Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Cum inceptio significet initium durationis et desitio finem, nihil aliud sunt termini inceptionis et desitionis quam instantia, sicut termini lineae sunt puncta, et sic tota difficultas in inceptione et desitione rerum consistit in designandis instantibus, quibus res initiatur aut finitur.

Ut autem diximus in q. 8.,¹ duo sunt modi incipiendi et totidem desinendi, scilicet intrinsce et extrinsece. Intrinsce dicitur aliquid INCIPERE, quando in aliquo instanti habet existentiam et immediate antea non habebat, et hoc vocatur «incipere per primum esse». Extrinsce dicitur incipere, quando in aliquo instanti nondum habet esse, sed immediate post habebit, eo quod talis res incipit modo temporis divisibili, non modo instantis, et ita non potest signari, ubi primo incipiat, et hoc vocatur «incipere per ultimum non esse», id est per instans, ubi ultimo non est, et immediate post incipit esse. Ex parte DESITIONIS terminus intrinscus est, quando in aliquo instanti est verum dicere: «Nunc est et immediate post non erit», et hoc est «desinere per ultimum esse». Extrinsecus modus desinendi est, quando est verum dicere: «Nunc non est et immediate antea erat», et vocatur «desinere per primum non esse», eo quod non designatur, ubi res ultimo fuit, sed ubi primo non est. Res autem spirituales licet nostro tempore et instantibus non mensurentur, quia tamen virtualiter illis coexistunt et nostro modo intelliguntur, etiam ad mensuram nostrorum instantium eas regulamus.

Circa res ergo permanentes sit PRIMA REGULA: Substantiae permanentes, sive generatione sive creatione instantanea fiant, incipiunt per primum esse, non obstante quod generationem praecedat alteratio, quae est motus.

Haec conclusio intelligitur per se et connaturaliter loquendo. RATIO EST, quia istae substantiae fiunt actione indivisibili, ergo in instanti.

Antecedens patet, quia non suscipiunt magis et minus, in quantum substantiae sunt. Neque creatio est productio per partes et per motum, cum sit totius entis productio ex nihilo, ergo instantanee producit. Quodsi produceret per motum, ita quod esset verum dicere: «Nunc non est, immediate post hoc erit», vel immediate post incipiet totum vel pars. Non totum, quia illa mensura est partibilis et habet prius et posterius, ergo prius est attingibilis pars quam totum, alias mensura attingendi non esset partibilis, ergo e contra, si non assignatur pars prior et posterior, sed totum simul non incipit modo divisibili, sed indivisibili. Si autem immediate post non incipit totum, sed pars, ergo illa actio non est factiva totius nisi mediantibus partibus sicut motus, atque adeo non est per se primo productiva totius entis.

De substantia vero, quae producitur per generationem, constat etiam produci in instanti: Tum quia substantia non habet contrarium, cum non suscipiat magis et minus; tum quia terminus per se primo generationis est aliquod totum subsistens, non ut producitur per partes, sed ut totum est, ergo non respicit productionem modo divisibili, sed indivisibili, scilicet ut totum et integrum, nec potest in quacumque parte minori et minori produci, cum exigat determinatam quantitatem, ut producatur, ut diximus supra q. 8.² Videatur D. Thomas Quodlib. 7. art. 9.³ et in hoc libro lect. 7.⁴

Statim vero se offerebat argumentum de dispositione ultima, quae fit per motum alterationis. Et in illo instanti terminante motum est verum dicere: «Non est ultima dispositio»; et in illo instanti adhuc non est verum dicere: «Nunc est forma genita», alias in illo instanti iam non esset forma corrupta, et consequenter ultima dispositio numquam esset in subiecto corrumpando, sed in generando, atque adeo non desineret forma corrupta ex vi dispositionis ultimae, quidquid autem infra ultimam dispositionem est, compatibile est cum illa. Si ergo in illo instanti est dispositio ultima, et in illo nondum est forma genita, immediate post erit, atque adeo non incipiet in instanti intrinsce.

