Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Forma in tota sua latitudine, prout comprehendit essentialem et accidentalem, intrinsica et extrinseca, definiri solet, quod est «actus dans esse rei». In 5. autem Metaph. textu 2.¹ definitur causa formalis, quod est «species et exemplar», ubi definitur forma intrinsica et extrinseca, ut ibi notat D. Thomas lect. 2.² Dicitur enim forma intrinsica species rei; extrinseca autem, ad cuius similitudinem aliquid fit, dicitur exemplar. In 2. autem de Anima textu 2.³ definit Philosophus formam per hoc, quod sit actus, dicens, quod «materia quidem est potentia, species autem entelechia, id est forma». Et actum dividit ibi in primum et secundum. Primus actus, sicut qui habet habitum scientiae; secundus, sicut ipse usus et actus talis habitus. Distinguit autem D. Thomas ibi lect. 2.⁴ formam substantialem ab accidentali penes effectus, quia forma substantialis est, quae facit esse in actu simpliciter, forma autem accidentalis, quae advenit subiecto existenti in actu.

Potest etiam brevius definiri forma substantialis, quod est actus primus materiae primae, vel quod est actus primus, ex quo fit unum per se, et non secundum accidens. In hoc enim, quod dicitur actus primus materiae, excluditur omnis actus accidentalis, quia nullum accidens potest esse primus actus materiae nec constituere unum per se. At vero actus secundus dicitur actus ultimus, ad quem forma ordinatur. Et est duplex, alter in essendo, alter in operando. Forma enim per actualitatem suam est principium essendi et operandi, et in essendo correspondet ei existentia tamquam actus ultimus. Et dicitur ultimus, tum quia omnis actio et motus in ea sistit et terminatur, acquisitio enim esse cessat motus, tum quia existentia non est actus constituens rem, sed constitutam supponens eamque extra causas ponens. In operando autem dicitur actus secundus ipsa operatio, eo quod reducit in actum ipsam virtutem, quae est actus primus tamquam executio eius.

Ut autem videamus, quomodo forma substantialis (de qua solum agimus in praesenti, quia sola est principium entis naturalis) continetur in materia et ex illa educatur per generationem, oportet supponere ex Philosopho, quod detur talis forma distincta a materia, quod contra antiquos philosophos deduxit Aristoteles ex ipsa generatione substantiali, quae distinguitur ab alteratione, ut probatur in primo de Generatione.⁵ Videmus enim res aliquas substantialiter incipere et alias substantialiter desinere; quando enim comburitur lignum, tota species et natura ligni solvitur et substantialiter natura ignis generatur. Haec autem transmutatio non potest esse totalis conversio unius entitatis in aliam; sic enim agens naturale non solum mutaret formam in aliquo subiecto, sed etiam ipsum subiectum talis formae mutaret in aliud, vel potius unicam entitatem totaliter corrumperet et aliam totaliter produceret. Hanc ergo totalem entitatem vel produceret ex aliquo subiecto vel non. Ex nullo subiecto non potest producere, quia ex nihilo nihil fit nisi per creationem, quod non pertinet ad agentia creata. Si autem ex aliquo subiecto producit, illud debet esse commune genito et corrupto, quia si non est commune, nihil de corrupto manebit in genito, et sic ex nullo subiecto fiet, quia subiectum totaliter desinit. Nec dici potest, quod res ipsa, quae desinit, sit subiectum, quatenus praecedit et transmutatur in genitum. Res enim, quae corrumpitur et desinit, solum est terminus a quo; est enim id, quod relinquitur et amittitur. Subiectum autem est id, quod recipit, non quod amittitur. Ergo ut salvemus, quod aliquid fiat de novo substantialiter, et non fiat ex nihilo seu ex solo termino a quo, sed ex aliquo, oportet distinguere formam substantialem, qua aliquid transmutatur de non esse ad esse substantiale, a materia seu subiecto, quod transmutatur per illam.

