Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Hae sunt principales conditiones requisitae communiter ad causandum, et ideo de illis in hoc art. simul agimus.

RESPONDEO ERGO ET DICO PRIMO: In omni causa necessario debet intervenire distinctio et prioritas aliqua naturae, quae nihil aliud est quam prioritas dependentiae.

Sumitur ex D. Thoma q. 28. de Veritate art. 7.¹ dicente, quod «in quolibet genere causae causa naturaliter est prior causato». Et in Quodlib. 5. art. 19.² inquit, quod «in ordine naturae dicitur aliquid esse prius per comparationem ad principia naturae, quae quidem sunt quatuor causae. Unde secundum unumquodque genus causae prius in ordine naturae est, quod propinquius est causae».

RATIO est manifesta, quia de essentiali ratione causae est, quod sit principium, a quo aliquid sequitur et dependet in esse tamquam principiatum ab illo. Sed ubi est principium et principiatum, est ordo prioris et posterioris, quia principium exigit ordinem primi, et si est cum habitudine ad principiatum, se habet ut antecedens et principiatum ut consequens, alias esset aequale et eodem modo se habens cum ipso principio, et sic non esset dependens ab illo, quod est non esse causatum. Ut ergo detur causatum, oportet, quod principium sit antecedens et principiatum consequens, quia sequitur ad illud, sicque habet ordinem prioris et posterioris, atque adeo distinctionis.

Est autem realis prioritas ista prioritas causalitatis, quia est realis dependentia et emanatio effectus a causa, licet verum sit, quod relatio prioritatis non semper realis sit, quia causa saepe non existit in se, quando actu fit effectus, sed in sua virtute. Sed hoc etiam in ipsa durationis prioritate invenitur; prioritas enim unius partis non existit simul cum altera parte succedente, sed iam transiit nec habet relationem realem.

DICO SECUNDO: Prioritate dignitatis et perfectionis non omnis causa est simpliciter nobilior et perfectior suo effectu, est tamen nobilior saltem secundum quid.

Vocamus nobiliorem simpliciter in praesenti, quae est nobilior secundum suam naturam et esse absolute consideratum, nobiliorem vero secundum quid id, quod est nobilius non absolute et in esse, sed in praeciso respectu causandi. Et in hoc sensu haec SECUNDA PARS est certa, quia omnis causa debet habere habitudinem causandi, hoc est influendi seu tribuendi aliquod esse causato, in quo causatum dependeat ab ipsa. Semper autem est aliqualis perfectio dare vel tribuere aliquid, et quod aliud dependeat a se: Beatius est enim dare quam accipere.

PRIMA VERO PARS, quod non omnis causa sit nobilior suo effectu absolute et simpliciter, constat imprimis ex D. Thoma 1. 2. q. 66. art. 6. ad 3., ubi inquit, quod «causa perficens est potior suo effectu, non autem causa disponens». Et in q. 7. de Veritate art. 7. ad 1.³ dicit, quod «quaedam causae sunt nobiliores his, quorum sunt causae, scilicet efficiens, formalis et finalis, sed materia est imperfectior eo, cuius est causa». Et idem docet de dispositione, quae reducitur ad causam materialem. Intellige tamen, quod si forma sumatur respectu totius, quod constituit, licet componat tamquam forma, tamen ipsa forma et materia comparantur ad totum materialiter et tamquam quid incompletum, et totum complet et actuat illas in esse, et sic est perfectius illis, quia omne totum est maius seu perfectius sua parte. Et ita dixit D. Thomas in 3. dist. 2. q. 1. art. 3. quaestiunc. 3. ad ultimum,⁴ quod «nomine humanitatis intelligitur corpus et anima materialiter, sicut nomine totius intelliguntur suae partes».

Et hinc sumitur ratio huius primae partis, quia non omnis causa se habet ut perficiens et actuans, sed aliquae se habent ut constituentes totum vel disponentes ad illud. Et tales causae non possunt esse nobiliores suo effectu, cum sint partes constituentes, et omnis pars est minor suo toto seu imperfectior. Et similiter omnis dispositio ordinatur ad formam, ad quam disponit, ut imperfectius ad perfectum et ut via ad terminum; terminus autem cum in eo quiescatur, est perfectior via, in qua est motus ad illum.

DICO TERTIO: Causa efficiens principalis et per se aut est perfectior aut aeque perfecta cum suo effectu.

Conclusio est receptissima et constat, quia causa principalis aut est univoca aut aequivoca. Si univoca, est eiusdem rationis et consequenter aeque perfecta cum suo effectu, ut homo generat hominem. Si aequivoca, est excellentior effectu, sicut sol respectu caloris vel auri. At vero causa instrumentalis, licet sit alterius rationis ab effectu, tamen quia non est principalis, sed solum ministerialis, non est necesse, quod sit perfectior suo effectu; neque enim effectus assimilatur instrumento, sed agenti principali, de quo D. Thomas in 4. dist. 1. q. 1. art. 4. quaestiunc. 1. ad 3.⁵ Nec tamen repugnat aliquando instrumentum esse aeque perfectum suo effectu vel melius, sicut uno martello potest fieri alius, vel aliquid minus illo, puta clavus.

