Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Principium loquendo in tota sua generalitate distinguitur a D. Thoma 5. Metaph. lect. 1.¹ a causa hoc modo, quod principium ordinem quendam importat ad principiatum, at vero causa importat influxum quendam ad esse causati. Dividitur vero principium ibidem in illud, quod est primum vel in esse rei, sicut prima pars dicitur principium, vel in fieri rei vel in cognitione rei, sicque definitur principium a Philosopho² ibi, quod «est primum, unde aliquid est vel fit vel cognoscitur». Addit vero D. Thomas ibi, quod principia quaedam sunt intrinseca, quaedam extrinseca, et inde discernetur, quomodo se habent ista tria, principium, causa, et elementum. Omnia enim dicunt aliquam rationem primi, sed distinguuntur, quod principium est communius quam causa, et causa quam elementum. Salvatur enim ratio principii, ubicumque salvatur ordo primi ad principiatum, et sic in divinis processionibus invenitur ratio principii, quia invenitur ordo unius ab alio, et a quo alius, nec tamen invenitur ratio causae, quia non invenitur influxus in esse et consecutio ipsius esse cum³ dependentia et inferioritate, licet inveniatur communicatio esse, de quo videndus est D. Thomas 1. p. q. 33. art. 1. ad 1. Similiter terminus a quo incipit motus et punctum respectu lineae dicuntur principia, sed non causae. Deinde etiam causa in plus est quam elementum, comprehendit enim causa tam intrinsecam quam extrinsecam; unde coelum dicitur causa istorum inferiorum, sed non elementum, et similiter etiam finis est causa, et non elementum. Sola autem causa intrinseca potest dici elementum, et sic minus late patet quam causa.

Principium sic generaliter sumptum includit tam principia metaphysica quam physica, tam intrinsica quam extrinseca, tam in facto esse quam in fieri, et dicimus principia physica sumendo ly physicum non pro eo solum, quod est reale, sed quod est subiectum motui imperfecto et corporeo. Metaphysica ergo principia sunt communia omni generi entis, scilicet actus et potentia, ut dicitur 12. Metaph. textu 26.⁴, lect. 4. apud D. Thomam⁵. Principia vero physica important actum et potentiam non absolute in omni latitudine, sed in genere mobili seu transmutabili, et ita actus dicitur forma, potentia vero vel sumitur pro subiecto, et sic est materia, vel pro potentialitate seu statu carentiae formae, et sic est privatio.

His positis principia naturalia in communi loquendo definiuntur a Philosopho in hoc 1. libro textu 42.⁶, lect. 10. apud D. Thomam⁷, penes tres conditiones, quae ad illa requiruntur: «Principia sunt, quae non sunt ex aliis nec ex alterutris, sed omnia ex ipsis». Ubi solum definit prima principia naturalia, scilicet quae simpliciter habent rationem principii, ita quod nullo modo sunt principiata. Secunda autem principia, quae sunt ex his primis, ita sunt principia, quod etiam sunt principiata et constantia ex aliis prioribus. Et sic dicuntur non esse ex aliis, sed omnia ex ipsis, quia non habent alia priora, ex quibus principientur, quaecumque vero res principiantur, ex ipsis sunt. Et sic excluduntur ab hac definitione quatuor elementa et ipsum coelum, quae licet sint principia, non tamen sunt prima, sed ex aliis prioribus constant, scilicet materia et forma.

DUBITANT tamen aliqui in praesenti, an Philosophus definiat hic principia naturalia quoad fieri et generari, an solum quoad esse. Aliqui enim recentiores existimant, rationem principiorum non consistere in eo, quod non fiant ex aliis nec alterutris, sed quod non sint ex aliis nec ex alterutris. Unde videntur ab hac definitione excludere privationem.