Quodsi recurratur ad opinionem antiquorum, qui dicebant formas latitare in materia existendo ibi in actu, sed tamen per generationem apparere, non produci; vel secundo, quod forma non est aliquid distinctum a materia, sed extensio quaedam et explicatio maior ipsius: contra primum instatur, quia revera tollit veram generationem substantialem, quia tunc generatio non constitueret ipsum esse, neque producendo formam neque coniungendo materiae, ut compositum fiat, si sic formae latitant in materia. Nam vel latitant ut unitae materiae vel independenter a materia. Hoc secundum dici non potest; sic enim illae formae potius essent separatae a materia, cum existerent actu sine unione et dependentia a materia. Si autem sunt unitae materiae, ergo iam est constitutum compositum, et sic generatio neque producit formam in esse neque constituit compositum, et sic nihil substantiale facit, quod est tollere generationem substantialem et ponere infinitas formas in actu in ipsa materia, omnes scilicet, quarum est capax.

Contra secundum vero instatur, quia illa extensio vel est per additionem novae entitatis actualis, quae antea non erat in materia nisi in potentia, vel est solum explicatio potentialis, vel est apparentia eius, quod antea latitabat, ita quod de novo non fit aliqua forma, sed quae latebat, apparet et explicatur. Hoc tertium incidit in sententiam impugnatam, secundum vero nihil dicit, quia non ponit illa extensio aliquid in actu, quod antea non esset, sed relinquit totum in potentia; dicitur enim illa extensio materiae non actualis, sed potentialis, atque adeo non magis extendit ipsam potentiam materiae, quam ipsa se extendit potentialiter. Primum vero ponit formam distinctam a materia, et sic sive vocet explicationem sive extensionem, idem est quod forma ipsa actualis, quae educitur e materia, cum illa explicatio seu extensio materiae fiat per distinctam entitatem actualem. Quare generatio substantialis stare non potest sine eo, quod forma substantialis distinguatur a materia.

Ex his explicare possumus, quid sit «formam contineri in materia» et quid «ex illa educi». AD PRIMUM enim dicimus ex D. Thoma 1. p. q. 90. art. 2. ad 2. et q. 45. art. 8. et quaest. de Spiritualibus Creaturis art. 2. ad 8.⁶ et 2. Contra Gent. cap. 86., quod contineri in potentia materiae sicut et in potentia causae efficientis non dicit aliquid actuale ex parte rei contentae, sicut aqua continetur in vase aut panis in arca. Quod enim continetur in aliquo tamquam existens actu in illo, non potest in illo vel ab illo produci, sed supponitur existens ut unitum illi, in quo continetur, et sic neque ipsum producitur neque compositum, quod ex tali unione resultat. Solum ergo potest contineri obiective, non subiective in tali potentia, a qua potest educi, si sit materia, vel produci, si sit efficiens, et quando ponitur in rerum natura, ponitur ut dependens ab illo, in cuius potentia continetur. Vel secundo specialiter continetur forma in materia ratione inclinationis et proportionis materiae ad formam. Nam ut materia seu causa aliqua continere dicatur aliquem effectum, ille debet esse intra sphaeram talis causae et intra extensionem talis virtutis. Virtus autem alicuius solum extenditur ad illud, ad quod habet naturalem proportionem. Quod enim est alicui improportionatum, extra sphaeram illius est nec in eius potentia et virtute continetur.

AD SECUNDUM, scilicet ad eductionem formae a materia, tres conditiones requiruntur: Prima, quod forma pendeat in suo esse et fieri a subiecto, a quo educitur. Secunda, quod talis potentia seu subiectum sit connaturale et proportionatum tali formae et forma illi; alioquin non continebitur in eius potentia, et sic in ea non continetur nec ab illa educitur. Tertia, quod forma non veniat ab extrinseco, sed nascatur ex ipsa materia, id est per eius transmutationem fiat, qua reducitur materia de potentia in actum.

De his conditionibus plenius agetur art. seq. Et interim sufficit videre D. Thomam cit. loco de Spiritualibus Creaturis art. 2. ad 8.⁷, ubi inquit, quod «fieri formarum non subsistentium est secundum quod materia vel subiectum reducitur de potentia in actum, et hoc est formam educi de potentia materiae absque additione alicuius extrinseci». Ubi sensus est, quod eductio non fit per hoc, quod aliqua forma ab extra superaddatur materiae, sed per eius transmutationem innascatur in ipsa materia. Et 1. p. q. 90. art. 2. ad 2. dicit, «quod eductio est productio quaedam actuum extrahi de potentia materiae, nihil aliud est quam aliquid fieri actu, quod prius erat in potentia». Et sic eductio est productio quaedam transmutativa, quae dicit ordinem ad duplicem causam, scilicet ad efficientem, a qua est, et ad materialem, ex qua est et in qua innascitur et habet esse, et sic supponit proportionem in ipso subiecto, a quo dependet et causatur. Productio vero creativa solum dicit ordinem ad causam efficientem, non ad materialem.