Hoc argumentum multa tangit, quae tractanda sunt in libris de Generatione.⁵ Nunc sufficit dicere, quod ultima dispositio numquam est nisi in subiecto generando, quia semper est coniuncta ipsi formae genitae, nec producitur a sola alteratione, sed ab ipsa generatione producente formam substantialem, quia ut coniuncta illi, et non seorsum producitur. Desinit autem forma corrupta ex vi ultimae dispositionis, non quia in ipsa recipiatur, sed quia cum ipsa non compatitur, sicut etiam expellitur a forma substantiali, non simul existente cum forma corrupta, sed simul non compatiente. Quidquid autem infra ultimam dispositionem est, compatitur cum forma corrupta et in illa recipitur, sed cum advenit ultima dispositio, advenit etiam forma substantialis ut illi coniuncta et expellitur in genere dispositionis ab ultima dispositione et a forma substantiali in genere causae formalis. De hoc autem puncto in dicto loco plenius tractabitur.

Quodsi inquiras, utrum possit per creationem produci aliquid non in instanti, sed in tempore de potentia absoluta, respondetur plures id negare, ut Vazquez 1. partis 2. tom. disp. 229. cap. 10. n. 45. Alii contra sentiunt posse creari in tempore. De quo videri potest Cursus Carmel. hic disp. 26. q. 4. § 2., Fuente 6. Phys. q. 2. diffic. 3. art. 3. et alii.

Veritas tamen est utramque sententiam quoad aliquid veram esse. Nam si intelligamus posse aliquid creari in tempore quantum ad mensuram intrinsceam creationis vel rei productae, hoc repugnat, quia illa entitas et actio ab intrinsce habent incipere modo indivisibili. Si vero loquamur de successione extrinseca, id est de mensura coexistente extrinsece tempore divisibili, sic non repugnat creari aliquid a Deo in instanti correspondente tempori nostro divisibili, sicut substantia indivisibilis angeli coexistit spatio et tempore divisibili, modo tamen indivisibili ex parte sui. Sic ergo non repugnat immediate post instans nostri temporis aliquid creari a Deo, non quidem in instanti eiusdem temporis, quod non immediate sequitur, sed in instanti alterius mensurae, quod aequivalet nostro tempori, v. g. in mensura aevi. An vero possit similiter annihilari vel desinere substantia in mensura temporis, statim dicemus.

SECUNDA REGULA SEU CONCLUSIO: Res permanentes desinunt per primum non esse connaturaliter loquendo, etiamsi desinant per annihilationem, supernaturaliter autem seu praeternaturaliter non repugnat aliquid desinere per ultimum esse.

PRIMA PARS quantum ad annihilationem probatur, quia annihilatio est suspensio totius concursus, quo res fuit creata et conservatur in esse. Hic autem cum modo indivisibili detur, eius suspensio connaturaliter fit in instanti, sicut creatio in instanti fit. Si autem suspenditur concursus in instanti, in eodem instanti intrinsce desinit creatura. Neque enim potest suspenso concursu in eo instanti durare et immediate post desinere, atque adeo erit verum dicere in illo instanti: «Nunc non est creatura et immediate ante erat». Hoc autem est desinere per primum non esse, quia tunc primo non est. Si autem desineret per ultimum esse, esset verum dicere: «Nunc est et immediate post non erit»; atque adeo esset verum dicere: «Sine concursu Dei in hoc instanti creatura est, et immediate post ablatum concursum non erit». Ceterum quia potest Deus suspendere suum concursum non in instanti nostro, sed immediate post illud, quia immediate post libere continuat et potest non continuare, ideo si immediate post instans tollat concursum, desinet per ultimum esse dicendo: «Nunc est, immediate post non erit». Quae regula nullo modo potest negari, licet aliqui auctores oppositum dicant, fortasse mutatis terminis.

SECUNDA PARS conclusionis intelligitur de re, quae desinit ad generationem alterius incipientis per primum esse. Nam si aliqua forma incipiat per ultimum non esse, tunc illa, quae desinit ad eius inceptionem, necessario desinit per ultimum esse, eo quod desinit immediate post instans sic enim aliud incipit. Ex hoc probatur conclusio posita, quia tales res permanentes desinunt ad generationem alterius, ita quod idem est instans generationis unius et desitionis alterius. Et ita si res generatur per primum esse, necessario desinit res corrupta per primum non esse, alias esset verum dicere: «Nunc est res illa, immediate post non erit», si desineret per ultimum esse; sed in illo nunc res est generata. Ergo esset simul in eodem instanti forma genita et corrupta, vel si in illo nunc non est forma genita, sed immediate post erit, non generabitur in instanti per primum esse, sed in tempore per ultimum non esse, cuius oppositum ostendimus.