Sed oppositum expresse tenet D. Thomas, ut videri potest in hoc 1. Phys. lect. 13.⁸ exponens illa verba cap. 7. textu 65.⁹: «Sunt causae et principia eorum, quae natura sunt» etc., ubi sic inquit: «Et notandum est, quod hic intendit inquirere Aristoteles principia non solum fiendi, sed etiam essendi, unde signanter dicit, ex quibus primis sunt et fiunt». Ergo hic definiuntur non solum principia rerum in esse, sed etiam in fieri. Et ratio est, quia non traditur alia definitio pro principiis generationis quam pro principiis compositionis, sed una dari potest pro omnibus principiis in communi, nec alia quam ista. Et ita convenit ista definitio non solum duobus principiis, quae sunt principia in componendo, scilicet materiae et formae, sed etiam privationi, quae est principium in fieri et generari. Et idem sumitur ex verbis Philosophi in hoc 1. libro textu 65. in fine¹⁰, ubi inquit «ex his, scilicet materia et forma, fieri ea quae fiunt». Et similiter in textu 42.¹¹, lect. 10. apud D. Thomam¹², dicit, quod «prima contraria sunt, quae non ex se mutuo fiunt», ut habet nova translatio, ubi antiqua dicebat, quod «contraria non sunt ex alterutris». Denique in 5. Metaph. textu 5.¹³ dicit Philosophus naturam dici uno modo «id, ex quo aliquid est et fit», et loquitur de materia, quae est principium quantum ad esse et quantum ad fieri, ut ibi explicat D. Thomas¹⁴. Sic ergo definitio data non solum intelligitur de principiis in esse, quae componunt et non contrariantur, sicut materia et forma, sed etiam quae contrariantur et non componunt et pertinent ad ipsum fieri, sicut privatio et forma. Negare autem, quod prima principia sint contraria, est aperte negare Philosophum, qui id affirmat in hoc libro textu 42.¹⁵ et 43.¹⁶ Et in hoc maxime commendat philosophos antiquos, quod posuerunt principia esse contraria, quam veritatem, inquit D. Thomas in hoc 1. libro lect. 10.¹⁷, «naturali inclinatione» ipsos fuisse consecutos. Et denique frustra probaret Philosophus principia naturalia esse plura, quia sunt contraria, si in se contraria non sunt, sed solum exemplo contrariorum explicantur.

EX HIS CONSTAT, quomodo explicandae sunt illae duae particulae in definitione principiorum, scilicet, quod «non sunt ex aliis» nec «ex alterutris». Dicuntur enim non fieri ex aliis, quia prima sunt, et dicuntur non fieri ex alterutris, quia prima contraria sunt. Intelligitur autem unum non fieri ex alio secundum se sumptum et quasi in abstracto sicut calor et frigus. Vere tamen unum contrarium fit ex alio ratione subiecti, in quo est, sicut ex calido fit frigidum, non quidem formaliter, id est ratione formae, nec enim una forma est ex alia, sed subiective et ratione materiae, quatenus ex materia calidi educitur frigus, de quo videatur Philosophus 10. Metaph. textu 14.¹⁸, lect. 6. apud D. Thomam¹⁹. Et similiter unum contrarium fit ex alio ut a termino a quo, ut statim dicemus. Secunda²⁰ autem contraria fiunt ex primis, quia resultant ex mixtione primorum, ut sanum et aegrum ex calido et frigido, rubrum et viride ex albo et nigro.