DICO QUARTO: Finis cuius gratia si ex natura sua sit finis, semper est nobilior suo finalizato; secus vero si ex natura sua finis non sit, sed ex libito operantis, et similiter finis effectus non est semper nobilior suo finalizato.

Conclusio haec est D. Thomae, de qua specialiter potest videri in 2. dist. 15. q. 1. art. 1. ad 6.,⁶ ubi inquit, quod «aliquid potest esse propter aliud dupliciter, uno modo quia ordinatur ad ipsum sicut ad finem proprium et principalem. Et sic inconveniens est dicere, quod aliquid sit propter vilium se, ut luna et stellae propter vespertiliones et noctuas, cum finis potior sit his, quae sunt ad finem. Alio modo potest dici aliquid esse propter aliud, cui ex ipso provenit aliqua utilitas, sicut posset rex dici propter rusticum, ex cuius regimine provenit ei pax». Ubi signanter D. Thomas dicit, «quia ordinantur ad ipsum ut ad finem proprium et principalem», ut excludat id, quod est finis non per se nec principaliter, sed per accidens, ex sola voluntate operantis, ut si quis philosophatur propter divitias vel audiat sacrum propter furtum; talis finis non est operis, sed operantis. Loquimur ergo de fine proprio et ex natura sua, de quo verum est, quod Aristoteles 2. Phys. textu 23.⁷ refert ex quodam poeta dicente, quod finis non solum debet esse, quod est ultimum, sed id, quod est ultimum et optimum. Finis ergo, in quo utrumque coniungitur, scilicet optimum et ultimum, est finis cuius gratia, et talis finis debet esse nobilior, utpote aliquid optimum, et consequenter ut per se primo appetibile et cuius gratia cetera appetuntur. Appetibile autem respectu appetitus habet rationem perfecti, et appetitus rationem perfectibilis, quia appetitus fundatur in potentialitate, qua tenditur ad perfectibile ut ad terminum, in quo appetitus terminatur et perficitur. Comparatur ergo talis finis, qui ex natura sua finis est, ut ex natura sua perfectior ad ea, quae sunt ad finem. Finis autem, qui solum habet rationem ultimi, sed non optimi, dicitur finis effectus, quia scilicet respectu efficientis comparatur ut terminus, in quo sistit actio, et sic cum effectus non sit nobilior suo efficiente, non requiritur, quod talis finis sit perfectior suo finalizato, scilicet suo efficiente.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam conclusionem arguitur: Quia materia et forma unitae causant totum, et tamen non sunt priores toto neque ab illo distinguuntur in re, sicut supra probatum est q. 6.,⁸ ergo non requiritur in omnibus causis prioritas respectu causati.

Et confirmatur, quia quod est prius potest separari ab eo, quod est posterius, eo quod est dependens ab illo. Materia autem et forma ut unitae non possunt separari a toto nec totum ab illis, ergo non habent rationem prioris respectu totius, quod est causatum.

Confirmatur secundo, quia causa et effectus relative se habent, ergo sunt simul natura, quae est proprietas relativorum, ergo unum non est prius natura altero.

RESPONDETUR huic argumento supra q. 6. art. 2.⁹ fuisse satisfactum. Et in summa dicimus, quod materia et forma unitae causant totum per resultantiam causalitatis partium ad invicem. Quia enim forma causat communicationem sui effectus formalis in materia, et materia sustentationem et terminationem communicabilitatis in forma, dicuntur causare totum. Non autem intelligitur, quod, postquam materia et forma sunt unitae, iterum alia causalitate causent totum, sed ipsae unitae sunt totum.

Ad primam confirmationem respondetur, quod illud, quod est prius altero omnibus modis et simpliciter in esse respectu alterius, separari potest ab illo. Sed id, quod est prius non simpliciter neque omnibus modis respectu alterius, non sequitur, quod possit separari ab illo, quia secundum aliam considerationem potest ab illo dependere, sicut causae ad invicem sunt causae, et non potest una se expedire a dependentia aliarum, praesertim materia et forma, quae causant constituendo ipsum totum, a quo dependent, et non ita pure et perfecte causant, quod etiam quando causant, non indigeant simul causari, quia ad hoc causant, ut recipiant esse mediante toto, quod constituunt, non vero praecise dant esse sicut causa efficiens, quae ideo debet simpliciter existere, ut efficienter causet.

Ad secundam confirmationem respondetur, quod causa et effectus, si sumantur relative formaliter, sunt simul natura; si fundamentaliter vel transcendentaliter, sunt prius. Ipsa enim relatio in tali prioritate causandi et antecedencia fundatur, licet ut relatio realis sit, debeat utrumque extremum simul¹⁰ existere. An vero omnis causa, etiam increata,¹¹ transcendentaliter respiciat effectum, tractari solet a theologis 1. p. q. 25. Sufficit advertere, quod omnis causa creata transcendentalem ordinem dirigit ad effectum, quia non pure respicit ut effectum, sed etiam ut obiectum, a quo dependet specificatio suae operationis et per quod perficitur in operando in actu. At vero causa increata nullo modo perficitur ex effectu, sed pure perficit illum, et sic non habet transcendentaliter habitudinem ad ipsum ut ad obiectum specificans, sed pure ut ad effectum. Et nihilominus tanto est maior connexio inter Deum et creaturam, quanto magis creatura ab eo dependet, et non e contra. Ad connexio nem enim sufficit dependentia ex parte unius extremi tantum, non ex utroque; imo¹² si ex uno tantum est, fortius dependet, et sic magis connectitur cum altero, quia dependet ut a superiori causa et sibi magis intima et necessaria.