Sed inquires, an eductio sicut formaliter est productiva ex aliquo, ita sit formaliter unitiva, et sicut postulat formam recipi in materia, hoc est dependere, ita et uniri. Respondetur aliquos tenere, quod in forma aliud est educi, aliud uniri. Educitur enim, quia recipitur in materia, utique eadem actione, qua fit, quia producitur dependenter a materia, non tamen eadem actione unitur, ut patet in anima rationali, cuius productio distinguitur ab actione unitiva. Si enim propterea forma educitur, quia unitur materiae, anima rationalis educeretur, quia unitur. Ceterum haec responsio movetur ex levissimo fundamento. Stat enim bene, quod omnis eductio sit unitio, quia sine illa non potest intelligi eductio, non tamen quod e contra omnis unitio sit eductio, quia latius patet unire quam educere, sicut unitur anima rationalis, et non educitur, et Verbum unitur humanitati, et non educitur. At vero omnis eductio necessario unitio est, quia eductio est productio rei dependentis a materia, et ipsum educi formam est fieri dependentem. Non dependet autem duplici dependentia, altera per unionem, altera per receptionem, quia non est duplex causalitas in materia respectu formae. Ergo unica dependentia sufficit. Sed per unionem, quam habet, forma materialis dependet a materia; unitur enim forma materialis ut dependens, quia unitur materiae ut indigens illa ad essendum, et anima rationalis ut indigens illa ad componendum totum et informandum materiam. Ergo per talem unionem dependentiae coniungitur utraque forma, licet non aeque dependeat et sic neque aeque respiciatur. Et praeterea eductio formae non est actio faciens solam formam, sed ipsum totum, quod est terminus adaequatus et ut quod talis actionis. Calefactio enim est eductio caloris et generatio equi eductio formae equi, et tamen calefactio non facit calorem, sed calidum, et generatio equi facit equum ut quod. Sed non fit calidum vel equus nisi uniendo partes, ex quibus constat illud totum. Ergo non stat, quod detur eductio formae, et quod ipsa eductio non sit unitio, sicut est productio totius. Plura de his dicemus infra q. 6.⁸ et q. 10.⁹

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia si formam educi est extrahi e potentia materiae, non autem praeexistere in actu, simpliciter ex nihilo fiet, et quando corrumpitur, annihilatur.

Patet consequentia, quia praeesse in potentia materiae non est praeesse in actu. Quod autem non est in actu simpliciter, est nihil. Ergo idem est fieri ex potentia materiae, quod fieri ex nihilo.

Confirmatur, quia si Deus modo annihilaret formam per suspensionem concursus, non annihilata materia, tam nihil manet illa forma, quam modo, quando corrumpitur, quia in utroque casu nihil realitatis in actu manet in forma, sed omnino desinit esse, et in utroque casu manet in potentia materiae, quia tam forma corrupta quam annihilata non potest ab agente naturali educi iterum, potest tamen ab agente supernaturali.

Et confirmatur secundo, quia forma non aliter continetur in materia quam in agente, quia in utroque continetur obiective et ut nihil in se. Sed ex eo, quod aliquid continetur obiective in efficiente, non tollitur, quod fiat ex nihilo. Ergo etiam ex eo, quod continetur obiective in materia, non tollitur, quod fiat ex nihilo, quia utrobique, id est in efficiente et materia, forma nihil est.

RESPONDETUR illo argumento fuisse convictos antiquos philosophos ad ponendum, quod formae latebant actu in materia, et non fiebant, quia ex nihilo nihil fit, et forma in potentia materiae nihil est. Et ex eadem radice processit opinio Avicennae et aliorum, quod formae fiunt ex nihilo, sed non ab agente naturali, quod tantum disponit materiam, sed ab agente extrinseco, sicut anima rationalis, ut S. Thomas refert 1. p. q. 45. art. 8. et q. 3. de Potentia, art. 8.¹⁰ Sed tamen respondet D. Thomas, quod formae in materia non sunt purum nihil, sed sunt in potentia, ens autem in potentia non est purum nihil, et consequenter formae in potentia materiae, licet in se nihil sint, dicuntur tamen manere in potentia, et non pure annihilari, quia manent in aliquo sui, id est in materia capaci sui.