EX QUO ETIAM COLLIGITUR, qua ratione dicetur, quod causae sunt ad invicem causae, non tamen principia ad invicem sunt principia. Ratio est, quia causae in quantum causae non habent contrarietatem inter se, sed potius dependentiam mutuam, ita quod una causa conducit ad esse alterius. Et in ipsis principiis materia et forma, quia non se habent ut contraria, sed ut causa formalis et materialis componentes totum, una ad invicem dependet ab alia et causat aliam in esse, licet una non componat aliam, quia prima principia sunt simplicia, eo quod omnia resolvuntur in ipsa. Ceterum in quantum sunt principia contraria, non possunt esse ex alterutris, quia contraria inter se repugnant et se repellunt, non vero unum principiat alterum, neque intrinsice ut pars illius neque extrinsece causando illud, sed solum potest unum extrinsece initiare aliud tamquam terminus a quo. Sed hoc est per accidens, quatenus conveniunt in eodem subiecto et unum succedit alteri, dum expellit illud, et sic initiat successionem eius ut terminus a quo, quod utique convenit illi ratione materiae, in qua fit ista transmutatio et successio.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur contra illam particulam «ex aliis», quia vel sumitur in tota sua amplitudine, ut etiam includit principia extrinseca, et sic etiam includetur efficiens seu movens et omnis causa extrinseca; vel sumitur, prout solum dicit causas intrinsicas seu partes componentes, et sic solum includetur materia et forma, non vero privatio; vel tandem includitur terminus a quo extrinsecus, licet non causae extrinsecae, et sic non sola privatio erit principium, sed etiam forma corrupta, quia etiam habet rationem termini a quo nec se habet per accidens, cum non possit agens naturale ex quolibet subiecto educere formam, sicut non potest equus generari ex lapide. Deinde, quia sumitur aequivoce ly «ex quo» in definitione principiorum, tam pro eo, ex quo aliquid fit ut a termino a quo, quam pro eo, ex quo constituitur ut ex parte componente. Denique non omnia entia naturalia privationem habent pro principio, sicut corpora coelestia, quae sola creatione et ex nihilo fiunt. Unde haec definitio solum complectitur principia rerum corruptibilium.

RESPONDETUR, quod illa particula «ex aliis» solum importat ea, a quibus res essentialiter pendet, sive in facto esse sive in fieri, ut a componentibus vel inchoantibus, eo quod principium et principiatum ita se habent, quod principiatum resolvitur in principium. Principium autem in quantum tale non resolvitur in aliud, nisi etiam sit principiatum; et ita in quantum principium, non est ex alio. Causa autem efficiens et quaecumque alia extrinseca non includitur in definitione ista principiorum naturalium, ut dicemus art. 3. Nec enim causae extrinsecae sunt principia, ex quibus natura ipsa rerum constat sive in fieri sive in facto esse, sed efficiens dicitur «id, a quo incipit motus», finis, propter quem incipit, exemplar, ad cuius imitationem fit, nulla vero causa extrinseca dicitur, ex quo aliquid fit.

Ad id vero, quod opponitur contra privationem. Ad primam replicam dicitur, quod sola privatio sumitur ex parte termini a quo formaliter loquendo et communiter ad omnem mutationem, formaliter quidem, quia ex aliis entibus non potest dici, quod aliquid fiat per se et formaliter, sed solum materialiter et per accidens, ut D. Thomas dicit in hoc libro lect. 10.²¹, sicut ignis v. g. potest generari materialiter ex pluribus rebus, ut ex ligno, ex papyro, ex aqua etc. Formaliter autem fit ex illis omnibus, quatenus conveniunt in privatione ignis. Quod vero aliqua non possunt fieri ex quolibet, non ideo est, quia formaliter non fiant ex privatione, sed quia non semper materia est proxime disposita, ut ex illa forma educatur vel uniatur, sicut ex lapide non potest immediate fieri equus. Communiter autem se habet privatio ad omnem mutationem, quia in omni mutatione et motu, etiam quando fit ex contrario in contrarium, invenitur ex parte termini a quo privatio; nam contrarietas non exercetur sine privatione. At vero fieri ex contrario positivo non invenitur in omni mutatione, ut patet in generatione substantiali et aliis instantaneis mutationibus, in quibus non proceditur a contrario in contrarium; substantiae enim nihil est contrarium.

Ad secundam replicam dicitur non sumi aequivoce illum terminum «ex aliis», eo quod traduntur hic principia rei mobilis non solum in esse rei seu in facto esse, sed etiam in motu et in fieri, et ideo explicari debet, tam de eo, ex quo aliquid componitur, quam de eo, ex quo aliquid fit.

Ad tertiam replicam dicitur: Principia rerum naturalium dicuntur tria, non quod in omni re naturali tria requirantur, sed quia non plura sint necessaria in omni re naturali, ita tamen, quod in aliquibus omnia tria requiruntur, in aliis duo sufficiunt.

