipsum movens. Et videri potest ibi D. Thomas lect. 4.³ Quod autem efficiens sit extra conceptum rei effectae, nihil obstat, cum etiam privatio sit extra conceptum illius tam in facto esse quam in fieri, cum semper se habeat ut terminus a quo relinquendus.

Secundum argumentum est, quia si privatio admittitur esse principium ut terminus a quo, etiam forma corrupta debet poni pro principio, quia etiam habet rationem termini a quo in ipsa generatione substantiae.

Nec dici potest, quod privatio est conditio per se requisita, ut forma producatur de novo, produci enim non potest nisi in subiecto, ubi non est. Forma autem, quae corrumpitur, non requiritur per se. Contra enim est, tum quia aliquando requiritur, quod praecedat determinata forma, ut fiat determinata generatio, sicut forma cadaveris non fit nisi ex vivente neque animal nisi ex embryone; tum quia non potest quodlibet fieri ex quolibet, sed ex materia habili et disposita. Unde talis habilitas seu dispositio non minus erit principium quam privatio, quia per se requiritur, licet utrumque sit extrinsecum.

Ex alia parte videtur principia esse pauciora quam tria similiter ex duplici argumento: Primum, quia forma non potest numerari inter principia naturalia in ipso fieri seu generari; est enim terminus generationis, ergo non principium. Et sic non bene numeratur forma inter principia naturalia in fieri.

Secundum argumentum est ex parte privationis, quia privatio formae genitae non est in instanti generationis; alias in eodem instanti esset materia sub forma et sub eius privatione. Ante instans autem generationis quidquid praecedit in materia, sive dispositio sive forma corrumpenda sive privatio formae generandae, non conducit ad ipsam generationem intrinsice et per se, sed per accidens se habet, quia sine illo posset salvari tota ratio generationis; ut si Deus in instanti generationis subrogaret novam materiam, in qua secundum antecedentiam temporis non praecessit aliqua privatio seu dispositio, ut de facto contingit, quando ex hostia consecrata aliquid generatur. Tunc enim in instanti generationis subrogatur materia aliqua ex vi prioris miraculi de novo creata vel per conversionem facta. Ergo quidquid ante istas generationes praecedit, sive dispositio sive privatio sive altera forma, per accidens se habent ad ipsam quidditatem generationis. Nec sufficit, quod privatio praecedat in instanti naturae, licet non in instanti temporis; sic enim privatio et forma essent in eodem instanti temporis simul, cum antea non praecessit privatio nec postea dari possit. Denique privatio est non ens seu ens rationis, ergo non potest esse principium rei naturalis, qualis est generatio.

Nihilominus cum Aristotele in hoc 1. libro textu 67.⁴, ex D. Thoma ibi⁵ et communi schola Peripatetica ASSERENDUM EST: Dari duo principia rei naturalis in facto esse et quoad compositionem, scilicet materia et forma; tria autem in ipso fieri et quoad generationem, scilicet materia et forma et privatio.

Et pro eius intelligentia DUO ADVERTENDA SUNT:

Primum est duo genera principiorum posse considerari in rebus mobilibus. Primo enim considerari possunt principia communia et praesupposita, sicut est efficiens et finis; haec enim etiam extra mobilia inveniuntur et ideo se habent ut principia communia et praesupposita ad mobilia et immobilia. Secundo considerantur principia propria mobilium, in quantum mobilia sunt, et secundum id, quod ad motum requiritur, inquirit Philosophus in praesenti ex ipsa contrarietate, quae ad motum seu mutationem requiritur. Nam omnis mutatio necessario est transitus inter duos terminos, a quo et ad quem, in aliquo subiecto; sine subiecto enim nulla fit mutatio, cum sine illo non detur receptio unius formae et abiectio alterius. Et subiectum vocamus materiam, et terminum ad quem formam, terminum a quo privationem, quae est in materia coniuncta formae oppositae. Et quia forma, quae generatur, coniungitur materiae et manet in illa, oportet assignare principia compositionis et in facto esse, scilicet materiam et formam, quae coniunguntur, sicut principia generationis assignantur ea, quae ad mutationem concurrunt, scilicet terminus, qui relinquitur, qui est privatio, et qui acquiritur, qui est forma, et id, in quo recipitur, quod est materia.