Secundo arguitur contra reliquas conclusiones: Causa materialis non semper est imperfectior suo toto, ut patet in composito accidentali. Perfectior est enim ipsa substantia sustentans, quae est ens per se, quam album v. g., quod est ens per accidens, et in substantia virtualiter continetur ipsum accidens. Similiter e contra totum non est perfectius ipsa forma; solum enim excedit formam ratione materiae, materia autem potius est causa imperfectionis, cum sit principium potentialitatis et limitationis in forma.

Confirmatur: Nam multae causae efficientes, etiam principales, sunt imperfectiores suo causato, ut coelum est imperfectius vivente, quod causatur ex putrefactione, et animal generans aliquando est imperfectior generato, sicut ex caeco aut manco nascitur videns et sanum, et ex intellectu et specie intelligibili nascitur conceptus, qui perfectius repraesentat et magis in actu quam species impressa.

RESPONDETUR totum etiam per accidens esse perfectius ipsa causa materiali, quia includit illam et aliquid amplius, scilicet ipsum accidens, et sic ex parte rerum inclusarum perfectius est, licet ex parte modi componendi sit imperfectius ipsa substantia, quae habet unitatem per se. Si ponitur ens per accidens, eminentiori modo contineat illud accidens, quod ei adiungitur, erit perfectior simpliciter ipso toto, non in quantum causa materialis praecise, sed quia talis substantia est et tantae eminentiae, sed hoc ad causalitatem materialem non requiritur.

Ad id vero, quod dicitur de forma, respondetur falsum esse, quod totum solum excedat formam ratione materiae, sed etiam excedit ratione modi essendi, quia habet esse completum et subsistens ut quod, cum forma non habeat esse nisi ut quo et ut pars incompleta.

Ad confirmationem respondetur, quod coelum non est causa principalis viventium nisi ut motum ab intelligentia, a qua participat virtutem producendi vitam vel sine aliis causis in viventibus imperfectis, vel cum aliis causis in viventibus perfectis, quae propter perfectiores potentias et organa tam varia et perfectius disposita requirunt causas magis determinatas et particulares quam solum generalem virtutem coeli. Et ita docet D. Thomas 1. p. q. 70. art. 3. ad 3., quod «corpus caeleste, cum sit movens motum, habet rationem instrumenti, quod agit in virtute principalis agentis, et ideo ex virtute sui motoris, qui est substantia vivens potest causare vitam». Et idem habet in q. 3. de Potentia art. 11. ad 13.¹³

Ad id quod dicitur de animalibus imperfectis producentibus perfectiora respondetur, quod si loquamur de perfectione individuali, ut quod animal caecum producat videns et deforme pulchrum, hoc non est mirum, quia licet personaliter sit imperfectum, potest tamen virtutem seminalem perfectam habere, et hanc sequitur perfectio in prole, et sic in quantum generans perfectius est. Si vero loquamur de perfectione specifica, ut quando mulus procreatur ex asino et equa, imprimis dici potest, quod mulus licet sit perfectior asino, non tamen utroque parente simul, qui est asinus et equa. Perfectio¹⁴ autem causae ex integra et completa causa indicatur, non ex partiali. Nec obstat, quod secundum Aristotelem tota activitas generantis est ex parte masculi, tum quia hoc est incertum et forte falsum, tum quia, licet secundum se ita sit, tamen virtus illa activa in tali materia, qualem ministrat equa, et cum talibus accidentibus efficitur virtuosior et potentior, quam ut progreditur a solo illo masculo. Forte etiam mulus non est perfectior asino, quia licet aliquid participet de specie perfectiori, scilicet equae, in quantitate et viribus aliisque accidentibus, simpliciter tamen in substantia est monstrum et speciei imperfectioris quam asinus.

Ad ultimum de specie intelligibili respondetur, quod conceptus est perfectior specie impressa, quia non procedit a sola ipsa, sed ab ipsa ut subordinata intellectui, qui est vitalis potentia et perfectior conceptu. Et idem dicitur de actu respectu habitus, a quo procedit ut subordinato potentiae et auxilio divino, quo potentia actui adaequatur. Imo in supernaturalibus, licet tota virtus producendi actum sit ab habitu, tamen ex intellectu et habitu fit unum coniunctum perfectius ipso actu, praesertim addita specie impressa, quae tenet se ex parte intellectus, et totum hoc simul excedit actum etiam visionis divinae; sufficit enim quod omnes causae simul sint perfectiores effectu, non altera tantum.