Et quando instatur: Ergo formae fiunt ex nihilo, quia nihil sunt in materia, distinguo: ex nihilo sui, concedo; ex nihilo materiae, nego. Quando autem dicitur res fieri ex nihilo, ly «ex nihilo» designat carentiam materiae, ut dicit S. Thomas 3. de Potentia art. 8. ad 4.¹¹, quod vero terminus, qui fit, in se sit nihil, omnino necessarium est, alias de novo non fieret. Et eodem modo, quando corrumpitur, redit in nihil ex parte termini a quo, sed manet in aliquo sui, id est in materia, in qua est in potentia, et similiter ex parte termini ad quem non terminatur in nihil, sed in aliquid, id est in formam productam, in quam fit mutatio. Requiritur autem ad annihilationem, ut terminetur in nihil, ratione cuius nec ipsa desitio panis in Eucharistia est annihilatio, quia eius terminus ad quem non est nihil, sed corpus Christi, ut advertit S. Thomas Quodlib. 5. art. 11.¹²

Ad primam confirmationem respondetur, quod annihilatio proprie opponitur creationi, et sicut creatio proprie solum est rerum subsistentium, ut S. Thomas docet 1. p. q. 45. art. 4., ita et annihilatio proprie solum est subsistentium. Sed tamen sicut aliquando res non subsistentes fiunt creatione, non ut creatae, sed ut concreatae, et tunc idem fit per creationem quod per eductionem, licet ex parte modi diverso modo fiat, ita contingit, quod forma vel aliqua res non subsistens annihilatione desinat, si suspendatur concursus, qui praecise tangebat rem non subsistentem, et tamen non erit annihilatio simpliciter, sed secundum quid, quia licet dicatur annihilatio ex parte modi, quia fit per suspensionem concursus, non tamen est annihilatio ex parte entis corrupti, quia non decidit in purum nihil, sed manet in potentia materiae, si forma, cuius concursus suspenditur, sit materialis.

Ad secundam confirmationem respondetur formam contineri in causa efficienti et materiali obiective, sed in agente tamquam in aliquo activo, in materia tamquam in aliquo passivo. Et si solum continentur in agente, et non in materia, dicuntur pure obiective et tamquam purum nihil contineri, quia continentur ut nihil in se et ex nihilo producendae. Si tamen contineantur etiam in materia, non dicuntur contineri ut purum nihil, quia licet in se nihil sint, non tamen sunt ex nihilo producendae, sed ex aliquo subiecto, et ratione huius dicuntur contineri in potentia, scilicet subiecti.

Secundo arguitur: Nam materia est magis substantia quam forma, utpote quae simpliciter substat et sustentat formam. Forma autem materialis non habet sustentare se nec aliam, ergo non est substantialis nec aliquo modo differt ab accidentali.

Confirmatur, quia forma substantialis est dependens in suo esse a materia sustentante. Ergo talis dependentia non differt a dependentia accidentis per inhaerentiam. Haec enim non est aliud quam dependentia formae in suo esse a subiecto sustentante illam in tali esse. Forma autem, quam dicimus substantialem, etiam dependet a materia existente et sustentante illam in esse; ergo in nullo differt ista dependentia ab inhaerentia formae.

RESPONDETUR materiam non esse magis substantiam quam formam ex parte actualitatis et perfectionis in esse, sed ex parte receptionis et potentialitatis, ratione cuius reddit formam et substantiam incommunicabilem. Hoc autem non est magis substare simpliciter et in actu, sicut substat compositum seu individuum substantiae, sed esse magis principium substandi ex parte potentialitatis et incommunicabilitatis. Qui autem dicunt materiam sine forma esse ens in actu substans et subsistens, difficile possunt salvare, quod forma sit magis substantia quam materia.

Ad confirmationem respondetur dependentiam formae substantialis a materia non esse inhaerentiam, quia non supponit esse simpliciter in subiecto recipiente et sustentante, sed forma substantialis coniungitur materiae ad constituendum esse simpliciter. Quare inhaerentia est dependentia formae a subiecto sustentante simpliciter in esse, forma autem substantialis recipitur in materia, non tamen inhaeret, quia unitur illi ad constituendum esse simpliciter seu substantiale, non ut sustentetur in esse secundum quid, quod est inhaerere.