Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

SUMMA TEXTUS LIBRI OCTAVI PHYSICORUM ARISTOTELIS¹

Intentum Aristotelis est in hoc ultimo libro ex motu praesertim circulari, quem aeternum putat sicut et ipsum mundum, ad unum primum supremumque omnium motorem ascendere, qui sit magnitudinis et mutationis expers, aeternus quoque et infinitus in virtute.

SUMMA CAP. 1.

In hoc primo capite Aristoteles tria facit:

PRIMO supponit motum ab omnibus admitti, qui admittunt naturam, tum quia mundum genitum fecere et consequenter per motum; tum quia disputatio de natura est, etiam contemplatio de motu.

SECUNDO refert antiquorum opiniones negantes motus perpetuitatem; duplici enim via processerunt. Quidam ut Anaxagoras dixerunt omnes res quievisse per infinitum tempus, deinde a mente per motum fuisse excitatas et segregatas. Alii, ut Empedocles, vicissitudinem posuerunt motus et quietis, quiescendo per aliquod temporis spatium, et movendo per aliud, nunc amicitia congregante, nunc distrahente lite.

TERTIO eas refutans ostendit non dari initium motus, sed ab aeterno esse:

Primo ex ipsa natura motus, quia si motus habet principium, vel etiam incepit ipsum movens et mobile vel non coepit. Si coepit, utique per motum, et sic iam ille non fuit primus motus. Si non coepit, ergo movens et mobile per infinita saecula fuerunt sine motu, quod est absurdum; nec enim dabitur ratio, cur modo quam ante coepit se movere. Secundo, quia si motus initium habuit, eum prius non esset, ergo dabatur aliquid prius quam ipse motus, ergo et tempus, quia prius et posterius in duratione tempus est. Et tempus sine motu non datur, ergo ante primum motum dabatur motus. Tertio nullum fuit initium temporis, ergo neque motus. Antecedens patet, quia in quolibet tempore est sumere instans praesens. Sed instans est finis praecedentis et initium futuri. Ergo respectu cuiuscumque temporis designati dabatur ante tempus et dabitur post. Auctoritate etiam id probat, quia omnes praeter Platonem dixerunt mundum esse aeternum.

SUMMA CAP. 2.

In hoc capite refellit Philosophus rationes Anaxagorae et Empedoclis contra aeternitatem motus et facit duo: Primo eos arguit, quia non reddiderunt causam negandi aeternitatem motus aut non sufficientem, deinde solvit rationes eorum.

CIRCA PRIMUM ostendit insufficientem causam suae positionis habuisse Empedoclem et Anaxagoram, qui dicebant motum non esse aeternum, sed incepisse, quia ita natura ipsa comparatum est. Hoc autem dicitur frustra, quia natura maxime ordinate procedit. In hoc autem, quod moventia et mobilia quiescant infinito tempore, aut modo quiescant, modo moveantur, nullus ordo aut ratio invenitur, quia natura aut semper et necessario operatur aut si habet variationem, est ex certa causa et ratione; infiniti autem ad finitum nulla est proportio.

CIRCA SECUNDUM ponit tres rationes ad probandum motum non semper fuisse eisque respondet. Primo, quia nulla mutatio clausa terminis est perpetua. Omnis mutatio est clausa terminis, cum inter duo extrema versetur, ergo non est perpetua. Secundo in motibus particularibus motus incipit et desinit, ut cum lapis de novo movetur, ergo similiter tota collectio motuum in toto universo potuit incipere et poterit desinere. Tertio, quia animalia et praesertim homines incipiunt habere motum nullo facto motu ab exteriori, ergo idem poterit contingere in toto universo, cum homo sit parvus mundus.

Ad primam respondet concludere mutationem, quae est inter contraria, ratione suorum terminorum esse finitam, potest tamen per iterationem perpetuari motus, qui contrario caret, sicut circularis.

Ad secundam respondet nullum esse inconveniens, quod aliquid de novo incipiat moveri, quod ante non movebatur, sed tamen talem motum in singulari antecedit alius, et illum alius in infinitum versus principium.

Ad tertiam respondet falsum esse, quod motum animalium alius motus ab extra non praecedat, tum quia alterationes multae fiunt ab extrinseco principio in ipsis animalibus; tum quia in ipso motu locali, in quo se movent, apprehensio a causa extrinseca excitatur et movetur.

SUMMA CAP. 3.

Praemittit in hoc capite Aristoteles quamdam divisionem eorum, quae moventur. Deinde reprobatis duabus opinionibus antiquorum excludit ex praefata divisione ea membra, quae inconvenientiam habent.