Ex quo sequitur, quod quando incipit motus per ultimum non esse dicendo: «Nunc non est motus, immediate post erit», talis motus non excludit necessario formam, quae toto tempore antecedenti quievit, sed incipit excludere. Compatitur enim motus ad unam formam cum retentione oppositae, licet via corruptionis, sicut aegritudo cum vita et frigus cum calefactione movente ad calorem.

DICES primo: Repugnat, quod substantia desinat per primum non esse, si desinit per annihilationem, quia totum illud esse est indivisibile, et suspensio concursus est indivisibilis; ergo desinit ad modum instantium. Sed instantia desinunt per ultimum esse; ergo talis substantia, quae desinit per annihilationem, desinit per ultimum esse.

Secundo: Nulla res permanens nec per se, neque per accidens, nec etiam supernaturaliter potest desinere per ultimum esse. Nam quod desinit per ultimum esse, habet totum non esse in tempore, quia est verum dicere: «Nunc est, immediate post non erit»; immediate autem post est tempus. Sed hoc non potest convenire rei permanenti, quia convenit ei totum suum esse indivisibiliter, ergo non esse, quod est eius oppositum, etiam indivisibiliter debet poni, quia id, quod tollit, indivisibile est, ergo non in tempore.

Tertio: Res successiva nec de potentia absoluta potest incipere aut desinere in instanti per ultimum esse. Si enim esset in instanti, non haberet partem post partem, quod est contra quidditatem successivi; ergo non potest verificari, quod sit in instanti. Ergo etiam res indivisibilis non potest verificari, quod sit in tempore.

Ad primum negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod indivisibile formale, ut instans, solum desinit per ultimum esse, indivisibile autem subiective et materialiter, scilicet id, quod est subiectum indivisibilis durationis, bene potest desinere per primum non esse, si desinit annihilatione. Instans autem desinit annihilatione, sed successione temporis, quia in instanti, quo est, non potest annihilari, desinit ergo immediate post, et⁶ immediate post non est instans, sed tempus, quod est per ultimum esse. Res ergo, quae annihilatur, desinit ipsa annihilatione in instanti, in quo suspenditur concursus, non immediate post, atque adeo per primum non esse. Neque est necesse, quod primum non esse sit privativum, id est adiunctum generationi alicuius rei; sufficit, quod sit pura negatio essendi.

Ad secundum negatur antecedens. Ad probationem respondetur, quod bene potest non esse rei indivisibilis dari in tempore, et non in instanti intrinsce. Imo quod desinit per ultimum esse, non habet ipsum non esse in instanti, sed immediate post, quia non esse non mensuratur duratione sicut ipsum esse nisi per accidens, quando sequitur ad inceptionem alicuius esse, per cuius inceptionem aliquid corrumpitur; tunc enim desinit res in instanti, in quo primo opposita generatur et est. Secus est, si Deus suspendat concursum in tempore, et non in instanti; tunc enim desinit per ultimum esse, ut dictum est.

Ad tertium respondetur, quod motus non posset intrinsce mensurari duratione indivisibili, quia sic destrueretur ratio motus, quae petit partem post partem; instans autem habet negationem partium. Nec potest coexistere instantaneae durationi, nisi sit instans aequivalens multo tempori, sicut est instans aevi, quod tamen non correspondet motui, ut propria et adaequata mensura, sed inadaequata; multa enim successiva coexistunt instanti angelico. Et similiter res indivisibiles, licet intrinsce non possint mensurari mensura divisibili et successiva temporis, bene tamen extrinsece coexistendo in mensura indivisibili, quae aequivalet et coexistit multo tempori, ut explicatum est.

PRIMA REGULA: Motus incipit per ultimum non esse et desinit per primum non esse.