Secundo est advertendum, quod licet antiqui philosophi mutationem et mobilitatem in rebus agnoverint, et similiter contrarietatem, quae tum ad ipsos motus tum ad segregationem et distinctionem rerum omnino requiritur; et sic dixerint requiri principia contraria, quasi ab ipsa veritate coacti, ut dicit Philosophus in hoc 1. libro textu 48.⁶, sed tamen non statim assurrexerunt ad ponendam mutationem seu generationem substantialem. Et hoc processit ex ignorantia materiae primae, non valentes intelligere aliquid medium inter ens in actu et nihil, quod esset ens in potentia. Et ita convincebantur illo argumento, quia si aliquid fit, vel fit ex ente vel ex non ente. Ex ente fieri non potest, quia quod iam est, non fit. Ex non ente multo magis est impossibile, quia ex nihilo nihil fit. Ergo non apparet, quomodo aliquid fiat per generationem substantialem. Ceterum quia generationes ipsae satis experientia manifestantur, et quod aliquid oriatur et intereat quantum ad ipsam substantiam, et non solum secundum accidentia (alias omnia essent incorruptibilia et perpetuo durarent secundum substantiam), oportuit necessario ponere materiam primam, quae esset ens in potentia et non in actu, eo quod est primum principium generationis substantialis. Et consequenter debet carere omni esse proveniente a forma substantiali, et consequenter omni esse accidentali, quia hoc necessario fundatur in esse substantiali et praesupponit illud. Ceterum Plato, qui etiam materiam primam agnovit, per aliud extremum videbatur tollere generationem substantialem, quia dicebat materiam non distingui a privatione, quia non erat ens in actu, et sic erat non ens seu nihil, non intelligens ens in potentia, medium inter nihil et ens actu; unde coactus est negare illud principium apud philosophos firmissimum ex nihilo nihil fieri, de quo videri potest D. Thomas 1. Phys. lect. 15.⁷

EX HIS ERGO MANIFESTE DEDUCITUR verissimam esse sententiam Aristotelis, quod dantur duo principia naturalia quoad compositionem et in facto esse, et tria quoad mutationem et in fieri.

Primum patet, quia ea sunt principia compositionis, in quae resolvitur quidditas et ratio rei naturalis; unumquodque enim resolvitur in sua componentia. Quidditas autem rei naturalis composita est, non entitas simplex sicut angelus; homo enim ex corpore et anima constat et in illa resolvitur, et sic reliqua entia naturalia resolvuntur in materiam et formam. Ergo partes seu principia compositionis sunt materia et forma, et sunt partes per se, quia quidditas ipsa rei naturalis in illa resolvitur tamquam in partes componentes quidditatem, nec aliae partes assignabiles sunt, ex quibus quidditative res naturalis componatur. Quod vero distinguantur forma et materia inter se, quod⁸ aliqui voluerunt negare, q. 3. et 4. seq. ostendetur.

Quod vero dentur tria principia pro generatione seu fieri rei naturalis, scilicet materia, forma et privatio, probatur ex ipsa natura mutationis. Et quidem supponimus non dici ista tria principia intrinsica generationis, quia generationem intrinsice componant, sed quia generatio ab illis essentialiter dependet. Etenim omnis mutatio positiva essentialiter est transitus de aliquo non esse ad aliquod esse; facit enim aliquid de novo, alioquin non mutaret, si nihil novi faceret, sed id, quod antea erat, permaneret. Si autem aliquid de novo ponitur, oportet, quod antea non fuerit et nunc sit. Ergo necessario debet fieri ex privatione seu ex non esse, et sic privatio principium mutationis est. Quod vero requiratur materia, constat manifeste, quia mutatio non fit, nisi transmutetur aliquid de uno ad aliud, ita quod ipsi termini mutationis succedant in aliquo subiecto. Successio enim unius ad aliud extra omne subiectum nihil transmutat de uno ad aliud. Subiectum autem mutationis materiam dicimus. Denique quod requiratur forma, manifestum est, cum sit terminus intentus, ad quem tendit mutatio. Et sic dicitur principium mutationis, quia est primo et per se intentum, et sic est primum in intentione, licet in executione sit ultimum, ubi consummatur totus motus.

DICES: Quomodo ergo Philosophus privationem dicit esse principium per accidens in hoc libro textu 66.⁹, si per se requiritur ad generationem? Nec sufficit dicere, quod quia accidit materiae, appellatur principium per accidens; nam hoc modo etiam forma sic diceretur, quia accidit materiae, quod talis forma illi adveniat.

Respondetur ex D. Thoma super illum textum, lect. 13.¹⁰, quod privatio vocatur principium per accidens respectu materiae, ut ad componendum ipsum totum assumitur. Materia enim, quae assumitur ad componendum, non assumitur ratione privationis, sed ratione entitatis, licet illa entitas habeat privationem adiunctam, quando trahitur ad constituendum totum. In hoc autem ordine constituendi forma non per accidens se habet, licet materiae secundum se consideratae dicatur accidere. Ceterum respectu ipsius mutationis, ut est transitus de non esse ad esse, privatio non se habet per accidens, quia sine ipsa non potest intelligi, quod aliquid de novo fiat, nisi¹¹ ante non sit. Et sic novitas mutationis necessario constat privatione ut termino a quo.