Circa primum, divisio talis est: dispositio rerum quantum ad motum vel quietem solum potest esse triplex: Aut enim omnia quiescunt et nihil movetur, aut omnia moventur et nihil quiescit, aut aliqua moventur, aliqua quiescunt. Et hoc ultimum adhuc potest sumi tripliciter: Vel enim ea, quae moventur, perpetuo moventur, et quae quiescunt, perpetuo quiescunt, aut e contra nihil est, quod semper movetur aut quiescit, aut tandem aliqua quandoque quiescunt, quandoque moventur, alia vero perpetuo moventur, et alia perpetuo quiescunt.

Circa secundum, explodit duas sententias extremas. Quidam dicebant nihil moveri, ut Zeno et Parmenides, contra quos disputare ad physicum non spectat, quia tollunt motum, qui ad omnes scientias et artes pertinet. Probare autem id, quod ad omnem scientiam et artem pertinet, non est physici, sed metaphysici.

Alii e contra dicebant omnia esse in perpetuo fluxu et motu, ut Heraclitus et Cratylus. Quod Aristoteles refutat discurrendo inductive per omnes species motuum. Nullus enim est, qui aliquam intermissionem non recipiat, cum ad sensum constet nec semper aliquid crescere aut decrescere, nec semper aliquid alterari etc. Ex quo constat falsum esse, quod omnia, quae moventur, semper moventur, et quae quiescunt, semper quiescunt, quia constat aliqua ex motu ad quietem et ex quiete ad motum transire. Similiter manet exclusum alterum membrum divisionis, quod omnia interdum quiescunt, interdum moventur, ut contra Empedoclem capite praecedenti ostendit.

SUMMA CAP. 4.

Cum ad primum motum et primum motorem inveniendum solum duobus principiis innitatur Philosophia, scilicet «omne, quod movetur, ab alio movetur», et «quod non datur in motibus per se processus in infinitum», licet haec principia posuerit in initio septimi libri, nunc explicat illa uberius, et in hoc quidem capite intendit ostendere illud primum, in sequenti secundum. Et tandem in sexto capite colligit dari unum primum motorem.

In hoc ergo capite quarto facit tria: Primo ponit tres divisiones seu diversitates eorum, quae moventur; secundo incipit probare per inductionem omne, quod movetur, ab alio moveri; et tandem tertio colligit ipsam propositionem esse veram, quod omne quod movetur, ab alio movetur.

CIRCA PRIMUM: Prima divisio est: Eorum, quae moventur aut movent, quaedam per accidens, quaedam per se id habent. Dicuntur autem per accidens movere aut moveri, quae insunt eis, quae per se movent aut moventur, sive ut pars sive ut accidens, sicut Socrates per se loco movetur, album vero per accidens. Secunda divisio: Eorum, quae per se moventur alia a se, alia ab alio, alia secundum naturam, alia praeter naturam. Et dicuntur moveri secundum naturam, quia habent in se principium motus ut animalia. Tertia divisio: Quae ab alio moventur, quaedam etiam naturaliter moventur, ut inferiora deorsum, quaedam praeter naturam, ut inferiora sursum.

CIRCA SECUNDUM incipit inductione ostendere, quod omne, quod movetur, ab alio movetur. Primo enim id perspicuum est in omni motu praeter naturam seu violento; hoc enim est a principio extrinseco. Secundo in motu viventium, in quibus datur pars movens et mota, et moventur ab anima sicut navis a nauta. Tertio dubitationem habet in motu naturali inanimatorum, scilicet in gravibus et levibus; constat enim non moveri a seipsis, quia hoc est proprium viventium et eorum, quae possunt sistere motum suum et quiescere, cum voluerint, quod non habent gravia et levia. Similiter habent partes omnino similes, et ita una non se habet ut movens et alia ut mota, quod requiritur in his, quae moventur a se. Ut ergo videatur, a quo principio moveantur naturaliter, dicit quod gravia et levia possunt esse in potentia ad formam, qua gravia sunt, antequam sint genita, sicut aqua est potestate aer, et aer est in potentia aqua. Vel possunt esse in potentia ad motum, etiam postquam gravitatem habent, et haec est potentia ad actum secundum, quem habent sublato impedimento, similiterque ad locum, ad quem moventur tamquam ad naturalem sedem, ubi quiescant et in qua conserventur. Igitur gravia et levia per accidens moventur a tollente impedimentum, a quo tamen non moventur per se. Per se autem moventur ab eo, quod generavit seu fecit leve et grave. Ex quo colligit omne, quod movetur, ab alio moveri, quod est ultimum intentum in hoc capite.

SUMMA CAP. 5.