RATIO primae partis est manifesta, quia motus successivus non habet esse in instanti, cum non habeat esse indivisibile, ergo in tempore. Ergo non incipit per primum esse, alias esset verum dicere: «Nunc est, et immediate ante non erat». Non potest autem verificari de motu, quod nunc est; hoc enim pertinet ad mutatum esse, quod est terminus motus. Et sic ad tale mutatum esse praecedit moveri, ut probat Philosophus in hoc libro 6.¹ Ergo motus ut distinguitur a mutato esse, quod est indivisibile motus, non incipit in instanti indivisibili, sed divisibiliter, quod est incipere per ultimum non esse, et non per primum esse.

Nec potest dici, quod motus incipit per aliquid indivisibile, licet non sit mutatum esse, quia hoc est terminus motus, non initium. Nam contra est, quia illud indivisibile, quod dicitur initium motus, modo est, et ante non erat, cum in illo instanti incipiat. Ergo est aliqua mutatio seu mutatum esse, et cum ante illud non praecesserit aliquod moveri, erit actio instantanea sine aliquo motu praecedenti, sed quiescente subiecto toto tempore ante in opposita forma. De qua actione non loquimur, sed de successiva; imo inde probat D. Thomas 1. p. q. 53. art. 3. non posse angelum moveri in instanti, quia non potest aliquid toto tempore praecedenti quiescere et in ultimo instanti illius temporis moveri seu aliter se habere. Quae doctrina est eadem cum ea, quae traditur a Philosopho in hoc libro textu 56.² et ibi a D. Thoma lect. 8.,³ quod cum motus stricte dictus sit de uno positivo ad aliud positivum, non potest stare, quod subiectum toto tempore quiescat sub una forma positiva et in ultimo nunc illius temporis inveniatur mutatum ad aliam, eo quod in illa forma est tamquam in termino a quo, quiescendo tamquam in forma positiva et sine motu et tendentia ad terminum ad quem, ut supponimus, quia toto tempore quiescit. Ergo si in ultimo nunc illius temporis est in termino ad quem, sine transitu et tendentia mutatur de termino a quo ad terminum ad quem, cum numquam ante illud ultimum nunc moveatur, sed quiescat, quod naturaliter esse non potest. Nam etiam in generatione substantiali datur motus et alteratio praecedens, et ante illuminationem de novo motus luminosi. Supernaturaliter autem potest oppositum contingere, ut si Deus subito producat terminum ad quem et destruat terminum a quo sine transitu medio de uno ad aliud.

Quod vero omnis motus desinat per primum non esse, constat, quia si desineret per ultimum esse, esset verum dicere: «Nunc est motus, immediate post non erit». Numquam autem verificatur de motu, quod est in instanti et in nunc, cum essentialiter sit divisibilis secundum partes priores et posteriores, quae non possunt esse in instanti.

SECUNDA REGULA: Res permanentes, quae incipiunt et desinunt modo successivo, ut calor, quantitas et similia, incipiunt et desinunt ad modum motus quantum ad suam entitatem absolutam. Si vero considerentur quantum ad gradus vel ratione maioris et minoris quantitatis, si gradus sit certus et determinatus, et in parte certa et determinata, incipiunt per primum esse, alias per ultimum non esse.

PRIMA PARS probatur, quia motus non est praeter res, ad quas est motus, sed est ipsa res in fieri et tendentia, et sic incipiente motu incipit res ipsa, v. g. qualitas, ad quam est motus. Ergo sicut motus incipit per ultimum non esse, ita et res illa, ad quam est motus; et simile est de eius corruptione supposito, quod corrumptur per motum.

SECUNDA VERO PARS probatur supponendo, quod in qualitatibus v. g. non solum datur latitudo ab una qualitate ad aliam, sed etiam datur latitudo gradualis a minori ad maiorem gradum et e contra. Inter gradum autem et gradum datur latitudo divisibilis secundum magis et minus ad modum partium proportionalium, sive⁴ istae partes intelligantur formaliter in qualitate sive virtualiter iuxta diversas operationes, de quibus in libris de Generat. q. 4.⁵ Et qualitatem secundum istas partes proportionales vocamus formam indeterminatam, sed secundum partes aliquotas seu gradum certum vocamus formam determinatam.