Ad rationes dubitandi a principio: AD PRIMAM respondetur privationem esse principium extrinsecum ipsi rei naturali in facto esse, non tamen in fieri, ut explicatum est. Et ad replicam de causa movente seu efficiente respondetur dupliciter: Primo, quod causa efficiens seu movens est quidem principium extrinsecum rei faciendae, non tamen est peculiare et proprium principium rei mobilis, in quantum mobilis est. Nam etiam extra mobilia invenitur causa efficiens et finalis, sicut angeli habent causam efficientem. Unde cum sit principium commune rei mobili et immobili motibus physicis et¹² non physicis seu spiritualibus, ideo non numeratur inter propria et formalia principia entis mobilis, sed praesupponitur ut commune principium rebus mobilibus et immobilibus. Secundo respondetur, quod aliud est considerare mutationem, ut praecise mutatio est, aliud ut est actio vel effectus. Et quidem secundum formalitatem actionis essentialiter respicit agens, a quo emanat, et similiter in quantum effectus pendet essentialiter ab efficiente. Ceterum formalitas mutationis non explicat istum respectum ad efficiens, licet supponat illum, sed praecise explicat transitum de non esse ad esse, sicut etiam forma in quantum forma non respicit efficiens, sed in quantum effectus. In quantum autem forma praecise respicit materiam, quam informat, vel totum, quod constituit. Nec Philosophus in illo loco ex 12. Metaph. asseruit esse quatuor principia, sed dixit esse quatuor causas et principia, includendo in ratione principii tria principia mobilitatis, in ratione vero causae etiam causam moventem, vel id dixit, quia causae sunt etiam principia, licet non e converso.

AD SECUNDAM RATIONEM respondetur, quod forma corrupta non habet rationem termini a quo formaliter nisi ratione privationis formae generandae. Ut enim forma de novo fiat, per se et formaliter solum respicit, quod antea non fuerit, et sic fiat ex non esse sui. Quod vero forma aliqua praecedat, per accidens est ipsi genito¹³, sicut igni per accidens est, quod sit ex ligno vel ex stuppa. Addo, quod ad essentialem conceptum generationis solum requiritur privatio, quae invenitur in materia. Quod vero ista privatio sit adiuncta alteri formae, non propter istam generationem requiritur, sed propter ipsam materiam, quia non potest praecedere nisi sub aliqua forma.

Ad instantiam de dispositionibus respondetur, quod dispositiones non sunt ipsa prima principia substantialia, sed media seu instrumenta, quibus determinatur et applicatur materia ad istam formam. Ista autem determinatio materiae non se habet ut principium nec¹⁴ ut aliquid substantiale, sed ut applicatio et determinatio principii, sicut in efficientibus applicatio non est causa, sed conditio.

Ad id, quod additur de quibusdam formis, quae non possunt immediate generari ex quacumque materia, sed ex materia sub tali forma, respondetur hoc non pertinere ad principia communia entis naturalis, sed ad aliquam specialem formam sive generationem, quae fieri non potest, nisi ordine quodam praesupponat alias priores, eo quod aliquae generationes ordine quodam fiunt. Nec enim aliter supponunt materiam habilitatam, sicut v. g. vinum non potest fieri immediate ex vite, sed ex illa prodit gemma, inde uva, quae cum matura sit, confluit in vinum. Et idem videre est in generationibus animalium, quae¹⁵ non possunt fieri immediate ex qualibet materia, sed ex semine vel alio simili per varias transmutationes. Ceterum totum hoc non constituit principia prima rerum naturalium, quae debent esse simplicia et communia omnibus. Haec autem non sunt omnibus communia, sed solum illis formis, quae alias priores praesupponunt in materia, ut habilitetur ad illas. Materia autem sub tali forma habilitata non est simplex principium, sed compositum quoddam constans ex forma et materia. In praesenti autem solum loquimur de principiis simplicibus et simpliciter primis. Et praeterea ipsa habilitatio materiae ad aliquam formam non dicit rationem principii, sed applicationis, ut diximus, ratione cuius potius ipsa privatio est principium quam habilitatio, quia privatio se habet ut extremum ipsius mutationis per modum termini a quo, non per modum applicationis ad mutationem.