In hoc capite secundum principium Aristoteles proponit et explicat, scilicet non posse procedi in infinitum, sed deveniendum esse ad unum primum, quod moveat et non moveatur, et principaliter tria facit: Primo ostendit non dari processum in infinitum in causis moventibus; secundo non esse necesse, quod quidquid movet, ab alio moveatur, sed posse aliquid movere, et non moveri; tertio explicat, quomodo id quod se movet, sibi ipsi possit esse causa motus.

CIRCA PRIMUM ostendit non esse processum in infinitum, sed deveniendum esse ad unum primum movens immobile, quia quidquid movetur, necesse est moveri ab alio. Vel ergo id, a quo movetur, movet se vel rursus ab alio. Si a se tantum, in eo sistitur et est primum movens, quod non movetur, ut moveat. Si movetur ab alio et illud rursus ab alio in infinitum, ergo in talibus moventibus non datur primum et consequenter neque ultimum, cum hoc ab illo pendeat, remoto autem primo et ultimo movente nullus est motus.

CIRCA SECUNDUM probat non omne, quod movet, necessario moveri, quia vel omne, quod movet, debet moveri eadem specie motus vel alia. Non eadem, alioquin qui doceret geometriam, deberet eam addiscere, et qui saxum volvit, etiam deberet volvi. Si diversa, cum non sint infinitae species motuum, sed finitae, necessario est standum in aliquo, quod nulla specie motus moveatur. Quodsi dicatur esse recursum et circulum inter ista moventia, contra est, quia tunc sequeretur moveri aliquid a movente secundum motum eiusdem speciei, quia si movens motu locali movetur ab alteratione, et hoc ab augmentatione et illud a motu locali, ergo de primo ad ultimum movens motu locali movetur a motu locali. Ex quo colligit non esse dandum processum in infinitum, sed deveniendum ad unum, qui sit primum movens et princeps omnium motuum, quia per se movens est.

CIRCA TERTIUM probat, quod non potest aliquo modo dici, quod totum movet se totum, ita quod primo et per se sit movens et motum, quia si se totum moveret, esset idem alterans et alteratum, sanans et sanatum, in actu et potentia respectu eiusdem. Deinde nec potest dici, quod totum sic se movet, quod utraque pars utramque partem movet, quia sic non daretur unum primum movens, in quo sisteretur, sed utrumque esset primum et neutrum, quia utrumque movet et similiter utrumque movetur ad invicem. Imo hoc perinde erit, ac si totum moveret seipsum primo et per se. Quare in movente se necesse est, quod una pars sit movens et alia mota; et istae partes ita se habere debent in toto, quod se tangant mutuo aut una ab alia, et sic movens et motum debent esse simul secundum contactum. Et hac ratione dicitur illud totum movere seipsum, quia cum sint ibi tria, scilicet movere, moveri et se movere, hoc ultimum convenit toti, non quod moveat totum vel a toto moveatur, sed quod in se habendo partem moventem et motam, per aliquid sui movet aliquid sui, et sic movet seipsum.

Colligit ergo ex dictis dari aliquod primum movens immobile, aut cuius pars moveat et ab alio non moveatur, cum non procedatur in infinitum in moventibus et mobilibus.

SUMMA CAP. 6.

Tria in hoc capite demonstrat Philosophus: Primum, quod primus motor sit sempiternus; secundum, quod sit unus; tertium, quod primum illud, quod a primo motore movetur, est sempiternum.

PRIMUM ostendit ex eo, quia semper fuit motus, ergo semper fuit movens et primum movens.

SECUNDUM ostendit, quia omnes motus reducuntur ad unum, scilicet ad motum caeli, qui aeternus est et maxime uniformis; ergo ad unum motorem debent reduci. Si enim ad duos reducerentur, non esset unus et continuus. Quodsi dicatur motores orbium sub primo mobili per accidens moveri, et sic primus motor poterit moveri per accidens, et tamen esse principium motus perpetui et continui, respondet motores orbium non moveri per accidens motu accepto in se sicut anima moto corpore, sed motu recepto in ipsis orbibus, quatenus orbis inferior rapitur ad motum superioris orbis, et ideo stat motores orbium esse causas motus aeterni.

TERTIUM ostendit, tum quia primum movens est perpetuum et immobile, ita quod nec per se nec per accidens movetur; ergo id, quod immediate ab ipso est motum, aeternum est. Tum, quia nisi daretur primum mobile, quod sempiterno motu et indefectibili moveretur, non essent perpetuae generationes et mutationes horum inferiorum. Si enim non daretur corpus mobile et variabile et medium inter primum motorem et ea, quae corruptioni sunt subiecta, cum primus motor eodem modo semper se habeat, haec inferiora semper eodem modo se haberent nec variationi essent subiecta.

SUMMA CAP. 7., 8. et 9.