Dicimus ergo, quod, ut graduatio qualitatis, qua redditur tanta, incipiat per primum esse, debet concurrere duplex conditio: Prima, quod gradus ipse seu pars qualitatis sit certa; secunda, quod subiectum seu pars subiecti, in qua incipit, sit certa et determinata. Si vero altera conditio deficiat, incipiet per ultimum non esse.

RATIO EST, quia stante utraque conditione, si inciperet gradus caloris v. g. ut quatuor, per ultimum non esse, esset verum dicere: «Nunc non est talis gradus caloris, et immediate post erit». Vel ergo in illo instanti deest aliquid ad illum gradum determinatum vel non. Si non deest, ergo iam datur, et sic non incipiet immediate post in illa parte. Si deest aliquid, vel divisibile vel indivisibile. Si divisibile, non incipiet immediate post in tota illa parte, quia de illo divisibili prius attingetur una medietas quam alia, et sic immediate post adhuc non incipiet tota. Si indivisibile, non potest acquiri immediate post in tempore, sed in instanti, quae⁶ est mensura indivisibilis; ergo non incipit immediate post instans, ergo neque per ultimum non esse.

Ceterum si pars, in qua incipit gradus qualitatis, non sit determinata, vel ipse non sit certus et determinatus gradus, bene potest incipere per ultimum non esse, ut patet, quando intensio est motus uniformiter difformiter diffusus. Sic enim calidum, v. g. ut quatuor, si in aliquo instanti applicetur subiecto, ita diffundit calorem, quod in superficie immediata ponit calorem ut quatuor, et in eo, quod immediate sequitur post superficiem, quidquid est infra calorem ut quatuor, et sic consequenter minus ac minus usque ad non gradum. Si ergo incipiat motus intensionis, cum debeat incipere per instans extrinsecum seu ultimum non esse, oportet, quod immediate post instans illa pars, quae immediate sequitur post superficiem, maiorem intensionem acquirat. Ergo cum talis calor sit illud, quod immediate est infra gradum quatuor, immediate post crescit, immediate post accipiet gradum ut quatuor, et sic incipiet ille gradus ut quatuor immediate post instans in illa parte incerta, quod est incipere per ultimum non esse. Et eodem modo incerta pars formae poterit incipere immediate post instans ratione motus uniformiter difformis, praesertim⁷ explicando istas partes graduativas intensionis, non quod sint partes formales et permanentes in qualitate, sed ipsum fieri seu transitus de uno gradu ad alium, de uno modo seu terminatione radicationis formae ad aliam, quae sunt partes virtuales, id est in fieri et tendentia ad gradum acquirendum, ut dicemus in libris de Generatione.⁸

Quodsi dicas currere hic argumentum supra⁹ factum, quia in parte immediata post superficiem vel deest aliquid divisibile vel indivisibile ad gradum ut quatuor, et quidquid dicatur, non potest incipere immediate post ille gradus certus: respondetur deesse aliquid divisibile per modum partis proportionalis et designatae; sed illa vincitur per motum, qui etiam immediate post modo divisibili incipit, et sic etiam ponit modo divisibili, quidquid restat ad gradum ut quatuor.

Et si urgeas, cur non idem dicamus, quando in parte certa incipit gradus certus, respondetur, quod illa pars cum sit certa, non potest vinci per illam partem motus, quae incipit immediate post instans, quia illud, quod immediate post instans sequitur, est aliquid divisibile indesignatum et proportionale, et sic non potest afficere qualitative totam partem certam. At vero si tota pars certa moveatur usque ad ultimum instans, quo incipit certus gradus in ea, tunc immediate ante instans non deest nisi aliquid indivisibile, ut producatur ille gradus, quia nihil deest quoad fieri et divisibilitatem eius, sed quoad terminari, et ut sit in facto esse, quod est indivisibile.