Secundo arguitur contra secundam particulam «ex alterutris»; videtur enim superflue poni et falso. Superflue quidem, quia hoc ipso, quod principia non fiunt ex aliis prioribus, constat, quod non fiunt ex alterutris; esset enim unum prius altero hoc ipso, quod fieret ex illo. Falso autem, tum quia expresse Aristoteles in hoc libro textu 43. et 44.²² docet unum contrarium fieri ex alio, v. g. album fieri ex non albo, sed non ex omni, sed ex nigro, et ignem ex ligno. Ergo falsum est, quod contraria non fiant ex alterutris. Tum etiam, quia in ipsis principiis, quae sunt materia et forma, educitur forma ex materia. Ergo materia est principium formae et forma est principiata, et sic unum principium est ex alio. Tum denique, quia haec definitio non verificatur de aliquo principio singulari; nullum enim in singulari datur, ex quo omnia alia fiant. Ergo falso ponitur illa ultima particula «sed ex ipsis sunt omnia».

RESPONDETUR illam particulam «ex alterutris» nec esse superfluam neque falsam. Ad primam probationem dicitur, quod particula «ex aliis prioribus» ostendit quidem, quod principia ista sint prima, quia non sunt principiata ex aliis prioribus, non tamen ostendit, quod sint prima contraria, nisi ponatur, quod non sint ex alterutris. Et hoc ad differentiam causarum, quia licet sint primae in suo genere, tamen ad invicem sunt causae, quia contrarietatem non habent, sed mutuo se iuvant. Principia autem quia contraria sunt, non sunt sibi ad invicem principia, et ita non fiunt ex alterutris.

Ad secundam probationem dicitur, quod ut ipse Aristoteles docuit in hoc libro cap. 7.²³ et ibi D. Thomas, lect. 13.²⁴, contraria dicuntur non fieri ex alterutris, sumendo illa in abstracto et formaliter, sicut albedo non fit ex nigredine vel e contra. Potest tamen unum contrarium fieri ex alio ratione subiecti et materiae, in qua est, sicut ex albo fit nigrum vel e contra, ratione subiecti albedinis. Sed hoc formaliter non est fieri unum contrarium ex alio, sed ex materia unius contrarii, quae alteri contraria non est, sed in potentia ad ipsum. Potest tamen unum contrarium habere aliud pro principio tamquam terminum a quo, sed hoc non convenit ipsi contrario, sed motui illius seu fieri eius, neque formaliter fit ex ipso, sed ex privatione formae²⁵. Et sic utrumque dixit Philosophus in textu 43.²⁶, scilicet quod album fit ex non albo, et hoc non ex omni, sed ex nigro, quasi dicat formaliter ex non albo, materialiter non ex omnibus, sed ex his, quae sui generis sunt, scilicet ex nigro vel ex alio colore.

Ad tertiam probationem dicitur, quod forma educitur ex materia et fit ex illa eo modo, quo fieri convenit formae, non tamen forma est contraria materiae. Principia autem dicuntur non fieri ex alterutris, quatenus contraria sunt, si vero non sint contraria, id non repugnat, et sic D. Thomas lect. 11.²⁷ et lect. 13.²⁸ docet ex Philosopho, quod contraria fiunt ex invicem, si sumatur subiectum contrariis, fiunt enim ex ipsa materia.

Ad ultimum respondetur, quod illa particula «ex ipsis sunt omnia» intelligitur in sensu distributionis accommodae, scilicet quod omnia, quae fiunt, ex illis fiunt, licet non ex quolibet singulari omnia, sed ex quolibet id, quod sibi conveniens est, sicut cum dicimus, quod omnia accidentia inhaerent substantiae, non intelligitur in qualibet substantia singulari omnia, sed in tota collectione substantiae seu in toto genere. Et tamen materia rerum corruptibilium talis est, quod ex qualibet materia potest fieri quaecumque forma, dummodo ad illam debite disponatur, quia est in pura potentia ad omnes formas.