Tria ista capita consumit Philosophus in probando, quisnam motus sit primus et dignior inter ceteros, et ex tribus generibus motuum ostendit localem esse primum inter ceteros. Inter locales autem rectum et reflexum non posse esse continuum et perpetuum, atque adeo nec primum, circularem vero esse primum, quia est continuus et perpetuus.

IN CAPITE ERGO SEPTIMO docet lationem esse priorem aliis motibus natura, tempore et dignitate. Natura, quia potest esse sine illis, siquidem continua est, alii vero motus non, illi vero sine latione esse non possunt, saltem sine latione caeli. Tempore, quia latio est aeterna et ab aeterno, alii motus variantur tempore. Dignitate, quia convenit nobilioribus entibus, utpote animalibus perfectioribus et caelis et his, quae per se moventur.

IN OCTAVO AUTEM CAPITE ostendit inter motus locales neque rectum neque mixtum seu reflexum posse esse continuos et perpetuos.

Et de recto probat, quia non potest continuari per infinitam magnitudinem, cum illa non detur, et sic non potest esse perpetuus, nisi fiat per recursum et reflexionem a puncto opposito ad oppositum.

Motus autem reflexus continuus et perpetuus esse non potest, quia motus reflexus discontinuatur a directo, cum detur aliqua quies in puncto reflexionis, et quia reflexus et directus sunt motus contrarii, quoniam ad contraria loca tendunt, ergo non sunt idem motus et continuus.

Hinc rursus respondet ad argumentum Zenonis in sexto libro propositum, quod mobile decurrit infinita indivisibilia et partes finito tempore; responderat enim etiam tempus habere similiter infinita indivisibilia, quae responsio fuit ad hominem. Nunc secundum veritatem respondet partes illas actu non esse infinitas, sed finitas, solum vero in potentia infinitas; infinitum autem in potentia finito tempore pertransiri potest.

IN CAPITE NONO ostendit nullam esse repugnantiam in motu circulari, ut continuus et aeternus sit, et redit ad probandum, quomodo id repugnet aliis motibus. In circulari enim motu reditur ab eodem puncto ad idem punctum, et principium coniungit fini, unde nec debet in reflexione quiescere neque contrariis motibus agitari.

SUMMA CAP. 10.

Intentum huius capitis est ostendere, quod primus motor est indivisibilis, id est incorporeus, carens magnitudine, et infinitae virtutis. Ad quod probandum praesupponit tres propositiones; deinde interponit dubitationem quamdam de motu proiectorum; tertio concludit intentum.

PRIMO ergo praesupponit tres propositiones, quarum prima est: «Nulla virtus finita potest movere tempore infinito». Secunda propositio: «In magnitudine finita non potest dari infinita virtus». Quod intelligitur de magnitudine materiali, quantum est ex vi et proportione formae materialis. Tertia propositio: «In magnitudine infinita non potest esse virtus finita», quia virtus magnitudinis infinitae vincit quamcumque virtutem finitam, ergo est infinita.

CIRCA SECUNDUM interponit dubitationem, quomodo proiecta v. g. sagitta moveatur, cum recedat a proiciente nec moveri possit ab aere, cum sit eadem difficultas, a quo iste aer moveatur.

Respondet moveri ab impellente, quatenus tangit partem aeris propinquam, et illa aliam et aliam et eam, quae lapidi adhaeret, ipsum deferre, cessat autem moveri, cum virtus impressa minor est in consequenti quam in primo. Unde talis motus non est continuus, quia licet propter unitatem mobilis videatur continuus, est tamen discontinuus propter diversa moventia, scilicet varias partes corporis intermedii moventes.

CIRCA TERTIUM colligit imprimis motorem primum esse unum, quia est principium unius et sempiterni motus; esse immobilem, quia non est processus in infinitum in moventibus motis ab alio, et sic non movetur nec etiam per accidens, quia non habet necessitatem movendi, quia ab alio non movetur, sed a se movet. Similiter non fatigatur in movendo, quia non patitur motum aliquem, et sic virtus eius non fatigatur neque laborat. Existit autem in principaliori parte mundi, quae est vel suprema circumferentia vel centrum; potius autem est in suprema circumferentia, quia illa velocissime rapitur, et sic ibi maiorem vim suam exercet primum movens. Et dicitur esse ibi non per determinationem suae substantiae ad illum locum, sed per efficaciam motus, quia inde motus incipit. Et tandem concludit non habere magnitudinem seu corporeitatem, quia haec vel esset finita vel infinita. Infinita magnitudo non datur, ut in tertio probatum est; finita autem non potest esse, quia primus motor movet tempore infinito, ergo habet virtutem infinitam, quae in magnitudine finita esse non potest, ergo caret omni magnitudine.

Et sic finitur textus Aristotelis in libris Physicorum.