Adhuc tamen instabis: Nam licet generatio sit mutatio de non esse ad esse ideoque pro principio talis mutationis habeat privationem, tamen motus, qui non est generatio, sed versatur inter terminos positivos, non potest habere privationem pro termino a quo; alias esset generatio instantanea. Ergo non assignantur principia communia pro omni mutatione. Respondetur ex D. Thoma 1. Phys. lect. 13. § Ostendit¹⁶, quod etiam in motu, qui est de positivo in positivum, salvatur mutatio de non esse ad esse, eo quod contrarietas positiva privativam includit. In generatione autem, quae non est motus, sed sola mutatio de non esse ad esse, datur privativa contrarietas, et non positiva. Et sic in omni mutatione est verum, quod requiritur privatio, licet in aliquibus inclusa sit in contrarietate positiva. Et praeterea in praesenti solum tractatur de principiis primis simpliciter, id est in genere substantiae, in qua non invenitur positiva contrarietas, sed privativa. Et ideo solum assignatur privatio pro principio. In motu autem accidentali non erat necesse tradere alia principia, quia illa non sunt prima simpliciter et in genere substantiae, sed ad substantialia reducuntur.

AD EA, QUAE PRO SECUNDA PARTE OBICIUNTUR: Ad primum (de forma) respondetur, quod forma est principium rei naturalis in facto esse, quatenus est pars compositiva illius. Est autem principium mutationis et ipsius fieri, secundum quod praecedit in intentione moventis; est¹⁷ autem terminus generationis non totalis, sed formalis, in quantum est aliquid simplex, in quo consummatur motus, non vero principiatum ex principiis motus; hoc enim est compositum.

Ad secundam partem argumenti (de privatione) respondetur, quod privatio non solum est annexa formae corrumpendae, sed etiam ipsi materiae, quatenus secundum se privata dicitur omni forma, licet de facto semper sit sub aliqua. Unde materia nuda, sive praecedat in instanti temporis sive in instanti naturae ipsam introductionem formae, cum privatione illius praecedit, id est cum aptitudine ad formam et carentia illius.

Ad secundam probationem dicitur, quod privatio, quae tenet se ex parte materiae, praecise sufficit, quod praecedat prioritate naturae ipsam formae introductionem, ut dicatur principium illius tamquam terminus a quo. Dispositiones autem, sive praecedant tempore sive non, numquam possunt habere rationem principii, ut dictum est, cum dispositiones solum se habent ut¹⁸ accidentia et ut medium determinans materiam ad formam, non ut principium substantiale et primum rei naturalis vel mutationis eius.

Et quando urgetur argumentum, quod in eodem instanti non potest esse privatio cum forma, et sic in instanti, in quo est generatio, non est privatio: Respondetur, quod in instanti generationis privatio non est ut afficiens subiectum, sed ut exclusa ab illo per formam, quae introducitur, sicut terminus a quo non est cum ipso termino ad quem in eodem instanti, quasi afficiendo subiectum, sed ut exclusus per terminum ad quem, licet praecedat vel existat immediate ante in materia. Ceterum si in ipso instanti generationis producatur a Deo materia de novo, ut in casibus argumenti, tunc ante illud instans praecedit privatio in eo subiecto, in quo praecedit dispositio. Quantitas enim, quae in Eucharistia separatur a subiecto, gerit in omnibus vices ipsius materiae et subiecti corrumpendi. Unde eodem modo praecedunt dispositiones et privatio formae generandae, sicut si ibi adesset substantia panis. Et sic nullo modo interrumpitur cursus et ordo naturae in generatione rei servandus. In ipso autem instanti generationis, in quo subrogatur materia, non ut dispositionibus ipsis disponatur, sed ut ipsum totum componat in facto esse, cum ex vi prioris miraculi ibi ponatur, consequenter apponitur ut determinata et disposita, non quidem dispositionibus in se receptis, sed in quantitate immediate antecedente, quae gessit vicem subiecti, cui continuatur et succedit cum eadem determinatione materiae, quae de novo ponitur; praesertim in sententia probabili, quod ipsamet quantitas ex vi prioris miraculi convertitur in materiam et consequenter in materiam dispositam et determinatam. Et ideo eodem modo iudicandum est de ista materia, ac si talis materia praecessisset, sicut fit in aliis generationibus. Praecessit enim toto tempore antecedente non in se, sed in quantitate gerente vices substantiae, et ita recipiente dispositiones et privationem ad formam generandam. In instanti autem ipso generationis privatio ipsa in materia non ponitur ut existens, sed ut expulsa et ut terminus a quo, solum prioritate naturae antecedens formam, non existendo in eadem duratione, sed desinendo in subiecto. Haec est enim prioritas termini a quo in illo instanti, non prioritas existendi, sed abiciendi. Et sic non sequitur, quod in eodem instanti, in quo duret, et existat privatio cum forma, sed quod abiciatur; nec enim illa prioritas naturae est prioritas causae petentis existentiam, sed termini a quo, qui abicitur.