Quodsi petas, quomodo desinant istae formae, quae fiunt per motum, sive secundum se sive secundum graduationem, respondetur, quod desinunt ad inceptionem formae oppositae. V. g. calor incipit remitti ad motum frigoris, frigus autem incipit per ultimum non esse, quia incipit per motum, in quo est verum dicere: «Nunc non est frigus, immediate post erit». Et sic necesse est, quod desinat ille gradus caloris seu remittatur per ultimum esse, in quo est verum dicere: «Nunc est talis gradus, immediate et post non erit», quia nunc non est frigus, et immediate post erit, et cum frigore introducto non stat ille gradus caloris. Si autem calor desinat non solum quantum ad gradum, sed etiam quoad totam entitatem, desinit per primum non esse, quia non desinit nisi ad totalem introductionem formae oppositae, quae introducitur in instanti terminante motum, in quo est verum dicere: «Nunc est frigus, immediate autem antea non erat, et consequenter nunc non est calor». Et sic verificatur, quod nulla forma perfecte et totaliter desinit per ultimum esse, nisi sit instantanea.

TERTIA REGULA: Quaecumque indivisibilia successiva incipiunt per primum esse et desinunt per ultimum esse.

Constat hoc, quia tantum durant per instans. De instanti autem est verum dicere: «Nunc est et immediate antea non erat», et similiter: «Nunc est et immediate post non erit»; ergo incipit per primum esse et desinit per ultimum esse. Si autem inciperet per ultimum non esse dicendo: «Nunc non est et immediate post erit», darentur duo nunc seu instantia immediata. Indivisibilia autem permanentia, ut punctum in quantitate, actus indivisibilis in intellectu et similia incipiunt lege rerum permanentium.

ULTIMA REGULA: Quies negativa motus incipit et desinit sicut instans, quia solum datur in instanti, in quo est incapacitas ad motum. Quies autem privativa incipit per ultimum non esse et desinit per ultimum esse.

Et probatur, quia non potest incipere illa quies in instanti intrinsce, quia in illo non est capacitas ad motum, et consequenter non est quies per modum privationis; ergo incipit immediate post instans, quia immediate post potest esse motus, et consequenter, si nunc non movetur, incipit quiescere privative. Desinit autem quiescere, quando incipit moveri ab una forma ad oppositam. Licet enim adhuc in illa sit (quia non corrumpitur illa forma, quousque altera introducatur, quae est terminus motus), tamen non est in illa quiescendo, sed tendendo ad oppositam. Tollitur ergo quies, quando incipit motus. Sed incipit motus per ultimum non esse, ergo desinit quies per ultimum esse, quando est verum dicere: «Nunc est quies, immediate post non erit», quia immediate post est motus.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ad probandum motum incipere per primum esse seu dari primum mutatum esse. Nam aliquis terminus motus, v. g. aliquis locus, primo acquiritur, alias non relinqueretur aliquis terminus a quo, si aliquis non acquiritur. Ergo sicut est dare primum terminum a quo qui relinquitur, ita primum terminum ad quem, qui acquiritur. Si autem nullus assignatur, ergo versus principium omnis motus est infinitus, cum careat principio.

Confirmatur in illo casu supra¹⁰ posito de cane cadente e turri, qui moritur in medio. Tunc enim ille motus distinctus, qui incipit in cadavere, incipit in instanti, quia cum generatione continuatur; ergo potest motus incipere in instanti. Denique in motu datur ultimum mutatum esse, in quo desinit motus; ergo eadem ratione poterit dari primum mutatum esse, licet in instanti non sit motus.

RESPONDETUR non dari primum terminum acquisitum per motum, nisi talem terminum praecedat aliquis motus, quo acquiritur, atque adeo motus non initiatur in ipso termino. Et licet detur terminus a quo designatus, tamen quando incipit motus, non relinquitur in facto esse, sed quando terminatur motus. Et sic quando motus incipit adhuc mobile potest esse sub termino a quo, licet non in esse quieto, sed in moveri et via corruptionis, sicut dum quis movetur ad mortem per aegritudinem, adhuc est in vita. Neque hoc est carere principio et esse infinitum versus initium, quia non caret principio extrinseco motus, sed intrinsce, neque habet infinitatem nisi syncategorematice, quia cum incipiat modo divisibili et pars illa sit divisibilis in infinitum, licet sub parte finita contineatur.

