Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

Contrarietas in motibus potest intercedere vel inter motum et motum, sicut frigefactio et calefactio, sicut moveri in album vel quiescere in albo, vel inter corruptionem et generationem respectu eiusdem rei.

DICO ERGO PRIMO: Contrarietas duorum motuum inter se sumitur ex contrarietate obiectorum seu terminorum ad quos, non ex contrarietate terminorum a quibus formaliter et per se loquendo, licet quando est contrarietas perfecta motuum, etiam inveniatur contrarietas in terminis a quibus.

Est D. Thomae in hoc libro 5. lect. 8.¹ et Philosophi ibidem a textu 47. usque ad 50.² ET RATIO PRIMAE PARTIS est tum, quia termini ad quos dant speciem motui, ergo et contrarietatem, haec enim convenit ratione speciei; tum quia termini a quibus relinquuntur termini ad quos assumuntur a motu. Ex eo ergo, quod termini a quibus sint contrarii, solum sequitur, quod recedat a contrariis; ex eo vero, quod accedat ad terminos ad quos, accipit contrarietatem, si illi contrarii sint. Imo ex contrariis terminis a quibus, contingit pervenire ad eundem terminum, ut ex albo et nigro in viride. Ergo contrarietas terminorum a quibus non constituit contrarietatem motuum per se.

SECUNDA VERO PARS PROBATUR, quia termini a quibus etiam ad contrarietatem conducunt, quia motus petit contrarietatem inter terminum a quo et ad quem, cum versetur inter terminos positivos et contrarios. Ergo sicut datur contrarietas inter terminos ad quos, ita supponetur contrarietas ex parte terminorum a quibus, si perfecta sit.

DICO SECUNDO: In mutationibus, quae non versantur inter terminos contrarios, sicut sunt mutationes substantiales, contrarietas earum non sumitur ex contrarietate terminorum, sed ex accessu et recessu respectu eiusdem termini.

Ita D. Thomas et Philosophus cit. loco. RATIO EST, quia in his mutationibus termini proprie non habent contrarietatem, licet habeant incompossibilitatem, sicut una forma substantialis non compatitur cum alia, licet non habeat contrarietatem, sicut generatio equi et generatio ignis contrarietatem non habent ex parte terminorum ad quos. Ergo contrarietas istarum mutationum, qualis est inter corruptionem et generationem, debet sumi respectu eiusdem termini, quia generatio ignis et corruptio eius sunt opposita positiva, et non relative, ergo contrarie. Sumitur ergo in eis contrarietas per hoc, quod recedatur vel accedatur circa eundem terminum. Recessus enim et accessus motus contrarii sunt, si respiciant eundem terminum, sicut etiam in passionibus animae datur aliquando contrarietas non penes obiecta seu terminos contrarios, sed penes accessum et recessum erga idem obiectum, ut spes et desperatio, timor et gaudium respectu eiusdem obiecti, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 23. art. 1. et 2., ubi etiam tradit totam hanc doctrinam.

DICO TERTIO: Contrarietas inter motum et quietem sumitur ex terminis oppositis, in quibus aliquid quiescit vel movetur; respectu vero eiusdem termini quies et motus non contrariantur potentialiter et entitative, licet quies habeat privationem motus.

Sumitur ex Aristotele et D. Thoma in hoc libro a textu 53.³ lect. 9.⁴ RATIO EST, quia cum aliquid movetur a contrario in contrarium, v. g. ab aegritudine ad sanitatem, non contrariatur quies in sanitate motui in sanitatem. Motus enim ad sanitatem tendit ad quietem in illa; terminus autem ad quem non contrariatur motui, sed perficit et consummat illum. Ergo neque quies in tali termino, sed quies in opposito v. g. in aegritudine, contrariatur motui ad sanitatem. Sed tamen, quia quies in termino ad quem facit cessare motum et privat illo, dicimus opponi motui non quantum ad entitatem, quia haec identificatur cum termino ad quem, sed quies opponitur ipsi moveri seu tendentiae de uno ad aliud, quod est imperfectionis in motu. Et⁵ sic quies et motus sunt status contrarii, non entitates contrariae. In mutationibus autem, in quibus non est contrarietas, ut in substantia, non datur proprie quies contraria mutationi, sed solum quaedam negatio mutationis in esse. Haec enim opponitur corruptioni, eo quod corruptio recedit a quiete seu mansione in esse. Quieti vero seu immutationi in non esse non assignatur motus oppositus, quia quiescere in non esse solum dicit negationem ipsius esse, non autem importat aliquod subiectum, circa quod versetur motus.

QUAERI SOLET, an possit aliquid secundum eandem partem moveri duplici motu contrario alterationis vel locali. Secundo, an possit aliquid moveri transeundo de extremo ad extremum, et non per medium.

Ad primum respondetur, quod duplici motu locali non potest aliquid moveri, quia locus est adaequatus locato. Unde si datur duplex ubi seu locus respondens duplici motui, quantumcumque minime distent, non erit locus adaequatus locato. Et eadem ratione non potest aliquid moveri duplici motu augmentationis, quia non fit sine aliqua distantia loci, quem occupat nova quantitas. At vero duplici motu alterationis in gradibus remissis non repugnat aliquid moveri, sed bene⁶ in gradibus intensis, quia termini alterationis sunt compatibiles in gradibus remissis, ut calor et frigus, ergo et motus, quia uterque agens non impeditur agere nisi ratione materiae, in qua non compatitur eius effectus. Ergo si compatitur, non repugnat ab utroque agente procedere motus contrarius et recipi in eodem subiecto sicut et terminus eorum. In gradibus autem intensis termini repugnant et se expellunt, ergo et actiones.

Ad secundum respondetur non posse in motu continuo locali fieri transitum de extremo in extremum nisi per medium, licet non semper per lineam rectam, eo quod continuitas motus dependet ex continuitate spatii. Si autem non transitur per medium, discontinuatur. Et quia motus localis totam suam quantitatem habet ex parte spatii, in quo acquirit loca, et sine quantitate non habet successionem, quae ad eius essentiam pertinet, ideo si fit transitus sine medio ad extremum, in eo ille transitus carebit spatio, et consequenter quantitate et successione, atque adeo essentia motus physici. Angelus autem quia non pendet a spatio in suo motu, potest per motum discretum transire ad extremum sine medio. Et Deus potest transferre corpus ad alium locum sine medio, sed non per motum talis corporis, quia hic semper dependet a spatio in sua divisibilitate et successione; est autem de ratione motus physici, quod sit successivus et divisibilis et quantitatem habeat. Angelus autem, quia non potest corpora movere nisi motu locali, non poterit sic transferre corpus. Quomodo vero globus perfectus moveatur de puncto in punctum per planum non tangendo partes, dicemus quaest. seq. art. 2.