Ad confirmationem iam supra respondimus in illo instanti, quo generatur cadaver, non dari motum, sed incipere extrinsece et discontinuari a motu praecedenti propter generationem distincti subiecti, a qua generatione, et non a motu, procedit illa acquisitio loci, in qua cadaver invenitur, quando primo generatur. Et¹¹ sic discontinuatur ille motus, quia terminus ille, in quo invenitur cadaver, quando generatur, seu illud ubi, non acquiritur a motu, qui ante fiebat in cane, sed a generatione cadaveris, per quam omnia accidentia mutantur, etiam locus seu ubi, et incipit extrinsece motus illius corporis decidens ex vi generantis illud cadaver extra proprium locum.

Ad ultimum dicitur dari in motu ultimum mutatum esse, quia datur finis motus, qui finitur in aliquo termino producto, et tale mutatum esse praeceditur a toto moveri. At vero si daretur primum mutatum esse, non praecederet aliquod moveri, alias non esset primum principium motus illud mutatum esse, sine moveri autem non potest dari mutatum esse. Nec intelligimus, quod ultimum mutatum esse terminat motum, quasi intrinsce includendo in se partes priores et posteriores, sed quasi ab illis relictum et extrinsece terminans motum.

Quodsi instes, quia in ultimo mutato esse existit motus; ergo adhuc tunc non desinit intrinsce et per primum non esse, sed per ultimum esse.

Antecedens constat, quia motus est divisibilis, ergo non possunt omnes partes simul desinere, sed una prius, quam alia; ergo quando advenit ultimum instans, non omnes simul desinunt, sed aliquid desinit et aliquid permanet; ergo adhuc aliquid motus tunc datur. Et deinde, quia motus existit per suum indivisibile, sicut tempus per instans; ergo in illo indivisibili adhuc existit motus. Imo non nisi per illud, sicut patet, quando incipit aliquis gradus caloris per primum sui esse, ut diximus; tunc enim vel adhuc existit motus vel incipiet ille gradus caloris sine actione, si tunc non datur motus. Denique in quantitate permanente quantumcumque dentur partes in infinitum divisibiles, tamen datur aliquis primus terminus et ultimus, inter quos illae partes includuntur et redduntur finitae. Ergo similiter partes motus priores et posteriores aliquo primo termino includuntur, quia ubi datur prius, datur primum, nisi sit processus in infinitum.

RESPONDETUR, quod in ultimo mutato esse nulla pars motus invenitur intrinsce, et ita in illo non desinunt simul omnes partes, neque aliqua illius permanet, sed immediate ante omnes partes successive transierunt. In ultimo autem instanti iam non transeunt, sed terminative transactae sunt. Dicuntur autem desinere in illo instanti, non quia in illo adhuc sit motus, sed quia in facto esse iam non est, cum immediate ante successivis desinerent transeundo. Partibus autem transeuntibus succedit instans.

Ad secundam probationem dicitur, quod tempus et motus existunt per indivisibilia continuata, non per terminativa; durat enim per illa, per quae continuatur eius esse in ratione succedendi. Terminativum autem instans est desitio non existentiae motus. Ille autem terminus seu gradus, qui producitur in illo instanti terminativo, habet in illo instanti actionem terminative existentem et virtualiter, non successive et formaliter. Haec est enim natura motus, quod una pars resultat et sequitur ex alia. Et sic licet illa transeat successive, altera producitur ex illa terminative, et sic producitur una ex alia succedendo illi. Nec requiritur, quod tunc existat formaliter pars antecedens, quando existit et producitur sequens, sed sufficit, quod immediate praecesserit et illi altera continuetur et¹² per indivisibilia terminetur, transeunte parte et succedente indivisibili ut ab illa parte successiva producto. Ratione enim continuationis virtualiter dicitur manere seu terminative; de quo amplius dicemus in libris de Generatione.¹³

Ad ultimam probationem dicitur, quod tam in quantitate permanente quam in successiva partes clauduntur terminis seu indivisibilibus, sed cum hac differentia, quod in quantitate successiva termini sunt extrinseci ipsis partibus nec positionem habent in illis, quia se habent ut terminus a quo et ad quem, et a primo incipit motus relinquendo illum, in secundo terminatur cessando. In quantitate autem permanente termini seu indivisibilia habent positionem in ipso continuo et coniuncta sunt permanenter partibus, nec se habent tamquam terminus a quo et ad quem, et ideo sunt intrinsci et permanentes in ipsa quantitate, non extrinseci, ut in motu.